🌿 Pobieranie próbek osadów dennych (nieskonsolidowanych i skonsolidowanych) z rzek, potoków, jezior naturalnych i sztucznych oraz estuariów z portami do badań chemicznych, fizycznych, biologicznych i mikrobiologicznych — wybór stanowiska (GPS, sonary, warunki sedymentacji) i punktu, wybór próbnika według rodzaju osadu (żwir, piasek, glina, muł, torf), chwytacze (van Veen, Ekman, Ponar, Shipek) i rdzeniaki, wpływ warunków meteorologicznych, pływów, przepływu, głębokości (ręcznie do 4 m), nawigacji i makrofitów, próbki złożone, materiały pojemników, przechowywanie i transport; ISO 5667-12:2017

Środowisko ISO 5667-12

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Tekst normy czytamy w próbce iTeh dokumentu ISO 5667-12:2017 (wydanie drugie, tekst angielski): spis treści, przedmowa, wprowadzenie, rozdziały 1–4 i rozdział 5 do punktu 5.2 (z początkiem tablicy 2) — próbka kończy się na stronie 9. Dalszej części tablicy 2, rdzeniaków (5.3, tablica 3), procedury pobierania (6: materiały i rodzaje pojemników, próbki złożone), przechowywania, transportu i stabilizacji (7), bezpieczeństwa (8), identyfikacji i zapisów (9) ani załączników A–M (opisy chwytacza van Veena, świdra tłokowego, rdzeniaka z nurkiem, próbnika Beekera, rdzeniaka szczelnego, świdra klinowego, rdzeniaka grawitacyjnego, próbnika Jenkinsa, rdzeniaka Craiba, rdzeniaka tłokowego, świdrów torfowych, pobierania z zamrażaniem i próbnika z mechanizmem cięcia) nie czytamy; tytuły znamy ze spisu treści.

