🍎 Oznaczanie ołowiu, kadmu, cynku, miedzi, żelaza i chromu w żywności metodą AAS po suchej mineralizacji — 10–20 g próbki spopiela się w tyglu platynowym lub kwarcowym przy wzroście temperatury najwyżej 50 °C na godzinę do 450 °C, popiół zwilża wodą i dopala do białego lub szarego, roztwarza kwasem solnym 6 mol/l, odparowuje i rozpuszcza w kwasie azotowym 0,1 mol/l; cynk, miedź i żelazo zwykle płomieniowo, ołów, kadm i chrom zwykle w kuwecie grafitowej metodą dodatków, PN-EN 14082 (wycofana)

Chemia żywności PN-EN 14082

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN PN-EN 14082:2004 (wersja polska), w całości: „Określono metodę oznaczania zawartości ołowiu, kadmu, cynku, miedzi, żelaza i chromu w artykułach żywnościowych metodą atomowej spektrometrii absorpcyjnej (AAS) po mineralizacji suchej w temperaturze 450 stopni C, stosowaną dla różnych rodzajów artykułów żywnościowych. Sprawdzono ją, z pozytywnym wynikiem, w badaniach międzylaboratoryjnych, z udziałem 16 laboratoriów. Do walidacji metody zastosowano artykuły żywnościowe takie, jak diety złożone, zboża, ryby, owoce, wątrobę i mleko”. Tekst normy czytamy w próbce SIST EN 14082:2003 (tekst EN 14082:2003 bez zmian) od strony tytułowej przez spis treści, przedmowę i rozdziały 1–5 do początku punktu 6.3.3 włącznie. Poza próbką zostają tablica 2 (parametry kuwety grafitowej), rozdział 7 (obliczenia), 8 (precyzja), 9 (sprawozdanie) i załącznik A (wyniki badania międzylaboratoryjnego).

