🍎 Oznaczanie ołowiu, kadmu, cynku, miedzi i żelaza w żywności metodą AAS po mineralizacji mikrofalowej — porcja odpowiadająca 0,2–0,5 g suchej masy, zwykle 5 ml kwasu azotowego (co najmniej 65 %) i 2 ml nadtlenku wodoru 30 % w zamkniętym naczyniu (ok. 100 ml, co najmniej 1,4 MPa), program mocy według producenta pieca, roztwór uzupełniony do co najmniej 25 ml; Pb i Cd w piecu grafitowym z platformą (283,3 nm i 228,8 nm), Zn, Cu i Fe w płomieniu powietrze–acetylen (213,9 nm, 324,7 nm, 248,3 nm), z korekcją tła i zwykle metodą dodatków wzorca; metoda nie dla olejów, tłuszczów i produktów bardzo tłustych, PN-EN 14084

Chemia żywności PN-EN 14084

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN PN-EN 14084:2004 (wersja polska): „Określono metodę oznaczania zawartości ołowiu, kadmu, cynku, miedzi i żelaza w artykułach żywnościowych metodą atomowej spektrometrii absorpcyjnej po mineralizacji mikrofalowej, która nie może być stosowana w odniesieniu do olejów, tłuszczów oraz innych produktów o bardzo wysokiej zawartości tłuszczu”. Tekst normy czytamy w próbce iTeh dokumentu SIST EN 14084:2003 (tekst EN 14084:2003, angielski): od strony tytułowej przez spis treści, przedmowę i rozdziały 1–5 do całego rozdziału 6 (mineralizacja, rozcieńczanie, pomiar płomieniowy i w piecu grafitowym) włącznie. Poza próbką zostają rozdziały 7–9 (obliczenia, precyzja, sprawozdanie) i załącznik A (wyniki badania międzylaboratoryjnego).

