⛽ Zawartość wilgoci w węglu kamiennym i koksie — metoda wagowa (PN-80/G-04511)

Petrochemia i paliwa PN-80/G-04511

Krótko: o co chodzi

Wagowe oznaczanie wilgoci w paliwach stałych: wilgoci przemijającej, wilgoci w próbce analitycznej i — z obliczeń — wilgoci całkowitej. Badanie wykonuje się według normy PN-G-04511:1980 (wersja polska); Brzmienie poprzednie — istotne przy starszych zakresach: do 8 grudnia 2023 r.: „PN-G-04511:1980 albo PN-ISO 589:2006" — DWA dokumenty. Zakres akredytacji sprzed tej daty opisuje inny stan prawny i nie jest z tego powodu błędny. Procedura obejmuje 6 kroków; stosuje się je m.in. do: Badanie jakości paliw stałych wprowadzanych do obrotu — oznaczanie zawartości wilgoci całkowitej według punktu 8 załącznika do rozporządzenia, Rozpoznanie powołania „PN-80/G-04511" spotykanego w zakresach akredytacji i w świadectwach jakości paliw, Ocena dokumentacji laboratorium powołującego normę wycofaną, która nadal jest wskazana przez obowiązujący akt prawny.

W skrócie

Norma: PN-G-04511:1980 (wersja polska)
Kategoria: Petrochemia i paliwa
Kroków procedury: 6
STATUS (stan karty PKN na 22-09-2026): WYCOFANA — wiersz „Data wycofania": 24-01-2012. Karta NIE MA pola „Zastąpiona przez": katalog nie wskazuje następcy
Czy wycofanie oznacza, że nie wolno jej stosować: NIE. Punkt 8 załącznika do rozporządzenia o metodach badania jakości paliw stałych wskazuje ją nadal — wycofanie przez PKN nie wyjmuje normy z aktu prawnego, a przy badaniu regulowanym to akt rozstrzyga
JAKIEGO RODZAJU jest to powołanie — dwa różne mechanizmy, często mylone: to NIE jest „norma obowiązkowa" w dawnym sensie. Obowiązek stosowania Polskich Norm wprowadzały osobne rozporządzenia o obowiązku stosowania PN i ZNIKNĄŁ on wraz z ustawą o normalizacji z 2002 r. (ostatni taki akt dla żywności — Dz.U. 1997 poz. 535 — uznano za uchylony z dniem 01-01-2003). Tutaj działa mechanizm inny i nadal żywy: AKT BRANŻOWY WSKAZUJE KONKRETNĄ NORMĘ JAKO METODĘ BADANIA w konkretnym badaniu regulowanym. Skutek jest węższy, ale wiążący — dotyczy badania jakości paliw stałych wprowadzanych do obrotu, a nie stosowania normy w ogóle

Przegląd

CO TA NORMA OBEJMUJE. Zakres z karty katalogowej PKN wylicza rodzaje wilgoci i ich definicje: wilgoć przemijająca węgla, wilgoć węgla powietrznosuchego, wilgoć całkowita węgla, wilgoć w próbce analitycznej węgla, wilgoć całkowita koksu i półkoksu z węgla kamiennego oraz wilgoć w próbce analitycznej koksu i półkoksu. Osobno zdefiniowany jest węgiel kamienny nieutleniający się w temperaturze do 110 °C — to rozróżnienie decyduje o warunkach suszenia.

STATUS DOKUMENTU I RZECZ, KTÓRA JEST TU NAJWAŻNIEJSZA DLA CZYTELNIKA. Karta katalogowa PKN (odczyt 22.09.2026) ma nagłówek „Wycofana" i wiersz „Data wycofania: 24-01-2012"; NIE MA wiersza „Zastąpiona przez" — katalog nie wskazuje następcy. Mimo to norma jest WSKAZANA PRZEZ OBOWIĄZUJĄCY AKT PRAWNY: punkt 8 załącznika do rozporządzenia Ministra Energii z 27 września 2018 r. w sprawie metod badania jakości paliw stałych wymienia ją przy oznaczaniu zawartości wilgoci całkowitej. WYCOFANIE PRZEZ PKN NIE WYJMUJE NORMY Z AKTU PRAWNEGO — przy badaniu jakości paliw stałych to akt rozstrzyga, co wolno zastosować, więc zdanie „norma wycofana, więc nie należy jej stosować" byłoby tutaj fałszywe.