WEDŁUG TEKSTU EN 14082:2003 (rozdziały 1–5, punkty 6.1–6.3.3). Normę przygotował CEN/TC 275 „Analiza żywności — metody horyzontalne” (sekretariat DIN). Zakres (1): ołów, kadm, cynk, miedź, żelazo i chrom w żywności, AAS po suchej mineralizacji w 450 °C; metoda dla różnych rodzajów żywności, sprawdzona w badaniu międzylaboratoryjnym z udziałem 16 laboratoriów na dietach mieszanych, zbożach, rybach, owocach, wątrobie i mleku; produkty, dla których istnieją osobne normy europejskie, są wyłączone z zakresu tej normy horyzontalnej — sprawdzenie, czy istnieje norma szczegółowa, należy do analityka. Powołanie (2): EN 13804 (kryteria, uwagi ogólne i przygotowanie próbek). Zasada (3): próbkę spopiela się na sucho w 450 °C przy stopniowym wzroście temperatury, popiół rozpuszcza w kwasie solnym, roztwór odparowuje do sucha, a pozostałość rozpuszcza w kwasie azotowym 0,1 mol/l; metale oznacza się płomieniową AAS lub AAS z kuwetą grafitową. Ostrzeżenie: norma może wymagać niebezpiecznych materiałów i czynności; zasady bezpieczeństwa ustala użytkownik. Odczynniki (4): zawartość pierwiastków w odczynnikach i wodzie nie może wpływać na wynik; kwas solny co najmniej 37 % (ok. 1190 mg/ml) i 6 mol/l (500 ml do 1000 ml); kwas azotowy co najmniej 65 % (ok. 1400 mg/ml) i 0,1 mol/l (7 ml do 1000 ml); roztwory wzorcowe 1000 mg/l — z metali lub soli albo handlowe, najlepiej certyfikowane; przykłady: 1000 mg Pb w 7 ml kwasu azotowego, Cd, Zn i Fe — 1000 mg w 14 ml wody i 7 ml kwasu, Cu — w 7 ml kwasu, Cr — 3735 mg K2CrO4 w 7 ml kwasu, do 1 l; roztwory kalibracyjne w kwasie azotowym 0,1 mol/l — do techniki grafitowej z roztworów Pb, Cd, Cr w zakresie liniowym, do płomieniowej z roztworów Zn, Cu, Fe w zakresie stężeń próbek. Aparatura (5): szkło i tworzywa myte według EN 13804; spektrometr AAS z korekcją tła, kuwetą grafitową z podajnikiem i palnikami; lampy dla każdego pierwiastka (np. z katodą wnękową); piec programowany z termostatem (450 ± 25) °C — przy piecu nieprogramowanym potrzebny jest zestaw do wstępnego spopielania: płyta grzejna do ok. 300 °C, lampa podczerwieni 250 W na statywie, płytka ceramiczna, szklany klosz (np. krystalizator 185 mm × 100 mm) i płuczka z kwasem siarkowym do oczyszczania powietrza; tygle platynowe lub kwarcowe 50–75 ml — kwarcowe przechowuje się w kwasie azotowym z wodą (1 + 9) i przed użyciem płucze wodą dejonizowaną, w razie potrzeby gotuje z kwasem, platynowe najlepiej wyprażyć do czerwoności i wygotować w kwasie; szczelne butelki z tworzywa 100 ml. Przygotowanie (6.1): homogenizacja według EN 13804. Spopielanie (6.2): odważka zwykle 10–20 g z dokładnością 10 mg; środek wspomagający spopielanie laboratorium może stosować po własnej walidacji. W piecu programowanym (6.2.1) tygiel wstawia się w temperaturze nie wyższej niż 100 °C, podnosi temperaturę najwyżej o 50 °C na godzinę do 450 °C i zostawia na noc; przy ryzyku gwałtownego wrzenia suszy się dłużej w niższej temperaturze. W piecu nieprogramowanym (6.2.2) próbkę pod kloszem na płytce ceramicznej, omywaną oczyszczonym powietrzem, suszy się lampą podczerwieni z odległości 30–40 cm i płytą ok. 100 °C, zbliżając lampę w miarę wysychania, potem spopiela wstępnie, podnosząc stopniowo temperaturę do ok. 300 °C na płytce; następnie tygiel do pieca w 200–250 °C i do 450 °C najwyżej 50 °C na godzinę, na noc; piec programowany jest preferowany. Roztworzenie popiołu (6.2.3): po ostudzeniu zwilżyć popiół 1–3 ml wody, odparować, wstawić do pieca w temperaturze nie wyższej niż 200 °C, stopniowo do 450 °C i spopielać 1–2 h lub dłużej; powtarzać, aż popiół będzie biały, szary lub lekko zabarwiony; dodać 5 ml kwasu solnego 6 mol/l tak, by objął cały popiół, odparować; pozostałość rozpuścić w dokładnej objętości (10,0–30,0 ml) kwasu azotowego 0,1 mol/l, ostrożnie obracać tyglem, przykryć szkiełkiem na 1–2 h, wymieszać bagietką i przenieść do butelki; ślepe próby odczynnikowe traktuje się jak próbki. Przestroga: próbki bardzo tłuste lub bardzo słodkie spopiela się ze szczególną ostrożnością — tłuste łatwo się samozapalają, słodkie pęcznieją i mogą zostać utracone; zaleca się wtedy wstępne spopielanie według 6.2.2. AAS (6.3.1): technikę (płomień lub kuweta grafitowa) dobiera się do stężenia; płomieniową AAS stosuje się, kiedy tylko można, bo jest mniej wrażliwa na interferencje; Pb, Cd i Cr w żywności zwykle wymagają kuwety grafitowej, Zn, Cu i Fe w większości produktów można oznaczać płomieniowo; korekcję tła stosuje się zawsze, także przy chromie, chyba że wykaże się, że jest zbędna; roztwory rozcieńcza się kwasem azotowym 0,1 mol/l; zawartości odczytuje się z krzywych z co najmniej 3 wzorców. Tablica 1 (przykładowe parametry płomieniowe): Zn — płomień powietrze–acetylen utleniający, 213,9 nm; Cu — jak dla Zn, 324,7 nm; Fe — według tablicy płomień podtlenek azotu–acetylen utleniający, 248,3 nm. Kuweta grafitowa (6.3.3): metodę dodatków stosuje się zawsze, chyba że wykaże się, że jest zbędna — pomiary przy niej muszą leżeć w zakresie liniowym; mierzy się raczej pole niż wysokość piku; program temperatur spopielania i atomizacji optymalizuje się dla każdej matrycy.