WEDŁUG TEKSTU EN 14084:2003 (rozdziały 1–6). Normę przygotował CEN/TC 275 „Analiza żywności — Metody horyzontalne” (sekretariat DIN); CEN zatwierdził ją 18.12.2002. Zakres (1): ołów, kadm, cynk, miedź i żelazo w żywności techniką AAS po mineralizacji mikrofalowej; metoda dla różnych rodzajów żywności, ale nie dla olejów, tłuszczów i innych produktów bardzo tłustych; badanie międzylaboratoryjne z udziałem 16 laboratoriów objęło diety złożone, zboża, ryby, wołowinę, mleko i grzyby; żywność, dla której istnieją normy szczegółowe (wertykalne), jest wyłączona — sprawdzenie tego należy do analityka. Powołanie (2): EN 13804 (kryteria, zasady ogólne i przygotowanie próbek). Zasada (3): mineralizacja w zamkniętych naczyniach w piecu mikrofalowym mieszaniną kwasu azotowego i nadtlenku wodoru, rozcieńczenie wodą, pomiar techniką płomieniową lub w piecu grafitowym. Odczynniki (4): stężenie pierwiastków śladowych w odczynnikach i wodzie na tyle niskie, by nie wpływało na wynik; kwas azotowy co najmniej 65 % (ρ ≈ 1,4 g/ml), rozcieńczony ok. 0,1 mol/l (7 ml do 1000 ml) i ok. 3 mol/l (200 ml do 1000 ml); nadtlenek wodoru 30 %; roztwory wzorcowe 1000 mg/l z metali (przykłady przygotowania, zalecane certyfikowane); roztwory kalibracyjne w kwasie 0,1 mol/l w zakresie liniowym. Aparatura (5): szkło i plastik myte według EN 13804; spektrometr AAS z korekcją tła, piecem grafitowym z autosamplerem, palnikami i zasilaniem gazami; lampy (np. z katodą wnękową) dla każdego pierwiastka; kuwety grafitowe powlekane pirolitycznie, z platformą dla Pb i Cd; piec mikrofalowy laboratoryjny (sprawdzenie mocy według EN 13804) i naczynia zwykle 100 ml wytrzymujące co najmniej 1,4 MPa; butelki plastikowe 100 ml. Mineralizacja (6.2): porcja odpowiadająca 0,2–0,5 g suchej masy albo według zaleceń producenta pieca (przy 50 % wody najwyżej 1 g, przy 95 % wody 2 g); w każdej serii jedna próba ślepa odczynnikowa; zwykle 5 ml kwasu azotowego i 2 ml nadtlenku wodoru albo według zaleceń producenta; program mocy w funkcji czasu według producenta — zwykle najpierw kilka minut małej mocy, potem jeden lub więcej etapów większej, ze stopniowym przejściem, by uniknąć nagłych skoków ciśnienia; tabela 1 podaje przykład dla jednego modelu pieca (250 W 3 min, 630 W 5 min, 500 W 22 min, 0 W 15 min); program ma być ważny przy pełnej liczbie naczyń — brakujące można potraktować jako próby ślepe; przy kontroli ciśnienia tylko w jednym naczyniu kontroluje się to o największej spodziewanej wartości, zwykle z największą naważką suchej masy; za duża naważka nieznanej próbki może rozerwać membranę bezpieczeństwa — szczególnie próbki bogate w węgiel (cukier, tłuszcz, etanol). Rozcieńczenie (6.3): naczynia całkowicie ostudzić przed otwarciem, spłukać pokrywę i ścianki wodą, uzupełnić do określonej objętości, co najmniej 25 ml, w butelce plastikowej; próbę ślepą tak samo. Pomiar (6.4): technikę wybiera się według stężenia — Pb i Cd w żywności zwykle w piecu grafitowym, Zn, Cu i Fe zwykle w płomieniu; korekcja tła zawsze, chyba że wykazano, że jest zbędna; przy metodzie dodatków — pomiar w zakresie liniowym, co najmniej trzy punkty (w tym co najmniej dwa dodatki), najwyższy wzorzec 3–5 razy stężenie próbki, niższy — połowa najwyższego. Płomień (6.4.2): roztwór próbki rozcieńcza się 1 + 1 kwasem 0,1 mol/l, roztwory wzorcowe 1 + 1 kwasem 3 mol/l — wzorce i próbki mają mieć to samo stężenie kwasu, bo wysoka kwasowość szkodzi wynikom i aparatowi; Zn i Cu zwykle według zwykłej krzywej, Fe silnie podatne na wpływ matrycy — metoda dodatków albo krzywa dopasowana do matrycy, przy silnych zakłóceniach płomień podtlenek azotu–acetylen; tabela 2: płomień powietrze–acetylen utleniający, Zn 213,9 nm, Cu 324,7 nm, Fe 248,3 nm. Piec grafitowy (6.4.3): technika zwykle wymagana dla Pb i Cd, przydatna też np. dla Cu; objętość dozowania taka, by absorbancja tła nie przekraczała ok. 0,5; przy bardzo niskich stężeniach — wielokrotny wtrysk; nowe matryce — krzywe popielenia i atomizacji; modyfikatory matrycy można stosować po walidacji w laboratorium; tabela 3 (przykład dla jednego modelu aparatu, wtrysk 20 µl): Pb 283,3 nm — suszenie 130 °C, popielenie 450 °C, atomizacja 1900 °C, czyszczenie 2500 °C; Cd 228,8 nm — 130, 350, 1200, 2500 °C; zawsze metoda dodatków wzorca, chyba że wykazano, że jest zbędna; uproszczenie — krzywa dopasowana do matrycy (krzywa dodatków przesunięta równolegle do początku układu) dla próbek o tej samej matrycy i naważce.

