🍎 Ołów i kadm uwalniane z naczyń ceramicznych — ekstrakcja 4 % kwasem octowym przez 24 h, płomieniowa AAS

Chemia żywności PN-EN 1388-1

Przegląd

Norma określa metodę oznaczania ołowiu i kadmu uwalnianych z wyrobów ceramicznych przeznaczonych do kontaktu z żywnością (powierzchnie krzemianowe); część 2 dotyczy powierzchni krzemianowych innych niż ceramika (np. szkła). Tekst normy nie był dostępny — opis oparto na publikacji Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego – PZH (Bromatologia i Chemia Toksykologiczna 2009), artykule Łukasiewicz-ICiMB oraz przepisach; laboratorium NIZP-PZH wykonuje badania zgodnie z PN-EN 1388-1:2000 z uwzględnieniem rozporządzeń Ministra Zdrowia, stosując technikę płomieniową absorpcyjnej spektrometrii atomowej, i pełni w tym zakresie funkcję krajowego laboratorium referencyjnego z akredytacją wg EN ISO/IEC 17025.

Wyroby ceramiczne — zależnie od jakości surowców, procesu technologicznego, rodzaju kontaktującej się żywności, czasu i temperatury kontaktu — mogą uwalniać istotne dla zdrowia ilości metali, głównie ołowiu i kadmu; największe zagrożenie stanowią wyroby wypalane w zbyt niskiej temperaturze, ze szkliwem ołowiowym, bogato zdobione naszkliwnie kalkomanią z barwnikami ołowiowymi i kadmowymi. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia wdrażającym dyrektywę 84/500/EWG (zmienioną dyrektywą 2005/31/WE) migracja ołowiu i kadmu z naczyń płaskich nie może przekraczać odpowiednio 0,8 mg/dm² i 0,07 mg/dm², z naczyń głębokich 4,0 mg/l i 0,3 mg/l, a z naczyń do gotowania, opakowań i naczyń do przechowywania o objętości powyżej 3 l — 1,5 mg/l i 0,1 mg/l; norma ISO 6486-2:1999 podaje dodatkowo limity dla naczyń do picia (Pb 0,5 mg/l, Cd 0,25 mg/l). Wyrób spełnia wymagania, jeśli limity nie są przekroczone o więcej niż 50 %, a średnia z co najmniej trzech innych wyrobów o tym samym kształcie, wymiarach, ozdobach i szkliwie nie przekracza limitów.

Płynem modelowym jest 4 % kwas octowy pozostający w kontakcie z naczyniem przez 24 godziny — żywność ma mniejszą moc chemiczną niż stosowany kwas, a czas kontaktu z talerzem jest zwykle krótszy; uwalnianie pierwiastków maleje w miarę wielokrotnego użytkowania i jest najwyższe z wyrobów nowych. W latach 2007–2008 laboratorium NIZP-PZH zbadało ponad 400 próbek naczyń, głównie z importu; większość wyników była poniżej granicy wykrywalności, a po 3 próbki naczyń płaskich uwalniały ołów i kadm powyżej limitów.

Zasada metody

Każda próbka składa się z co najmniej czterech jednakowo zdobionych wyrobów o identycznym lub zbliżonym kształcie. Wyrób napełnia się płynem modelowym — 4 % roztworem kwasu octowego — i pozostawia w kontakcie przez 24 godziny (naczynia płaskie: powierzchnia zalana płynem, wynik odnoszony do dm²; naczynia głębokie: napełnione do określonej wysokości, wynik odnoszony do litra; naczynia do picia dodatkowo obrzeże — wynik w mg na wyrób). Stężenie ołowiu i kadmu w ekstrakcie oznacza się techniką płomieniowej absorpcyjnej spektrometrii atomowej (FAAS) wobec roztworów wzorcowych w 4 % kwasie octowym; wynik oblicza się jako masę metalu uwolnioną z jednostki powierzchni (mg/dm²) lub objętości płynu (mg/l) i porównuje z limitami dla danej kategorii wyrobu. Szczegóły dotyczące temperatury ekstrakcji, oświetlenia, sposobu napełniania i kryteriów skuteczności metody analitycznej (dyrektywa 2005/31/WE) należy sprawdzić w tekście normy.