WEDŁUG TEKSTU ISO 5667-12:2017. Normę przygotował ISO/TC 147 „Jakość wody”, podkomitet SC 6 „Pobieranie próbek (metody ogólne)”. Wydanie drugie zastępuje pierwsze (ISO 5667-12:1995). Wprowadzenie: czytać razem z ISO 5667-1 i ISO 5667-15; terminologia według ISO 6107 (zwłaszcza ISO 6107-2). Zakres (1): wytyczne pobierania osadów nieskonsolidowanych do oznaczania właściwości geologicznych, fizycznych i chemicznych oraz biologicznych, mikrobiologicznych i chemicznych na granicy woda–osad; rdzenie do pomiaru tempa depozycji i szczegółowego rozdziału warstw; środowiska limniczne (rzeki, potoki, jeziora naturalne i sztuczne) i estuaria z portami; wyłączone — osady z oczyszczalni przemysłowych i komunalnych, pobieranie paleolimnologiczne i osady otwartego oceanu (ISO 5667-15) oraz zawiesina (ISO 5667-17). Powołania (2): ISO 5667-1, ISO 5667-15. Definicje (3): próbka złożona (z porcji z tej samej warstwy lub głębokości; z różnych warstw — zależnie od celu), zablokowanie rdzenia (tarcie, kamień, pełna rura), kartowanie opisowe, monitoring, osad (materiał mineralny i organiczny na dnie zbiornika), jakość osadu (np. przy ocenie urobku portowego przed pogłębianiem), stanowisko i punkt pobierania, niepewność pochodząca z pobierania, osady nieskonsolidowane (luźne). Strategia (4.1): monitoring czasowy i przestrzenny, oceny oddziaływania (pogłębianie portów, farmy wiatrowe), kartowanie rozkładu osadów, ocena jakości osadu przed pogłębianiem, organizmy bentosowe, badania podstawowe. Rodzaje badań (4.2): chemiczne — substancje związane z osadem i w wodzie porowej; próbnik metalowy może zanieczyszczać przez ścieranie i reakcje (np. z siarczkami, fosforanami), plastikowy — wymywać substancje (np. dyspergatory) albo adsorbować związki; kontrolę jakości uzgadnia się z laboratorium; niektóre parametry (np. siarczki) wymagają atmosfery beztlenowej, gazu obojętnego, komory rękawicowej i szybkiej analizy; fizyczne — struktura, tekstura, uziarnienie, warstwowanie; biologiczne — gatunki i liczebność flory i fauny, zwykle w warstwie siedliskowej (większość w górnych 10 cm), według ISO 16665 i ISO 10870; procesy mikrobiologiczne (denitryfikacja, uwalnianie fosforanów, metylacja rtęci lub cyny). Stanowisko (4.3): wybór stanowiska i dokładnego punktu; teledetekcja (echosondy, wielowiązkowe, sonary boczne) do sprawdzenia dna, EN 16260 dla przeglądów wizualnych; GPS do rejestracji punktów; kryteria — dobre warunki sedymentacji (np. zmniejszony przepływ), dostępność (pływy, sezon), ruch statków, niejednorodność dna. Punkt (4.4): zależy od celu — przy kartowaniu od przepływu, przy zanieczyszczeniach od warunków na dnie (np. metali antropogenicznych nie należy oczekiwać na bystrzu, lecz w plosie); liczba punktów reprezentatywna statystycznie; w rzekach i estuariach osady przechodzą cykle depozycji i resuspensji, więc warstwy mogą nie odzwierciedlać historii — zalecane datowanie; próbki złożone obniżają koszty i dają średnie regionalne; dla organizmów — wiele losowych punktów lub losowanie warstwowe. Metoda (4.5, tablica 1): próbka nienaruszona (warstwy, granica woda–osad) albo naruszona z powierzchni (badania morfologiczne, chemiczne); przy niskich stężeniach pestycydów — wkładki z PTFE w próbnikach tłokowych i rurowych; żwir — chwytacze (cięższe przy dużych ziarnach); piasek — chwytacze i rdzeniaki, trudny do penetracji; glina — raczej rdzeniak; muł — oba, z uwagą na zbyt głębokie wnikanie; torf — rdzeniak ręczny lub świder torfowy; dobór może wymagać prób; osad skonsolidowany — chwytacz lub rdzeniak, przy chwytaczu trudno ustalić głębokość pobrania; nieskonsolidowany — chwytacze nieodpowiednie (zapadają się), lepsze rdzeniaki, rama z płytami na stopach, próbniki swobodnego spadku nieodpowiednie. Częstotliwość (4.6): wymaga zdefiniowanego dopuszczalnego błędu; zmiany w osadach wolniejsze niż w wodzie; częstotliwość nie może pokrywać się z cyklem naturalnym; powodzie zmieniają strukturę osadu; np. pobieranie co tydzień poniżej zrzutu nie da innych danych niż co pół roku. Warunki (4.7): meteorologiczne (wiatr, fale, praca na lodzie z priorytetem bezpieczeństwa, ogrzewane namioty), pływy (pobieranie przy niskiej wodzie, na odsłoniętych ławicach łopatą, jak gleby według ISO 18400-102), przepływ (okresy niskiej wody, śluzy), wody stojące (poniżej 4 m — sprzęt ręczny, powyżej — opuszczany mechanicznie), geologia (rozpoznanie wstępne), nawigacja (w wejściach portowych i na torach — szybki sprzęt ręczny), makrofity (oczyszczanie dna narusza granicę woda–osad i wpływa np. na biogeny w wodzie porowej), statystyka (ISO 5667-1, ISO 2602, ISO 2854). Sprzęt (5.1–5.2): chwytacze i rdzeniaki; w płytkiej wodzie — czerpak, bez mieszania warstw; chwytacze (np. van Veen — nożycowy) dają próbki naruszone, Ekman — mniej naruszone; głębokość pobrania od 5 cm do kilku decymetrów; ryzyko utraty frakcji drobnej i warstwy powierzchniowej; nieodpowiednie dla torfu, glin i żwiru w szybkim nurcie; tablica 2: chwytacze ręczne 0–10 cm, 0–20 m wody; mechaniczne (van Veen, Day, Smith-MacIntyre, Birge-Ekman, Ponar) 0–30 cm, 5–200 m; Shipek 0–10 cm, 5–200 m — bez wody porowej, z linką bezpieczeństwa z pływakiem.