OD KIEDY DOKUMENTY SĄ TRZY, A NIE DWA. Brzmienie punktu 8 zmieniło się w grudniu 2023 r. Do 8 grudnia 2023 r. punkt wymieniał DWA dokumenty: „PN-G-04511:1980 albo PN-ISO 589:2006". Rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z 7 grudnia 2023 r. (Dz.U. 2023 poz. 2661, ogłoszone 8.12.2023, w życie 9.12.2023) zastąpiło je brzmieniem: „PN-G-04511:1980, PN-ISO 589:2006 albo PN-G-04611:2020". Ma to skutek praktyczny przy czytaniu starszej dokumentacji: ZAKRES AKREDYTACJI SPRZED 9 GRUDNIA 2023 R. OPISUJE STAN, W KTÓRYM PODSTAWY BYŁY DWIE — laboratorium powołujące dwa dokumenty nie popełnia wtedy błędu, tylko odwzorowuje stan prawny swojego czasu.

UWAGA O TEKŚCIE JEDNOLITYM, NA KTÓRĄ ŁATWO SIĘ NADZIAĆ. Tekst jednolity rozporządzenia (Dz.U. 2021 poz. 1366) jest z lipca 2021 r. i NIE ZAWIERA zmiany z grudnia 2023 r. — w punkcie 8 pokazuje dwa dokumenty zamiast trzech. Kto oprze się na tekście jednolitym, opisze stan sprzed trzech lat. Sprawdziliśmy to w rejestrze aktów: akt podstawowy Dz.U. 2018 poz. 1893 ma w polu „Akty zmieniające" dwie pozycje — Dz.U. 2019 poz. 1258 (dotyczy punktów 6.1–6.3, zdolność spiekania; ujęta w tekście jednolitym) oraz Dz.U. 2023 poz. 2661 (punkty 5.3, 6.2, tabela sit i punkt 8; NIEUJĘTA).

TRZY DOKUMENTY TO NIE JEST TO SAMO BADANIE TRZY RAZY. Punkt 8 mówi o WILGOCI CAŁKOWITEJ i dopuszcza trzy podstawy, ale dokumenty te różnią się charakterem: PN-G-04611:2020-06 nosi tytuł „Węgiel kamienny, koks i półkoks z węgla kamiennego oraz karbonizat — Oznaczanie zawartości wilgoci — METODY UPROSZCZONE" i nie zastępuje żadnej z pozostałych (karta nie ma pola „Zastępuje"). Równorzędność jest więc PRAWNA — akt dopuszcza każdą z trzech — a nie techniczna. CZY I O ILE WYNIKI RÓŻNIĄ SIĘ MIĘDZY TYMI METODAMI, NIE USTALILIŚMY: tekstów żadnej z trzech norm nie mieliśmy, wszystkie są odpłatne.

CZY LABORATORIA TRAKTUJĄ TE DOKUMENTY JAK ALTERNATYWĘ — POMIAR, NIE PRZYPUSZCZENIE. Pomiar własny na bazie zakresów akredytacji (22-09-2026, godz. 17; liczone po wszystkich postaciach zapisu, z uwzględnieniem obu schematów numeracji): tylko PN-80/G-04511 — 69 pozycji w 26 laboratoriach; tylko PN-ISO 589:2006 — 98 pozycji w 40 laboratoriach; tylko PN-G-04611 — 57 pozycji w 19 laboratoriach; 04511 razem z 589 — 15 pozycji; 04511 razem z 04611 — 20; 589 razem z 04611 — 7; wszystkie trzy naraz — 4 pozycje w 3 laboratoriach. KAŻDY Z TRZECH DOKUMENTÓW WYSTĘPUJE SAM I TO LICZNIE, a kombinacje mieszane to 46 pozycji na 270. Rozkład metodyk jest we wszystkich grupach taki sam („zawartość wilgoci w próbce analitycznej", „zawartość wilgoci całkowitej", „zawartość wilgoci przemijającej", „zawartość wilgoci całkowitej z obliczeń"). To jest obraz ALTERNATYWY, a nie podziału czynności — i zgadza się z brzmieniem aktu, który łączy te trzy dokumenty spójnikiem „albo".

