🌿 Olej mineralny (mgła olejowa) w powietrzu na stanowiskach pracy — filtr z włókna szklanego i spektrometria w nadfiolecie, PN-Z-04108-6

Środowisko PN-Z-04108-6

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty katalogowej PKN, w całości: „Opisano metodę polegającą na przepuszczeniu znanej ilości powietrza przez filtr z włókna szklanego w celu osadzenia na nim olejów mineralnych, desorpcji cykloheksanem i oznaczaniu w otrzymanym roztworze metodą absorpcyjnej spektrometrii w nadfiolecie. Najmniejsze stężenie olejów mineralnych, jakie można oznaczyć tą metodą, wynosi 1,0 mg/m3". Zmiana PN-Z-04108-6:2006/Az1:2009 — pole „Zakres" jej karty w całości: „Zmieniono parametry metody w Rozdziałach 7 i 10, tak aby najmniejsze stężenie olejów mineralnych, jakie można oznaczyć tą metodą, wynosiło 0,5 mg/m3".

DWIE GRANICE W JEDNEJ NORMIE — DECYDUJE ZMIANA. Bez zmiany Az1 najmniejsze oznaczalne stężenie wynosi 1,0 mg/m³ (jedna piąta NDS), ze zmianą — 0,5 mg/m³ (jedna dziesiąta NDS). Powołanie normy bez „/Az1:2009" wskazuje więc metodę z granicą dwukrotnie wyższą. Co dokładnie zmieniono w rozdziałach 7 i 10 — NIE USTALILIŚMY; karta zmiany mówi tylko o celu zmiany.

STATUS (stan kart na 28.09.2026). Obie karty — normy i zmiany — nie mają adnotacji o wycofaniu ani pola „Zastąpiona przez"; norma ze zmianą jest AKTUALNA. Norma: publikacja 03-11-2006, 6 stron, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30, zastępuje PN-Z-04108-02:1980. Zmiana Az1: publikacja 24-09-2009, 2 strony. Obok działa część 5 tej samej serii, PN-Z-04108-5, z oznaczeniem w podczerwieni po desorpcji 1,1,2,2-tetrachloroetanem — ma w tej bazie wiedzy osobny wpis.

WARTOŚĆ DOPUSZCZALNA I JEJ ZASTRZEŻENIA. Wykaz NDS w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447), poz. 448: „Oleje mineralne wysokorafinowane, z wyłączeniem cieczy obróbkowych – frakcja wdychalna" — NDS 5 mg/m³, bez NDSCh. Według przypisu wykazu oleje wysokorafinowane to „oleje z nieistotną zawartością wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych, które nie są sklasyfikowane jako rakotwórcze w Unii Europejskiej"; frakcję wdychalną określa się według PN-EN 481. Cieczy obróbkowych ten wiersz nie obejmuje, a dla olejów użytych wcześniej w silnikach spalinowych wykaz podaje tylko oznakowanie „skóra", bez wartości liczbowej.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 28.09.2026). Wszystkie zapisy numeru 04108 z częścią 6: 19 pozycji u 16 laboratoriów. Zmianę Az1:2009 powołuje 15 z nich — w postaciach „+Az1:2009", „ + Az1:2009", „/Az1:2009" albo jako drugi dokument obok normy; bez zmiany powołuje normę tylko AB 340. Zakładka „Laboratoria" szuka zapisów ZACZYNAJĄCYCH SIĘ od „PN-Z-04108-6" i pokaże 15 laboratoriów w 18 pozycjach; poza nią zostaje AB 484, które zapisuje „PN-Z-04108-06:2006+Az1:2009" z zerem przed numerem części. ZAWIESZENIE: w aktualnym zakresie PCA AB 1226 (wyd. nr 26 z 17.09.2026) pozycja tej normy jest zawieszona na wniosek laboratorium od 10.06.2026 do 07.12.2026 (przypis „*)" przy pozycjach złożonych pogrubioną kursywą; odczyt 29.09.2026). Liczby wyżej ją obejmują.