STATUS (stan na 03.10.2026). W wyszukiwarce PKN (hasła „5667-12”, „PN-ISO 5667-12”, „PN-EN ISO 5667-12”, 03.10.2026) — „Brak wyników wyszukiwania”; laboratoria powołują dokument ISO. Statusu ISO 5667-12:2017 w katalogu iTeh nie odczytaliśmy; w wynikach wyszukiwania iTeh (odczyt 03.10.2026) są ISO 5667-12:1995, ISO 5667-12:2017 i SIST ISO 5667-12:2018.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 03.10.2026). Numer 5667-12 stoi w 2 rekordach u 2 laboratoriów: AB 213 i AB 362. W aktualnych dokumentach PCA (odczyt 03.10.2026; AB 213 wyd. nr 28 z 17.04.2026, AB 362 wyd. nr 28 z 16.07.2026) numer stoi u tych samych 2 laboratoriów; w każdym dokumencie liczba znaczników stron równa się liczbie stron PDF, bez powtórzeń; przeszukanie wszystkich dokumentów PCA pobranych z BIP 03.10.2026 nie dało laboratoriów spoza kopii bazy. Postać „ISO 5667-12:2017” u obu; u AB 362 razem z PN-EN ISO 5667-19:2006. Żadna z tych pozycji nie jest zawieszona. Zakładka „Laboratoria” (hasło „ISO 5667-12”) pokazuje oba laboratoria — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 03.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). AB 213 i AB 362: osady denne — pobieranie próbek do badań chemicznych i fizycznych.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy próbniku metalowym lub plastikowym: próbnik może wnosić zanieczyszczenia (ścieranie, reakcje z siarczkami i fosforanami) albo wymywać lub adsorbować związki — wpływ trzeba sprawdzić z laboratorium (4.2.2). Przy chwytaczu: van Veen daje próbkę naruszoną i grozi utratą frakcji drobnej i warstwy powierzchniowej — a część substancji wiąże się preferencyjnie z drobnymi cząstkami mineralnymi i materią organiczną (4.2.2, 5.2). Przy osadach nieskonsolidowanych: chwytacze się zapadają, a próbniki swobodnego spadku są nieodpowiednie (4.5.3); tablica 1 dopuszcza jednak dla mułu chwytacz i rdzeniak „z uwagą na zbyt głębokie wnikanie”, a tablica 2 — chwytacze do osadów nieskonsolidowanych, więc wybór trzeba uzasadnić warunkami. Przy warunkach beztlenowych: kontakt z powietrzem zmienia m.in. siarczki — potrzebny gaz obojętny i szybka analiza (4.2.2). Przy punkcie: bystrze i plosa tej samej rzeki dają inne wyniki dla metali (4.4, uwaga). Przy interpretacji historii: w rzekach i estuariach warstwy przemieszcza resuspensja (4.4). Przy ocenie statystycznej: bez zdefiniowanego dopuszczalnego błędu program statystyczny jest niemożliwy (4.6). Przy wytycznych: norma podaje wytyczne, a nie jedną procedurę — zgodność oznacza udokumentowany wybór stanowiska, próbnika i warunków.

CZEGO NIE PODAJEMY. Opisów rdzeniaków, procedury pobierania, materiałów pojemników, przechowywania i transportu, zasad bezpieczeństwa ani szczegółów załączników nie przytaczamy — leżą poza próbką. Treści ISO 5667-1, ISO 5667-15, ISO 5667-17, ISO 5667-19, ISO 16665, ISO 10870, ISO 18400-102 ani EN 16260 w tym wpisie nie streszczamy. Nie podajemy kryteriów oceny jakości osadów ani urobku.

Zasada metody

Próbkę osadu dennego pobiera się w punkcie wybranym według celu badania (chemiczne, fizyczne, biologiczne) i warunków dna, próbnikiem dobranym do rodzaju osadu i głębokości: chwytaczem — gdy wystarcza próbka naruszona z warstwy powierzchniowej — albo rdzeniakiem — gdy trzeba zachować warstwy i granicę woda–osad. Na wybór wpływają warunki pogodowe, pływy, przepływ, nawigacja i roślinność; próbki mogą być pojedyncze lub złożone, a ich przechowywanie ma ograniczać zmiany w stosunku do warunków in situ.

Zastosowania

• Osady nieskonsolidowane rzek, potoków, jezior i estuariów z portami — badania geologiczne, fizyczne, chemiczne, biologiczne (1)
• Monitoring, oceny oddziaływania (pogłębianie portów, farmy wiatrowe), ocena urobku przed pogłębianiem, kartowanie osadów (4.1)
• Rdzenie do pomiaru tempa depozycji i rozdziału warstw (1)
• Osady denne — pobieranie próbek do badań chemicznych i fizycznych — 2 rekordy zakresów akredytacji 2 laboratoriów w PCA

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

ISO 5667-12:2017

Tytuł (PL)

Jakość wody — Pobieranie próbek — Część 12: Wytyczne dotyczące pobierania próbek osadów dennych z rzek, jezior i obszarów estuariowych

Title (EN)

Water quality — Sampling — Part 12: Guidance on sampling of bottom sediments from rivers, lakes and estuarine areas

Procedura krok po kroku

1. Cel i strategia

   Rodzaj badania, dopuszczalny błąd, częstotliwość (4.1, 4.2, 4.6). ISO 5667-12:2017 — brak PN (PKN, 03.10.2026).

2. Stanowisko i punkt

   Rozpoznanie dna, GPS, kryteria sedymentacji i dostępności; liczba punktów reprezentatywna (4.3, 4.4).

3. Dobór próbnika

   Według rodzaju osadu, głębokości i warunków (4.5, 4.7, tablice 1 i 2).

4. Pobieranie

   Chwytacz lub rdzeniak; ewentualnie próbki złożone (5; rozdział 6 poza próbką).

5. Przechowywanie i zapis

   Ograniczenie zmian, transport, identyfikacja (7, 9 — poza próbką).

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Bezpieczeństwo przy pracy na lodzie, przy niskiej wodzie i na torach wodnych ma pierwszeństwo, obowiązują przepisy lokalne; przy mechanicznych próbnikach — linka z pływakiem (4.7.2, 4.7.3, tablica 2); rozdział 8 poza próbką

Najczęstsze pytania