STATUS (stan kart na 03.10.2026). Karta PN-EN 14082:2004 (wersja polska, publikacja 17-08-2004, 19 stron, grupa cenowa K) ma nagłówek „Wycofana”: data wycofania 13-02-2020; Sektor Żywności, Rolnictwa i Leśnictwa, KT 235 Analizy Żywności, ICS 67.050, „Wprowadza: EN 14082:2003 [IDT]”, „Zastępuje: PN-EN 14082:2003 — wersja angielska”; pola „Zastąpiona przez” karta nie ma, a wyszukiwarka PKN (hasło „PN-EN 14082”, 03.10.2026) innych wydań nie pokazuje — PKN nie wskazuje następczyni. Karta PN-EN 14082:2003 (wersja angielska) — „Wycofana” 17-08-2004, „Zastąpiona przez: PN-EN 14082:2004”; jej tytuł i pole „Zakres” mówią o „licie, kadmie, cynku…”, choć tytuł angielski i tekst normy dotyczą ołowiu (ang. lead) — to zapis karty, nie treść normy. W katalogu iTeh (odczyt 03.10.2026) słoweńskie wprowadzenie SIST EN 14082:2003 ma status „Withdrawn” z datą 01.09.2020, bez wskazanego dokumentu zastępującego.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 03.10.2026). Numer 14082 stoi w 8 rekordach u 5 laboratoriów: AB 452, AB 531, AB 537, AB 560, AB 618. W aktualnych zakresach na stronach PCA (odczyt 03.10.2026, wydania od 30.10.2025 do 24.09.2026) cztery podają „PN-EN 14082:2004”, a AB 531 — samo oznaczenie bez roku, w zakresie elastycznym, łącznie z PN-EN 15550. Zakładka „Laboratoria” („PN-EN 14082”) pokazuje te same 5 laboratoriów; sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 03.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). Szerokie listy grup żywności — mięso, ryby, mleko, owoce i warzywa, zboża, grzyby, napoje, kawa i herbata, koncentraty, słodycze, zioła i przyprawy (AB 452, AB 537, AB 560, AB 618) — oraz pasze i komponenty paszowe w zakresie elastycznym (AB 531, ETAAS). AB 531 podaje „Zawartość metali” bez wymienienia pierwiastków. Kadm i ołów w kuwecie grafitowej (ETAAS) oznaczają: AB 560 — Cd (0,0012–5,0) mg/kg, Pb (0,0065–5,0) mg/kg; AB 537 — Pb (0,005–5,0) mg/kg, Cd (0,001–2,0) mg/kg; AB 618 — Pb (0,002–2,0) mg/kg, Cd (0,0005–5,0) mg/kg. AB 618 oznacza też płomieniowo miedź (0,5–10) mg/kg i cynk (0,2–30) mg/kg. AB 452 podaje w jednej pozycji kadm (0,003–2,0), ołów (0,020–10,0), miedź (0,005–50,0), cynk (0,005–50,0) i żelazo (0,01–500,0) mg/kg z techniką płomieniową (FAAS) — przy kadmie i ołowiu norma pisze, że w żywności zwykle wymagają kuwety grafitowej (6.3.1). Chromu z tym powołaniem nie oznacza żadne z pięciu laboratoriów. Pasze (AB 531) leżą poza zakresem tekstu, który mówi o żywności.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy spopielaniu: wzrost temperatury szybszy niż 50 °C/h nie spełnia 6.2.1, a tłuste próbki mogą się zapalić, słodkie — spęcznieć i wydostać z tygla, co daje straty bez śladu w wyniku (przestroga w 6.2.3); niedopalony, czarny popiół nie spełnia warunku z 6.2.3. Przy naczyniach: tygle kwarcowe i platynowe bez kwaśnego przygotowania oraz niedomyte szkło dają metal w ślepej próbie (5.1, 5.10). Przy pomiarze: korekcja tła jest obowiązkowa — także przy chromie — chyba że wykaże się jej zbędność; w kuwecie grafitowej metodę dodatków stosuje się zawsze, chyba że wykaże się jej zbędność, i tylko w zakresie liniowym (6.3.1, 6.3.3). Przy wyniku: norma jest horyzontalna — dla produktów z własną normą europejską nie ma zastosowania (1); dawka próbki i objętość końcowa (10,0–30,0 ml) wchodzą do obliczenia, którego rozdziału nie czytaliśmy.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tablicy 2, rozdziałów 7–9 i załącznika A nie czytaliśmy, więc nie podajemy parametrów kuwety grafitowej, wzoru obliczenia, danych o precyzji ani zawartości sprawozdania. Treści EN 13804 i PN-EN 15550 do tego wpisu nie czytaliśmy. Nie podajemy najwyższych dopuszczalnych poziomów metali w żywności, bo tekstów przepisów do tego wpisu nie czytaliśmy.