Zastosowania

• Badanie naczyń ceramicznych (talerze, kubki, salaterki, naczynia do gotowania) przed wprowadzeniem do obrotu — na zlecenie producentów i importerów
• Urzędowa kontrola Państwowej Inspekcji Sanitarnej i ocena ryzyka (powiadomienia RASFF o migracji metali)
• Dokumentacja deklaracji zgodności wyrobów ceramicznych z dyrektywą 84/500/EWG i rozporządzeniem MZ
• Badania kinetyki migracji ołowiu i kadmu z porcelany przy wielokrotnych ekstrakcjach

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 1388-1:2000 (+Ap1:2002)

Tytuł (PL)

Materiały i wyroby przeznaczone do kontaktu z produktami spożywczymi — Powierzchnie krzemianowe — Oznaczanie ołowiu i kadmu uwalnianego z wyrobów ceramicznych

Title (EN)

Materials and articles in contact with foodstuffs — Silicate surfaces — Part 1: Determination of the release of lead and cadmium from ceramic ware

Procedura krok po kroku

1. Pobranie próbki

   Skompletować co najmniej cztery jednakowo zdobione wyroby o identycznym lub zbliżonym kształcie; zakwalifikować je do kategorii (płaskie, głębokie, do picia, do gotowania/przechowywania > 3 l).

2. Przygotowanie wyrobów

   Wyroby nowe badać w stanie dostawy (największe uwalnianie), zgodnie z wymaganiami normy co do mycia i suszenia przed badaniem.

3. Ekstrakcja

   Napełnić wyrób 4 % kwasem octowym (naczynia płaskie — zalać powierzchnię; głębokie — napełnić do wymaganej wysokości; naczynia do picia — dodatkowo obrzeże), przykryć i pozostawić w kontakcie na 24 h w warunkach określonych w normie.

   ⏱ Czas: 24 h

4. Pomiar

   Po wymieszaniu ekstraktu oznaczyć stężenie Pb i Cd techniką płomieniowej AAS wobec krzywej wzorcowej w 4 % kwasie octowym; w razie potrzeby rozcieńczyć ekstrakt tym samym kwasem.

5. Obliczenie

   Przeliczyć stężenie na mg/dm² powierzchni (naczynia płaskie), mg/l płynu (naczynia głębokie, do picia, do gotowania) lub mg/wyrób (obrzeże), zgodnie z kategorią wyrobu.

6. Ocena zgodności

   Porównać z limitami: płaskie 0,8 mg Pb/dm² i 0,07 mg Cd/dm²; głębokie 4,0 mg Pb/l i 0,3 mg Cd/l; do gotowania i przechowywania > 3 l 1,5 mg Pb/l i 0,1 mg Cd/l. Wyrób jest zgodny, gdy przekroczenie nie jest większe niż 50 %, a średnia z co najmniej trzech innych wyrobów nie przekracza limitów.

7. Sprawozdanie

   Podać identyfikację wyrobu (kształt, wymiary, zdobienie, szkliwo), kategorię, warunki badania, technikę pomiaru, wyniki dla każdego wyrobu i ocenę zgodności; dla naczyń do picia także wynik z obrzeża.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Ekstrakty zawierają ołów i kadm — rękawice, nie pipetować ustami, odpady jako chemiczne
• Kwas octowy 4 % — okulary; pary z otwartych naczyń przez 24 h w wentylowanym pomieszczeniu
• Płomień powietrze–acetylen w AAS — kontrola szczelności instalacji acetylenowej, wyciąg nad palnikiem

Najczęstsze pytania