STATUS (stan kart na 03.10.2026). Karta PN-EN 14084:2004 (wersja polska, publikacja 28-09-2004, 18 stron, grupa cenowa J) nie ma nagłówka „Wycofana”: Sektor Żywności, Rolnictwa i Leśnictwa, KT 235 Analizy Żywności, ICS 67.050, „Wprowadza: EN 14084:2003 [IDT]”, „Zastępuje: PN-EN 14084:2003 — wersja angielska”. W wyszukiwarce PKN (hasło „PN-EN 14084”, 03.10.2026) wersja angielska PN-EN 14084:2003 ma opis „Wycofana i zastąpiona przez PN-EN 14084:2004 — wersja polska”; jej tytuł na liście wyników mówi o oznaczaniu „litu, kadmu, cynku, miedzi i żelaza” — w tekście EN i w polskim tytule jest ołów, nie lit. W katalogu iTeh (odczyt 03.10.2026) EN 14084:2003 ma status „Published”, etap 90.93 „Decision to confirm” (przegląd od 17.09.2024, zakończony 30.09.2026), komitet CEN/TC 275 (grupa robocza WG 10 „Pierwiastki śladowe (metale ciężkie)”). Te same pierwiastki i chrom po suchej mineralizacji opisuje osobny wpis o PN-EN 14082 (normie wycofanej 13.02.2020; „Oznaczanie ołowiu, kadmu, cynku, miedzi, żelaza i chromu w żywności metodą AAS po suchej mineralizacji”), a arsen, kadm, rtęć i ołów techniką ICP-MS — osobny wpis o PN-EN 15763.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 03.10.2026). Numer 14084 stoi w 6 rekordach u 4 laboratoriów: AB 452, AB 538, AB 618, AB 1375. W aktualnych dokumentach PCA (odczyt 03.10.2026, wydania od 30.10.2025 do 24.09.2026) numer stoi w 6 pozycjach tych samych 4 laboratoriów (AB 452 i AB 618 po 2 — numer wpisany raz przy dwóch sąsiednich pozycjach; AB 538 i AB 1375 po 1). Zapis wszędzie „PN-EN 14084:2004” i zawsze jako jedyny dokument odniesienia w pozycji. Żadna z tych pozycji nie jest zawieszona. Zakładka „Laboratoria” („PN-EN 14084”) pokazuje te same 4 laboratoria — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 03.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). AB 452 — owoce, warzywa i przetwory, napoje, soki i koncentraty, koncentraty spożywcze, zboża i produkty zbożowe, surowce i produkty alkoholowe, surowce i produkty przemysłu cukrowniczego, zioła i przyprawy, preparaty witaminowo-mineralne: kadm (0,020–1,00) i ołów (0,020–3,00) mg/l lub mg/kg techniką ETAAS oraz cynk (0,20–1000), żelazo (0,50–1500) i miedź (0,20–100) mg/l lub mg/kg techniką FAAS. AB 538 — żywność pochodzenia roślinnego, miedź (5,0–100,0) mg/kg techniką FAAS. AB 618 — m.in. kawa i herbata, koncentraty spożywcze, mięso, mleko, napoje, owoce i warzywa, ryby i owoce morza, słodycze, zioła i przyprawy, środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego, zboża, żywność mrożona, wyroby garmażeryjne i suplementy diety: ołów (0,025–2,0) mg/kg i kadm (0,0025–5,0) mg/kg techniką ETAAS. AB 1375 — zioła, herbata, wyroby cukiernicze, przetwory zbożowe i mleko w proszku: cynk (20–1000), miedź (3–1000) i żelazo (40–1000) mg/kg techniką FAAS. Podział technik w zakresach zgadza się z normą: Pb i Cd w piecu grafitowym, Zn, Cu i Fe w płomieniu.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy matrycy: oleje, tłuszcze i produkty bardzo tłuste są poza zakresem (1), a próbki bogate w cukier, tłuszcz lub etanol grożą nagłym skokiem ciśnienia i rozerwaniem membrany (6.2) — utrata części roztworu nie zostawia śladu w wyniku. Przy kwasowości: wzorce i próbki o różnym stężeniu kwasu dają w płomieniu inny sygnał przy tej samej zawartości (6.4.2). Przy żelazie: silny wpływ matrycy — bez metody dodatków albo krzywej dopasowanej do matrycy wynik jest obciążony (6.4.2). Przy ołowiu i kadmie: norma każe zawsze stosować metodę dodatków wzorca, chyba że wykazano, że jest zbędna; krzywa dopasowana do matrycy jest ważna tylko dla próbek o tej samej matrycy i naważce (6.4.3). Przy programie pieca: program jest ważny przy pełnej liczbie naczyń (6.2) — inna liczba naczyń bez prób ślepych w wolnych miejscach to inne warunki mineralizacji. Przy tle: korekcję tła stosuje się zawsze, chyba że wykazano jej zbędność (6.4).