Zasada metody

Materię organiczną próbki żywności spala się na sucho w tyglu, podnosząc temperaturę powoli (najwyżej 50 °C na godzinę) do 450 °C; popiół roztwarza się kwasem solnym, odparowuje, a pozostałość rozpuszcza w kwasie azotowym 0,1 mol/l. W roztworze mierzy się absorpcję promieniowania charakterystycznego dla każdego pierwiastka — w płomieniu (Zn, Cu, Fe) albo w kuwecie grafitowej metodą dodatków (Pb, Cd, Cr), z korekcją tła.

Zastosowania

• Żywność różnych rodzajów — ołów, kadm, cynk, miedź, żelazo, chrom; walidacja na dietach mieszanych, zbożach, rybach, owocach, wątrobie i mleku (rozdział 1)
• Nie dotyczy produktów, dla których istnieje osobna norma europejska — sprawdza to analityk (rozdział 1)
• Kadm i ołów (cztery laboratoria), miedź i cynk (dwa), żelazo (jedno) w szerokich grupach żywności — w zakresach akredytacji 5 laboratoriów w PCA; pasze — u jednego, poza zakresem tekstu

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 14082:2004

Tytuł (PL)

Artykuły żywnościowe — Oznaczanie pierwiastków śladowych — Oznaczanie zawartości ołowiu, kadmu, cynku, miedzi, żelaza i chromu metodą atomowej spektrometrii absorpcyjnej (AAS) po mineralizacji suchej

Title (EN)

Foodstuffs — Determination of trace elements — Determination of lead, cadmium, zinc, copper, iron and chromium by atomic absorption spectrometry (AAS) after dry ashing

Procedura krok po kroku

1. Homogenizacja i odważka

   Według EN 13804; 10–20 g do tygla, z dokładnością 10 mg. PN-EN 14082:2004 wycofana 13-02-2020 (stan karty PKN na 03.10.2026).

2. Suszenie i spopielanie

   Piec programowany: od ≤ 100 °C, ≤ 50 °C/h do 450 °C, na noc. Piec nieprogramowany: suszenie lampą IR i płytą, wstępne spopielanie do ok. 300 °C, potem piec od 200–250 °C do 450 °C. Tłuste i słodkie — ostrożnie, ze wstępnym spopielaniem.

3. Dopalanie

   Zwilżyć popiół 1–3 ml wody, odparować, z ≤ 200 °C do 450 °C na 1–2 h; powtarzać do popiołu białego lub szarego.

4. Roztworzenie

   5 ml HCl 6 mol/l, odparować; rozpuścić w 10,0–30,0 ml HNO3 0,1 mol/l, 1–2 h pod szkiełkiem, wymieszać, do butelki; ślepe próby odczynnikowe jak próbki.

5. Pomiar AAS

   Zn, Cu, Fe — płomień; Pb, Cd, Cr — kuweta grafitowa, metoda dodatków, pole piku; korekcja tła; co najmniej 3 wzorce. Obliczenia (rozdział 7) poza czytaną próbką.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Norma może wymagać niebezpiecznych materiałów i czynności — zasady bezpieczeństwa ustala użytkownik (ostrzeżenie w rozdziale 3)
• Tłuste próbki mogą się samozapalić w piecu (przestroga w 6.2.3); stężone kwasy i chromian potasu (rakotwórczy) — rękawice, okulary, wyciąg
• Płomień podtlenek azotu–acetylen i powietrze–acetylen — zasady bezpieczeństwa dla gazów palnych według instrukcji spektrometru

Najczęstsze pytania