GDZIE POPRAWNIE WYKONANE BADANIE DAJE ZANIŻONY WYNIK. Przy oznaczaniu wilgoci najgroźniejsze jest to, czego w procedurze nie widać: woda utracona MIĘDZY POBRANIEM A PIERWSZYM WAŻENIEM. Suszenie przebiegnie prawidłowo, masy zostaną odczytane bez zastrzeżeń, obliczenie wyjdzie zgodnie ze wzorem, a wynik będzie mniejszy o tyle, ile odparowało po drodze — i nie ma z czym go porównać, bo w chwili przyjęcia próbki nikt nie zna jej masy pierwotnej. Dlatego warunki transportu i szczelność pojemnika są częścią metody, a nie sprawą organizacyjną. PRZY WILGOCI CAŁKOWITEJ LICZONEJ Z OBLICZEŃ skutek jest gorszy o jedno piętro: błąd wchodzi do SKŁADNIKA (wilgoci przemijającej), a wynik końcowy wygląda poprawnie, bo wzór policzy się bez zastrzeżeń.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy — PKN udostępnia ją odpłatnie (9 stron, Sektor Górnictwa, Organ Techniczny KT 220, ICS 75.160.10). NIE PODAJEMY: temperatur i czasów suszenia, wymagań wobec naczynek i suszarki, warunków dla węgla utleniającego się w temperaturze do 110 °C, sposobu obliczania wyników ani precyzji metody. Wszystko to jest treścią normy i trzeba to wziąć z jej tekstu. Nie sprawdzaliśmy też, czy trwają prace nad nowelizacją wykazu z punktu 8 — sprawdziliśmy wyłącznie rejestr aktów OGŁOSZONYCH.

Zasada metody

Próbkę paliwa suszy się w określonych warunkach i waży przed suszeniem oraz po nim; ubytek masy odniesiony do masy próbki daje zawartość wilgoci. Norma rozróżnia wilgoć przemijającą (usuwaną przy doprowadzaniu próbki do stanu powietrznosuchego), wilgoć w próbce analitycznej oraz wilgoć całkowitą, którą przy oznaczaniu dwustopniowym otrzymuje się Z OBLICZEŃ z dwóch poprzednich. Sposób wykonania, aparaturę i obliczenia określa tekst normy, którego nie przytaczamy.

Zastosowania

Badanie jakości paliw stałych wprowadzanych do obrotu — oznaczanie zawartości wilgoci całkowitej według punktu 8 załącznika do rozporządzenia
Rozpoznanie powołania „PN-80/G-04511" spotykanego w zakresach akredytacji i w świadectwach jakości paliw
Ocena dokumentacji laboratorium powołującego normę wycofaną, która nadal jest wskazana przez obowiązujący akt prawny
Odczytanie starszych sprawozdań, w których wilgoć całkowitą podano jako wielkość obliczoną z dwóch oznaczeń

