🌿 Olej mineralny (mgła olejowa) w powietrzu na stanowiskach pracy — filtr z włókna szklanego i spektrometria w nadfiolecie, PN-Z-04108-6
Krótko: o co chodzi
Znaną objętość powietrza przepuszcza się przez filtr z włókna szklanego, osadzony olej mineralny desorbuje cykloheksanem i oznacza w roztworze spektrometrią absorpcyjną w nadfiolecie. Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04108-6:2006 wraz ze zmianą PN-Z-04108-6:2006/Az1:2009 (obie wersje polskie); Status normy (karty PKN, 16.11.2026): PN-Z-04108-6:2006 (03-11-2006) i zmiana Az1:2009 (24-09-2009) — wersje polskie, bez adnotacji o wycofaniu; norma zastępuje PN-Z-04108-02:1980; KT 159. Procedura obejmuje 5 kroków; stosuje się je m.in. do: Olej mineralny w postaci fazy ciekłej aerozolu (mgły olejowej) w powietrzu na stanowiskach pracy (zakres PN-Z-04108-6:2006 ze zmianą Az1:2009), Ocena wobec NDS 5 mg/m³ dla olejów mineralnych wysokorafinowanych, z wyłączeniem cieczy obróbkowych — frakcja wdychalna (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 448), Druga metoda tej serii obok części 5 (podczerwień, 1,1,2,2-tetrachloroetan): desorpcja cykloheksanem i pomiar w nadfiolecie.
W skrócie
- Norma: PN-Z-04108-6:2006 wraz ze zmianą PN-Z-04108-6:2006/Az1:2009 (obie wersje polskie)
- Kategoria: Środowisko
- Kroków procedury: 5
- Status normy (karty PKN, 16.11.2026): PN-Z-04108-6:2006 (03-11-2006) i zmiana Az1:2009 (24-09-2009) — wersje polskie, bez adnotacji o wycofaniu; norma zastępuje PN-Z-04108-02:1980; KT 159
- Najmniejsze oznaczalne stężenie (karty PKN): norma: 1,0 mg/m³ = 0,2 NDS; po zmianie Az1: 0,5 mg/m³ = 0,1 NDS
- Próbka, desorpcja i pomiar (karta PKN): filtr z włókna szklanego; cykloheksan; absorpcyjna spektrometria w nadfiolecie
Przegląd
STATUS (stan na 16.11.2026). PN-Z-04108-6:2006 — norma krajowa, wersja polska, opublikowana 03-11-2006, 6 stron, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; zastępuje PN-Z-04108-02:1980. Element dodatkowy: zmiana PN-Z-04108-6:2006/Az1:2009 (wersja polska, 24-09-2009, 2 strony). Obie karty PKN są bez adnotacji o wycofaniu i bez pola „Zastąpiona przez”. Ta sama seria ma część 5 (PN-Z-04108-5:2006) z oznaczaniem w podczerwieni po desorpcji 1,1,2,2-tetrachloroetanem.
ZAKRES Z KART PKN (w całości). Norma: „Opisano metodę polegającą na przepuszczeniu znanej ilości powietrza przez filtr z włókna szklanego w celu osadzenia na nim olejów mineralnych, desorpcji cykloheksanem i oznaczaniu w otrzymanym roztworze metodą absorpcyjnej spektrometrii w nadfiolecie. Najmniejsze stężenie olejów mineralnych, jakie można oznaczyć tą metodą, wynosi 1,0 mg/m3”. Zmiana Az1:2009: „Zmieniono parametry metody w Rozdziałach 7 i 10, tak aby najmniejsze stężenie olejów mineralnych, jakie można oznaczyć tą metodą, wynosiło 0,5 mg/m3”. Powołanie normy bez zmiany wskazuje więc wydanie z najmniejszym oznaczalnym stężeniem 1,0 mg/m³.
PRZEPISY. Załącznik nr 1 rozporządzenia w sprawie NDS i NDN w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447), poz. 448 „Oleje mineralne wysokorafinowane, z wyłączeniem cieczy obróbkowych – frakcja wdychalna”: NDS 5 mg/m³, bez NDSCh. Według przypisu 21 oleje mineralne wysokorafinowane to „oleje z nieistotną zawartością wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych, które nie są sklasyfikowane jako rakotwórcze w Unii Europejskiej”; frakcję wdychalną określa się zgodnie z PN-EN 481 (przypis 6). W tej samej pozycji „oleje mineralne użyte wcześniej w silnikach spalinowych wewnętrznego spalania w celu smarowania lub schładzania części ruchomych silnika” mają tylko oznakowanie „skóra”, bez wartości liczbowej; prace z narażeniem przez skórę na takie oleje są w wykazie procesów o działaniu rakotwórczym (rozporządzenie MZ z 26 lipca 2024 r., Dz.U. 2024 poz. 1126, załącznik cz. II pkt 7). Najmniejsze oznaczalne stężenie to 0,2 NDS według normy i 0,1 NDS po zmianie Az1. Rozporządzenie w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949) wiąże częstotliwość pomiarów z wynikiem ostatniego pomiaru: co najmniej raz na dwa lata przy stężeniu powyżej 0,1 do 0,5 NDS i co najmniej raz w roku powyżej 0,5 NDS (§ 4); jeżeli dwa ostatnie wyniki, uzyskane w odstępie co najmniej dwóch lat, nie przekroczyły 0,1 NDS, pracodawca może od pomiarów odstąpić (§ 7). Badania wykonuje się metodami z Polskich Norm, a w ich braku metodami rekomendowanymi i zwalidowanymi przez laboratoria (§ 16).