CZEGO NIE PODAJEMY. Rozdziałów 7–9 i załącznika A nie czytaliśmy, więc nie podajemy wzoru obliczeń, danych o precyzji ani wyników badania międzylaboratoryjnego. Nie podajemy też najwyższych dopuszczalnych poziomów ołowiu i kadmu w żywności — tekstów przepisów do tego wpisu nie czytaliśmy.

Zasada metody

Porcję żywności odpowiadającą 0,2–0,5 g suchej masy mineralizuje się w zamkniętym naczyniu w laboratoryjnym piecu mikrofalowym (zwykle 5 ml kwasu azotowego i 2 ml nadtlenku wodoru, program mocy według producenta pieca, ze stopniowym wzrostem mocy). Po ostudzeniu roztwór uzupełnia się wodą do co najmniej 25 ml i mierzy techniką atomowej spektrometrii absorpcyjnej z korekcją tła: ołów i kadm zwykle w piecu grafitowym z platformą, metodą dodatków wzorca, a cynk, miedź i żelazo w płomieniu powietrze–acetylen, przy jednakowym stężeniu kwasu we wzorcach i próbkach.

Zastosowania

• Żywność różnych rodzajów — ołów, kadm, cynk, miedź i żelazo; walidacja na dietach złożonych, zbożach, rybach, wołowinie, mleku i grzybach (1)
• Poza zakresem: oleje, tłuszcze, produkty bardzo tłuste oraz żywność objęta normami szczegółowymi (1)
• Owoce, warzywa, napoje, zboża, zioła, herbata, kawa, mięso, mleko, ryby, słodycze, suplementy diety — ETAAS (Pb, Cd) i FAAS (Zn, Cu, Fe) w zakresach akredytacji 4 laboratoriów w PCA

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 14084:2004

Tytuł (PL)

Artykuły żywnościowe — Oznaczanie pierwiastków śladowych — Oznaczanie zawartości ołowiu, kadmu, cynku, miedzi i żelaza metodą atomowej spektrometrii absorpcyjnej (AAS) po mineralizacji mikrofalowej

Title (EN)

Foodstuffs — Determination of trace elements — Determination of lead, cadmium, zinc, copper and iron by atomic absorption spectrometry (AAS) after microwave digestion

Procedura krok po kroku

1. Próbka

   Homogenizacja według EN 13804; w razie potrzeby suszenie bez wpływu na zawartość pierwiastków, np. liofilizacja. PN-EN 14084:2004 aktualna (stan karty PKN na 03.10.2026).

2. Mineralizacja

   Porcja odpowiadająca 0,2–0,5 g suchej masy, zwykle 5 ml HNO3 i 2 ml H2O2; zamknięte naczynie, program mocy według producenta pieca, pełna liczba naczyń; próba ślepa w każdej serii.

3. Rozcieńczenie

   Ostudzić całkowicie przed otwarciem; spłukać pokrywę i ścianki, uzupełnić wodą do co najmniej 25 ml w butelce plastikowej.

4. Zn, Cu, Fe — płomień

   Próbka 1 + 1 kwasem 0,1 mol/l, wzorce 1 + 1 kwasem 3 mol/l; Fe metodą dodatków albo krzywą dopasowaną do matrycy.

5. Pb, Cd — piec grafitowy

   Kuwety z platformą, korekcja tła, metoda dodatków wzorca (co najmniej 3 punkty); obliczeń nie podajemy.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Za duża naważka nieznanej próbki, zwłaszcza bogatej w cukier, tłuszcz lub etanol, może rozerwać membranę bezpieczeństwa naczynia (6.2)
• Naczynia ciśnieniowe otwiera się dopiero po całkowitym ostygnięciu (6.3)
• Norma ostrzega, że jej stosowanie może wiązać się z niebezpiecznymi materiałami, czynnościami i urządzeniami, a zasady bezpieczeństwa ustala użytkownik (3)

Najczęstsze pytania