Kluczowe parametry

Parametr	Wartość
STATUS (stan karty PKN na 22-09-2026)	WYCOFANA — wiersz „Data wycofania": 24-01-2012. Karta NIE MA pola „Zastąpiona przez": katalog nie wskazuje następcy
Czy wycofanie oznacza, że nie wolno jej stosować	NIE. Punkt 8 załącznika do rozporządzenia o metodach badania jakości paliw stałych wskazuje ją nadal — wycofanie przez PKN nie wyjmuje normy z aktu prawnego, a przy badaniu regulowanym to akt rozstrzyga
JAKIEGO RODZAJU jest to powołanie — dwa różne mechanizmy, często mylone	to NIE jest „norma obowiązkowa" w dawnym sensie. Obowiązek stosowania Polskich Norm wprowadzały osobne rozporządzenia o obowiązku stosowania PN i ZNIKNĄŁ on wraz z ustawą o normalizacji z 2002 r. (ostatni taki akt dla żywności — Dz.U. 1997 poz. 535 — uznano za uchylony z dniem 01-01-2003). Tutaj działa mechanizm inny i nadal żywy: AKT BRANŻOWY WSKAZUJE KONKRETNĄ NORMĘ JAKO METODĘ BADANIA w konkretnym badaniu regulowanym. Skutek jest węższy, ale wiążący — dotyczy badania jakości paliw stałych wprowadzanych do obrotu, a nie stosowania normy w ogóle
Podstawa prawna wskazania (brzmienie obowiązujące)	punkt 8 załącznika: „PN-G-04511:1980, PN-ISO 589:2006 albo PN-G-04611:2020" — od 9 grudnia 2023 r. (Dz.U. 2023 poz. 2661)
Brzmienie poprzednie — istotne przy starszych zakresach	do 8 grudnia 2023 r.: „PN-G-04511:1980 albo PN-ISO 589:2006" — DWA dokumenty. Zakres akredytacji sprzed tej daty opisuje inny stan prawny i nie jest z tego powodu błędny
Pułapka tekstu jednolitego	tekst jednolity Dz.U. 2021 poz. 1366 jest z lipca 2021 r. i NIE zawiera zmiany z grudnia 2023 — w punkcie 8 pokazuje dwa dokumenty. Rejestr aktów podaje przy Dz.U. 2018 poz. 1893 dwie nowelizacje: Dz.U. 2019 poz. 1258 (ujęta) i Dz.U. 2023 poz. 2661 (nieujęta)
Postać numeru używana w zakresach akredytacji	„PN-80/G-04511" jako CAŁA wartość pola — 75 pozycji w 21 laboratoriach; ten sam zapis jako POCZĄTEK wartości (po nim numer punktu: „pkt. 2.2.1", „pkt 2.3.1", „p. 2.4.1.7a") — 95 pozycji w 25 laboratoriach, I TĘ DRUGĄ LICZBĘ POKAZUJE ZAKŁADKA LABORATORIÓW, bo szuka prefiksem; licząc wszystkie postacie zapisu numeru — 109 pozycji w 27 laboratoriach. Postać z karty („PN-G-04511:1980") występuje w 10 pozycjach u 3 laboratoriów, z czego w 2 jako cała wartość pola. Po tej pierwszej szuka zakładka laboratoriów przy tym wpisie (pomiar 22-09-2026, godz. 17)
Postać numeru w akcie prawnym — inna niż w zakresach	rozporządzenie zapisuje „PN-G-04511:1980", czyli postać z karty. Laboratorium przepisujące oznaczenie wprost z przepisu dostanie zapis, którego w zakresach używają dwie pozycje na 75
Rodzaje wilgoci objęte normą	przemijająca, w węglu powietrznosuchym, całkowita węgla, w próbce analitycznej węgla oraz całkowita i analityczna koksu i półkoksu z węgla kamiennego (za zakresem z karty)
Wilgoć całkowita — wielkość OBLICZANA, nie mierzona	przy oznaczaniu dwustopniowym powstaje z dwóch pomiarów: wilgoci przemijającej i wilgoci w próbce analitycznej. Porównywalność wyników zależy więc od metodyk OBU SKŁADNIKÓW, a nie od wzoru — i nie wolno jej orzekać po sprawdzeniu samego wzoru
Miejsce błędu dającego wynik pozornie poprawny	woda utracona MIĘDZY POBRANIEM A PIERWSZYM WAŻENIEM. Suszenie, ważenie i obliczenie przebiegają bez zastrzeżeń, a wynik jest zaniżony; w chwili przyjęcia próbki nie ma z czym porównać jej masy
Powołania łączne w zakresach (pomiar 22-09-2026, godz. 17)	tylko 04511 — 69 pozycji / 26 laboratoriów; tylko PN-ISO 589 — 98 / 40; tylko PN-G-04611 — 57 / 19; 04511+589 — 15; 04511+04611 — 20; 589+04611 — 7; wszystkie trzy — 4 pozycje / 3 laboratoria
Co z tego wynika — alternatywa, nie podział czynności	każdy z trzech dokumentów występuje SAM i licznie, a rozkład metodyk jest w każdej grupie taki sam. To obraz równorzędności, zgodny ze spójnikiem „albo" w akcie
Równorzędność prawna wobec technicznej	PN-G-04611:2020-06 to METODY UPROSZCZONE (tak brzmi jej tytuł) i nie zastępuje pozostałych — jej karta nie ma pola „Zastępuje". Akt dopuszcza każdą z trzech; czy wyniki są porównywalne, NIE USTALILIŚMY
Norma powoływana z nią najczęściej poza punktem 8	PN-ISO 11722:2009 (wilgoć w próbce analitycznej, suszenie w atmosferze azotu) — 2 pozycje. Karta bez nagłówka „Wycofana" (odczyt 22-09-2026)
Wartości liczbowe z tekstu normy	NIE PODAJEMY — tekstu nie mieliśmy (9 stron, KT 220, ICS 75.160.10). Dotyczy temperatur i czasów suszenia, wymagań wobec aparatury (w tym naczynek i chłodzenia próbki), warunków dla węgla utleniającego się do 110 °C oraz precyzji metody