TECHNIKA I ZAKRESY W ZAKRESACH AKREDYTACJI. Dziesięć laboratoriów zapisuje spektrometrię w nadfiolecie (UV), sześć — „metodę spektrofotometryczną" bez nazwy zakresu widma. Zakres w mg/m³ podaje każde z 16 laboratoriów: dolne granice od 0,14 mg/m³ (AB 343, AB 484) do 0,5 mg/m³ (AB 489, AB 552, AB 849, AB 1168, AB 1257); jedenaście z nich deklaruje dolną granicę niższą niż 0,5 mg/m³ ze zmiany Az1, a wszystkie — niższą niż 1,0 mg/m³ z samej normy. AB 340, które nie powołuje zmiany, deklaruje od 0,3 mg/m³. Górne granice: od 10 mg/m³ (m.in. AB 484, AB 632, AB 849) do 41,7 mg/m³ (AB 1226 — pozycja zawieszona do 07.12.2026). Nazwę badania z wiersza wykazu — „z wyłączeniem cieczy obróbkowych" — powtarza 15 laboratoriów, „frakcję wdychalną" — 12. AB 632 powołuje normę razem z własną instrukcją.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy ani zmiany nie mieliśmy — PKN udostępnia je odpłatnie (6 i 2 strony). Nie podajemy objętości i strumienia powietrza, typu próbnika, długości fali, sposobu kalibracji, wzoru ani precyzji; nie wiemy też, które parametry rozdziałów 7 i 10 zmieniło Az1.

Zasada metody

Według kart normy i zmiany: znaną ilość powietrza przepuszcza się przez filtr z włókna szklanego, na którym osadza się olej mineralny w postaci ciekłego aerozolu; olej desorbuje się cykloheksanem, a w otrzymanym roztworze oznacza metodą absorpcyjnej spektrometrii w nadfiolecie. Najmniejsze stężenie oznaczalne: 1,0 mg/m³ według normy, 0,5 mg/m³ po zmianie Az1:2009, która zmieniła parametry metody w rozdziałach 7 i 10. Wynik ocenia się wobec NDS 5 mg/m³ dla olejów wysokorafinowanych, z wyłączeniem cieczy obróbkowych, we frakcji wdychalnej. Parametrów NIE PODAJEMY — tekstów nie mieliśmy.

Zastosowania

• Mgła olejowa na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 5 mg/m³ dla olejów mineralnych wysokorafinowanych, frakcja wdychalna (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 448)
• Nie dla cieczy obróbkowych — wiersz wykazu NDS wprost je wyłącza
• Alternatywa dla części 5 tej serii (podczerwień): inny rozpuszczalnik do desorpcji (cykloheksan) i inny zakres widma (nadfiolet)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04108-6:2006 wraz ze zmianą PN-Z-04108-6:2006/Az1:2009 (obie wersje polskie)

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości olejów — Część 6: Oznaczanie oleju mineralnego (faza ciekła aerozolu) na stanowiskach pracy metodą spektrometrii absorpcyjnej w nadfiolecie

Title (EN)

Air purity protection — Tests for oil content — Part 6: Determination of mineral oil (liquid phase of aerosol) at workplaces by ultraviolet absorption spectrometry

Procedura krok po kroku

1. Status dokumentu i wydanie

   Karty PKN: norma i zmiana Az1:2009 aktualne (stan kart na 28.09.2026). Powołuj normę razem ze zmianą — bez niej obowiązuje granica 1,0 mg/m³ zamiast 0,5 mg/m³.

2. Pobranie próbki

   Znaną ilość powietrza przepuszcza się przez filtr z włókna szklanego. Objętości, strumienia i próbnika NIE PODAJEMY; ustal wcześniej, czy na stanowisku nie ma cieczy obróbkowej.

3. Desorpcja

   Olej desorbuje się z filtra cykloheksanem.

4. Pomiar

   W roztworze oznacza się olej metodą absorpcyjnej spektrometrii w nadfiolecie. Warunków NIE PODAJEMY.

5. Wynik i ocena

   Stężenie w mg/m³ porównuje się z NDS 5 mg/m³ (frakcja wdychalna). Wynik poniżej 0,5 mg/m³ leży poniżej granicy metody ze zmiany Az1.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Cykloheksan jest wysoce łatwopalny — roztwory przygotowuje się z dala od źródeł zapłonu; obowiązuje jego karta charakterystyki
• UWAGA MERYTORYCZNA: NDS 5 mg/m³ nie dotyczy cieczy obróbkowych ani olejów zużytych w silnikach — karta nie mówi, by pomiar rozstrzygał, który olej jest na stanowisku; ustala się to przed pomiarem
• UWAGA MERYTORYCZNA: powołanie bez zmiany Az1:2009 wskazuje wydanie z granicą oznaczalności 1,0 mg/m³

Najczęstsze pytania