DOKUMENTACJA NDS (Starek 2013). Dokumentacja dla olejów mineralnych wysokorafinowanych z wyłączeniem cieczy obróbkowych — frakcja wdychalna (CIOP-PIB, Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy 2013, nr 2(76)) uzasadnia NDS 5,0 mg/m³ bez NDSCh (wcześniej obowiązywały NDS 5 mg/m³ i NDSCh 10 mg/m³). Oleje mineralne są produktami destylacji próżniowej pozostałości ropy naftowej; stosuje się je m.in. jako smary, płyny hydrauliczne, dielektryki, chłodziwa i płyny szlifierskie. Dokumentacja przytacza wyniki oznaczeń fazy ciekłej aerozoli olejów mineralnych na stanowiskach pracy wykonanych przez CIOP-PIB metodą spektrofotometrii absorpcyjnej w podczerwieni.
INNA OPUBLIKOWANA METODA. Metoda NIOSH 5026 „Oil mist, mineral” (wydanie 2, rewizja z 15 maja 1996 r.) pobiera mgłę olejową na filtr (m.in. z włókna szklanego) przy strumieniu 1–3 l/min, olej ekstrahuje 10 ml tetrachlorometanu i mierzy absorpcję w podczerwieni w zakresie 3200–2700 cm⁻¹; przeszkadza każdy aerozol pochłaniający promieniowanie w pobliżu 2950 cm⁻¹ (np. dym tytoniowy), a metoda nie obejmuje półsyntetycznych i syntetycznych cieczy obróbkowych. Rozpuszczalnik i liczby są inne niż w normie PN.
CZEGO TU NIE PODAJEMY. Przebiegu oznaczania według normy poza zakresem z kart PKN: tego, które parametry rozdziałów 7 i 10 zmieniła zmiana Az1, średnicy filtra i oprawki, próbnika, strumienia i objętości powietrza, długości fali, oleju wzorcowego i kalibracji, wzoru obliczeniowego — tekstów normy i zmiany nie było w dostępnych źródłach. Karty nie mówią, czy norma wymaga próbnika frakcji wdychalnej.
Zasada metody
Według kart PKN: znaną objętość powietrza przepuszcza się przez filtr z włókna szklanego, na którym osadza się olej mineralny (faza ciekła aerozolu); olej desorbuje się cykloheksanem, a w otrzymanym roztworze oznacza metodą absorpcyjnej spektrometrii w nadfiolecie. Zmiana Az1:2009 zmieniła parametry metody w rozdziałach 7 i 10, obniżając najmniejsze oznaczalne stężenie z 1,0 do 0,5 mg/m³.
Zastosowania
- Olej mineralny w postaci fazy ciekłej aerozolu (mgły olejowej) w powietrzu na stanowiskach pracy (zakres PN-Z-04108-6:2006 ze zmianą Az1:2009)
- Ocena wobec NDS 5 mg/m³ dla olejów mineralnych wysokorafinowanych, z wyłączeniem cieczy obróbkowych — frakcja wdychalna (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 448)
- Druga metoda tej serii obok części 5 (podczerwień, 1,1,2,2-tetrachloroetan): desorpcja cykloheksanem i pomiar w nadfiolecie
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Status normy (karty PKN, 16.11.2026) | PN-Z-04108-6:2006 (03-11-2006) i zmiana Az1:2009 (24-09-2009) — wersje polskie, bez adnotacji o wycofaniu; norma zastępuje PN-Z-04108-02:1980; KT 159 |
| Najmniejsze oznaczalne stężenie (karty PKN) | norma: 1,0 mg/m³ = 0,2 NDS; po zmianie Az1: 0,5 mg/m³ = 0,1 NDS |
| Próbka, desorpcja i pomiar (karta PKN) | filtr z włókna szklanego; cykloheksan; absorpcyjna spektrometria w nadfiolecie |
| NDS (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 448) | oleje mineralne wysokorafinowane, z wyłączeniem cieczy obróbkowych — frakcja wdychalna: NDS 5 mg/m³, bez NDSCh; oleje użyte wcześniej w silnikach — tylko oznakowanie „skóra” |
Norma
- Numer normy
- PN-Z-04108-6:2006 wraz ze zmianą PN-Z-04108-6:2006/Az1:2009 (obie wersje polskie)
- Tytuł (PL)
- Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości olejów — Część 6: Oznaczanie oleju mineralnego (faza ciekła aerozolu) na stanowiskach pracy metodą spektrometrii absorpcyjnej w nadfiolecie
- Title (EN)
- Air purity protection — Tests for oil content — Part 6: Determination of mineral oil (liquid phase of aerosol) at workplaces by ultraviolet absorption spectrometry
Procedura krok po kroku
-
Zaplanowanie pomiaru
Ustalić stanowiska, czas i liczbę próbek oraz rodzaj oleju na stanowisku — NDS 5 mg/m³ dotyczy olejów wysokorafinowanych, nie cieczy obróbkowych; stosować normę razem ze zmianą Az1:2009.