Norma

Numer normy: PN-G-04511:1980 (wersja polska)
Tytuł (PL): Paliwa stałe — Oznaczanie zawartości wilgoci
Title (EN): Solid fuels — Determination of moisture content

Procedura krok po kroku

Sprawdzenie, która podstawa obowiązuje dla danego badania

Przy badaniu jakości paliw stałych wprowadzanych do obrotu podstawę wskazuje punkt 8 załącznika do rozporządzenia: od 9 grudnia 2023 r. PN-G-04511:1980, PN-ISO 589:2006 albo PN-G-04611:2020. Wycofanie PN-G-04511 przez PKN (24-01-2012) tego nie zmienia.
Pobranie i zabezpieczenie próbki

Próbkę umieścić w szczelnym pojemniku i ograniczyć czas między pobraniem a pierwszym ważeniem. TU POWSTAJE BŁĄD, KTÓREGO PÓŹNIEJ NIE WIDAĆ: woda utracona na tym etapie zaniża wynik, a dalsze czynności przebiegają poprawnie.
Oznaczenie wilgoci przemijającej

Doprowadzenie próbki do stanu powietrznosuchego i wyznaczenie ubytku masy. Warunki (temperatura, czas, sposób rozłożenia próbki) są treścią normy i ich nie przytaczamy.
Przygotowanie i oznaczenie wilgoci w próbce analitycznej

Próbkę analityczną suszy się w warunkach podanych w normie i waży. Dla węgla utleniającego się w temperaturze do 110 °C norma przewiduje odrębne postępowanie — to rozróżnienie jest w niej zdefiniowane osobno.
Obliczenie wilgoci całkowitej

Przy oznaczaniu dwustopniowym wilgoć całkowitą oblicza się z wilgoci przemijającej i wilgoci w próbce analitycznej. Wzoru nie przytaczamy. WYNIK JEST WIELKOŚCIĄ OBLICZANĄ: zmiana metodyki któregokolwiek ze składników zmienia go bez zmiany wzoru.
Zapis wyniku z podaniem podstawy i rodzaju wilgoci

W sprawozdaniu podać, który dokument zastosowano (trzy są równorzędne w rozumieniu przepisu) oraz o którą wilgoć chodzi — przemijającą, w próbce analitycznej czy całkowitą, a przy tej ostatniej także to, że powstała z obliczeń.

Wymagany sprzęt i aparatura

Sprzęt	Przykład	Orientacyjna cena
Suszarka laboratoryjna z regulacją temperatury	Warunki suszenia (temperatura, czas, atmosfera) są treścią normy i ich nie przytaczamy — trzeba je wziąć z jej tekstu	—
Waga	Metoda jest wagowa (rozporządzenie, punkt 8). Wymaganej dokładności ważenia NIE USTALONO — tekstu normy nie mieliśmy	—
Szczelny pojemnik na próbkę	Element metody, nie organizacji pracy: woda utracona przed pierwszym ważeniem zaniża wynik i nie zostawia śladu w dalszym postępowaniu	—
Pozostałe wyposażenie	NIE USTALONO — naczynek, sposobu chłodzenia próbki po suszeniu ani wymagań wobec aparatury nie podajemy, bo tekstu normy nie mieliśmy	—

