🌿 Pył całkowity i respirabilny metodą filtracyjno-wagową — wycofane arkusze PN-Z-04030-05 i -06

Środowisko PN-Z-04030-05 / PN-Z-04030-06

Przegląd

DLACZEGO TEN WPIS DOTYCZY DWÓCH DOKUMENTÓW NARAZ. W zakresach akredytacji i w starszych procedurach spotyka się powołanie w postaci „PN-91/Z-04030" — bez numeru arkusza. Tymczasem seria ma arkusze o różnym przedmiocie, a dwa z nich są wprost zbieżne tematycznie: arkusz 05 dotyczy pyłu CAŁKOWITEGO, arkusz 06 — pyłu RESPIRABILNEGO. Są to dwie różne wielkości, z różnymi wartościami dopuszczalnymi i różnym wyposażeniem. Powołanie bez arkusza nie mówi więc, co zostało zmierzone — a właśnie ta para jest najczęstszym źródłem niejednoznaczności.

ZAKRESY OBU ARKUSZY Z KART KATALOGOWYCH PKN, W CAŁOŚCI. Arkusz 05: „Metoda polega na wagowym oznaczaniu masy pyłu pobranego na sączek z określonej objętości powietrza. Podano sposób pomiaru z zastosowaniem pyłomierzy stacjonarnych i osobistych. Oznaczalność metody wynosi 0,5 mg w 1 m sześciennym powietrza". Arkusz 06: „Metoda polega na wagowym oznaczaniu masy pyłu pobranego na sączek z określonej objętości powietrza. Respirabilną frakcję pyłu otrzymuje się w wyniku zastosowania selektora wstępnego przy pobieraniu próbki. Podano sposób pomiaru z zastosowaniem pyłomierzy stacjonarnych i osobistych. Oznaczalność metody wynosi 0,3 mg w 1 m sześciennym powietrza".

RÓŻNICA MIĘDZY ARKUSZAMI SPROWADZA SIĘ DO JEDNEGO ZDANIA. Oba opisy są niemal identyczne; różni je zdanie o SELEKTORZE WSTĘPNYM w arkuszu 06 oraz oznaczalność: 0,5 mg/m³ wobec 0,3 mg/m³. To selektor rozstrzyga, czy mierzy się pył całkowity, czy frakcję respirabilną — reszta postępowania jest ta sama. Jest to praktyczne potwierdzenie tego, co opisuje PN-EN 481 (wpis w partii 41): frakcja nie jest progiem, tylko wynikiem działania separatora.

OBA ARKUSZE SĄ WYCOFANE — I TO JEST GŁÓWNY POWÓD TEGO WPISU. Karty obu pobrane 16.09.2026 mają nagłówek „Wycofana" oraz wiersz „Data wycofania": 30-05-2014, zgodne ze sobą. Żadna z kart nie zawiera pola „Zastąpiona przez”, więc sam katalog następcy nie wskazuje. WSKAZUJE GO NATOMIAST NASZA BAZA: wpisy o metodach grawimetrycznych oznaczania pyłów podają, że PN-Z-04507:2022-05 zastąpiła arkusz 05, a PN-Z-04508:2022-05 — arkusz 06. Obie te normy mają w tej bazie własne wpisy i to one opisują postępowanie aktualne. Laboratorium, które ma w dokumentacji powołanie serii Z-04030, powołuje dokument nieobowiązujący od ponad dekady i powinno przejść na PN-Z-04507 albo PN-Z-04508 — zależnie od tego, którą frakcję oznacza.

DLACZEGO MIMO WYCOFANIA WPIS JEST POTRZEBNY. Powołania tej serii nadal występują w zakresach akredytacji i w starszych procedurach badawczych, a osoba czytająca takie sprawozdanie musi wiedzieć trzy rzeczy: że dokument jest wycofany, że numer bez arkusza jest niejednoznaczny oraz czym różnią się oba arkusze. Postępowanie aktualne opisują wpisy o PN-Z-04507:2022-05 (pył całkowity) i PN-Z-04508:2022-05 (pył respirabilny), obecne w tej bazie.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstów arkuszy nie mamy — PKN udostępnia je odpłatnie (po 2 strony każdy, KT 159, Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy). Poza oznaczalnością, którą podają same karty, NIE PODAJEMY warunków pobierania, wymagań wobec sączków, czasu pobierania ani sposobu obliczania wyniku.

Zasada metody

Metoda filtracyjno-wagowa polega na przepuszczeniu określonej objętości powietrza przez sączek i zważeniu masy zatrzymanego pyłu; stężenie oblicza się jako iloraz masy i objętości. O tym, czy mierzy się pył całkowity, czy frakcję respirabilną, decyduje obecność selektora wstępnego przed sączkiem — i to jest jedyna różnica między oboma arkuszami tej serii. Pomiar wykonuje się pyłomierzami stacjonarnymi albo osobistymi.

Zastosowania

• Rozpoznanie powołań „PN-91/Z-04030" spotykanych w starszych zakresach akredytacji i procedurach
• Rozróżnienie, czy sprawozdanie dotyczy pyłu całkowitego (arkusz 05), czy respirabilnego (arkusz 06)
• Ocena dokumentacji laboratorium pod kątem powołań dokumentów wycofanych
• Kontekst historyczny dla aktualnych metod grawimetrycznych oznaczania pyłów

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04030-05:1991 (pył całkowity) oraz PN-Z-04030-06:1991 (pył respirabilny) — OBA ARKUSZE WYCOFANE 30-05-2014

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza -- Badania zawartości pyłu -- Oznaczanie pyłu całkowitego (arkusz 05) i pyłu respirabilnego (arkusz 06) na stanowiskach pracy metodą filtracyjno-wagową

Title (EN)

Air purity protection — Dust content tests — Determination of total dust (sheet 05) and respirable dust (sheet 06) at workplaces by the filter-gravimetric method

Procedura krok po kroku

1. Sprawdzenie, czy dokument nadal obowiązuje

   OBA ARKUSZE SĄ WYCOFANE od 30-05-2014. Jeżeli procedura laboratorium je powołuje, wymaga aktualizacji: arkusz 05 zastąpiła PN-Z-04507:2022-05, arkusz 06 — PN-Z-04508:2022-05.

2. Ustalenie, którego arkusza dotyczy powołanie

   Arkusz 05 — pył całkowity; arkusz 06 — respirabilny. Powołanie bez numeru arkusza nie rozstrzyga.

3. Wybór sposobu pomiaru

   Pyłomierz osobisty albo stacjonarny; wyniki nie są wymienne.

4. Zastosowanie selektora (tylko arkusz 06)

   Selektor wstępny wydziela frakcję respirabilną. Bez niego mierzy się pył całkowity, niezależnie od tego, co deklaruje sprawozdanie.

5. Ważenie i obliczenie

   Masa pyłu na sączku podzielona przez objętość przepuszczonego powietrza. SZCZEGÓŁÓW NIE PODAJEMY — są w tekście arkuszy.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Pyły przemysłowe bywają rakotwórcze (krzemionka krystaliczna, pył drzewny twardy) — postępowanie wg karty charakterystyki materiału
• Pomiary prowadzi się w warunkach rzeczywistego zapylenia — osoba wykonująca pomiar podlega tym samym środkom ochrony co pracownicy
• UWAGA MERYTORYCZNA: oba arkusze są wycofane od 30-05-2014; wpis opisuje je, aby dało się rozpoznać i ocenić starsze powołania, a nie jako procedurę do stosowania

Najczęstsze pytania