-
Pobranie próbki
Przepuścić znaną objętość powietrza przez filtr z włókna szklanego (próbnik, strumień i objętość — według normy ze zmianą Az1).
-
Desorpcja
Olej zdesorbować z filtra cykloheksanem.
-
Pomiar i obliczenie
Zmierzyć absorpcję roztworu w nadfiolecie i obliczyć stężenie oleju w powietrzu w mg/m³ (warunki i wzór — według normy ze zmianą Az1).
-
Ocena
Porównać wynik z NDS 5 mg/m³; termin następnego pomiaru — według § 4 i § 7 rozporządzenia w sprawie badań i pomiarów (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949).
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Filtry z włókna szklanego w oprawkach | osadzanie oleju z przepuszczonego powietrza (karta PKN) | — |
| Pompa ssąca albo aspirator z pomiarem objętości przepuszczonego powietrza | karta: „znana ilość powietrza” | — |
| Spektrofotometr do pomiarów w nadfiolecie | pomiar absorpcji roztworu (karta PKN); warunki podaje norma ze zmianą Az1 | — |
Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne
| Odczynnik | CAS | Szczegóły |
|---|---|---|
| Cykloheksan | 110-82-7 | desorpcja oleju z filtra (karta PKN) |
| Olej mineralny | — | substancja wzorcowa do kalibracji |
Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)
- Cykloheksan stosować zgodnie z kartą charakterystyki.
- Prace z narażeniem przez skórę na oleje mineralne użyte wcześniej w silnikach spalinowych są w wykazie procesów o działaniu rakotwórczym (Dz.U. 2024 poz. 1126, załącznik cz. II pkt 7).
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04108-6:2006 wraz ze zmianą PN-Z-04108-6:2006/Az1:2009 (obie wersje polskie) — „Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości olejów — Część 6: Oznaczanie oleju mineralnego (faza ciekła aerozolu) na stanowiskach pracy metodą spektrometrii absorpcyjnej w nadfiolecie”. Tytuł angielski: „Air purity protection — Tests for oil content — Part 6: Determination of mineral oil (liquid phase of aerosol) at workplaces by ultraviolet absorption spectrometry”.
Na czym polega ta metoda?
Według kart PKN: znaną objętość powietrza przepuszcza się przez filtr z włókna szklanego, na którym osadza się olej mineralny (faza ciekła aerozolu); olej desorbuje się cykloheksanem, a w otrzymanym roztworze oznacza metodą absorpcyjnej spektrometrii w nadfiolecie. Zmiana Az1:2009 zmieniła parametry metody w rozdziałach 7 i 10, obniżając najmniejsze oznaczalne stężenie z 1,0 do 0,5 mg/m³.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
Status normy (karty PKN, 16.11.2026): PN-Z-04108-6:2006 (03-11-2006) i zmiana Az1:2009 (24-09-2009) — wersje polskie, bez adnotacji o wycofaniu; norma zastępuje PN-Z-04108-02:1980; KT 159; Najmniejsze oznaczalne stężenie (karty PKN): norma: 1,0 mg/m³ = 0,2 NDS; po zmianie Az1: 0,5 mg/m³ = 0,1 NDS; Próbka, desorpcja i pomiar (karta PKN): filtr z włókna szklanego; cykloheksan; absorpcyjna spektrometria w nadfiolecie; NDS (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 448): oleje mineralne wysokorafinowane, z wyłączeniem cieczy obróbkowych — frakcja wdychalna: NDS 5 mg/m³, bez NDSCh; oleje użyte wcześniej w silnikach — tylko oznakowanie „skóra”.
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 5 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Filtry z włókna szklanego w oprawkach, Pompa ssąca albo aspirator z pomiarem objętości przepuszczonego powietrza, Spektrofotometr do pomiarów w nadfiolecie.
Gdzie stosuje się to badanie?
Olej mineralny w postaci fazy ciekłej aerozolu (mgły olejowej) w powietrzu na stanowiskach pracy (zakres PN-Z-04108-6:2006 ze zmianą Az1:2009); Ocena wobec NDS 5 mg/m³ dla olejów mineralnych wysokorafinowanych, z wyłączeniem cieczy obróbkowych — frakcja wdychalna (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 448); Druga metoda tej serii obok części 5 (podczerwień, 1,1,2,2-tetrachloroetan): desorpcja cykloheksanem i pomiar w nadfiolecie.
Jakie środki ostrożności obowiązują?
Cykloheksan stosować zgodnie z kartą charakterystyki.; Prace z narażeniem przez skórę na oleje mineralne użyte wcześniej w silnikach spalinowych są w wykazie procesów o działaniu rakotwórczym (Dz.U. 2024 poz. 1126, załącznik cz. II pkt 7).
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-Z-04108-6.