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Odczynnik	CAS	Szczegóły
Nie ustalono	—	Metoda jest wagowa (rozporządzenie, punkt 8) — próbkę suszy się i waży. Czy norma przewiduje jakiekolwiek odczynniki, NIE USTALILIŚMY — tekstu normy nie mieliśmy

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

Pył węglowy jest palny i wybuchowy w postaci zawiesiny — ograniczyć pylenie przy rozdrabnianiu i przesypywaniu próbki
Suszarka pracuje w podwyższonej temperaturze; próbka wyjmowana po suszeniu jest gorąca
Przy węglach skłonnych do samozagrzewania nie pozostawiać rozdrobnionej próbki w suszarce dłużej, niż przewiduje norma

Najczęstsze pytania

Jaka norma opisuje to badanie?

Badanie wykonuje się według normy PN-G-04511:1980 (wersja polska) — „Paliwa stałe — Oznaczanie zawartości wilgoci”. Tytuł angielski: „Solid fuels — Determination of moisture content”.

Na czym polega ta metoda?

Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?

STATUS (stan karty PKN na 22-09-2026): WYCOFANA — wiersz „Data wycofania": 24-01-2012. Karta NIE MA pola „Zastąpiona przez": katalog nie wskazuje następcy; Czy wycofanie oznacza, że nie wolno jej stosować: NIE. Punkt 8 załącznika do rozporządzenia o metodach badania jakości paliw stałych wskazuje ją nadal — wycofanie przez PKN nie wyjmuje normy z aktu prawnego, a przy badaniu regulowanym to akt rozstrzyga; JAKIEGO RODZAJU jest to powołanie — dwa różne mechanizmy, często mylone: to NIE jest „norma obowiązkowa" w dawnym sensie. Obowiązek stosowania Polskich Norm wprowadzały osobne rozporządzenia o obowiązku stosowania PN i ZNIKNĄŁ on wraz z ustawą o normalizacji z 2002 r. (ostatni taki akt dla żywności — Dz.U. 1997 poz. 535 — uznano za uchylony z dniem 01-01-2003). Tutaj działa mechanizm inny i nadal żywy: AKT BRANŻOWY WSKAZUJE KONKRETNĄ NORMĘ JAKO METODĘ BADANIA w konkretnym badaniu regulowanym. Skutek jest węższy, ale wiążący — dotyczy badania jakości paliw stałych wprowadzanych do obrotu, a nie stosowania normy w ogóle; Podstawa prawna wskazania (brzmienie obowiązujące): punkt 8 załącznika: „PN-G-04511:1980, PN-ISO 589:2006 albo PN-G-04611:2020" — od 9 grudnia 2023 r. (Dz.U. 2023 poz. 2661).

Ile trwa wykonanie badania?

Procedura obejmuje 6 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.

Jaki sprzęt jest potrzebny?

Suszarka laboratoryjna z regulacją temperatury, Waga, Szczelny pojemnik na próbkę, Pozostałe wyposażenie.

Gdzie stosuje się to badanie?

Badanie jakości paliw stałych wprowadzanych do obrotu — oznaczanie zawartości wilgoci całkowitej według punktu 8 załącznika do rozporządzenia; Rozpoznanie powołania „PN-80/G-04511" spotykanego w zakresach akredytacji i w świadectwach jakości paliw; Ocena dokumentacji laboratorium powołującego normę wycofaną, która nadal jest wskazana przez obowiązujący akt prawny; Odczytanie starszych sprawozdań, w których wilgoć całkowitą podano jako wielkość obliczoną z dwóch oznaczeń.

Jakie środki ostrożności obowiązują?

Pył węglowy jest palny i wybuchowy w postaci zawiesiny — ograniczyć pylenie przy rozdrabnianiu i przesypywaniu próbki; Suszarka pracuje w podwyższonej temperaturze; próbka wyjmowana po suszeniu jest gorąca; Przy węglach skłonnych do samozagrzewania nie pozostawiać rozdrobnionej próbki w suszarce dłużej, niż przewiduje norma.

Które laboratorium wykona to badanie?

Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-80/G-04511.

🔍 Znajdź laboratorium wykonujące to badanie