🌿 Olej mineralny (mgła olejowa) w powietrzu na stanowiskach pracy — filtr z włókna szklanego i spektrometria w podczerwieni, PN-Z-04108-5

Środowisko PN-Z-04108-5

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty katalogowej PKN, w całości: „Opisano metodę polegającą na przepuszczeniu znanej ilości powietrza przez filtr z włókna szklanego w celu osadzenia na nim olejów mineralnych, desorpcji 1,1,2,2-tetrachloroetanem i oznaczaniu w otrzymanym roztworze metodą absorpcyjnej spektrometrii w podczerwieni. Najmniejsze stężenie olejów mineralnych, jakie można oznaczyć tą metodą, wynosi 0,4 mg/m3". Tytuł zawęża przedmiot do „fazy ciekłej aerozolu" — chodzi o mgłę olejową, nie o pary oleju.

STATUS (stan karty na 28.09.2026). Karta nie ma adnotacji o wycofaniu ani pola „Zastąpiona przez" — norma jest AKTUALNA. Wydanie: publikacja 03-11-2006, 6 stron, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30. Według pola „Zastępuje" norma zastąpiła dwa arkusze: PN-Z-04108-04:1988 i PN-Z-04108-01:1977. Obok niej działa część 6 tej samej serii, PN-Z-04108-6, z oznaczeniem w nadfiolecie — ma w tej bazie wiedzy osobny wpis.

WARTOŚĆ DOPUSZCZALNA — I JEJ TRZY ZASTRZEŻENIA. Wykaz NDS w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447), poz. 448: „Oleje mineralne wysokorafinowane, z wyłączeniem cieczy obróbkowych – frakcja wdychalna" — NDS 5 mg/m³, bez NDSCh. Trzy zastrzeżenia są w samym wierszu i jego przypisach: (1) oleje „wysokorafinowane" to według przypisu wykazu „oleje z nieistotną zawartością wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych, które nie są sklasyfikowane jako rakotwórcze w Unii Europejskiej"; (2) wartość NIE dotyczy cieczy obróbkowych; (3) dotyczy frakcji wdychalnej, określanej według PN-EN 481. Dla olejów mineralnych użytych wcześniej w silnikach spalinowych wykaz nie podaje wartości liczbowej — tylko oznakowanie „skóra". Najmniejsze stężenie oznaczalne według karty — 0,4 mg/m³ — to 8 % NDS.

GDZIE CZYTELNIK MOŻE SIĘ POMYLIĆ. Karta mówi o przepuszczeniu powietrza przez filtr z włókna szklanego, a NDS odnosi się do frakcji wdychalnej. Czy norma wymaga próbnika pobierającego tę frakcję — NIE USTALILIŚMY. Wszystkie 16 laboratoriów nazywa badanie tak jak wiersz wykazu — „oleje mineralne wysokorafinowane z wyłączeniem cieczy obróbkowych", z dopiskiem „frakcja wdychalna" — ale zakres akredytacji nie mówi, jakim próbnikiem pobiera się próbkę. Drugie miejsce: karta nie mówi, by metoda odróżniała olej wysokorafinowany od cieczy obróbkowej — o tym, czy ocena wobec 5 mg/m³ w ogóle ma zastosowanie, decyduje rodzaj oleju na stanowisku, ustalony poza pomiarem.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 28.09.2026). Wszystkie zapisy numeru 04108 z częścią 5: 19 pozycji u 16 laboratoriów. Postaci: „PN-Z-04108-5:2006" — 14 laboratoriów i „PN-Z-04108-05:2006" z zerem przed numerem części — 2 (AB 869, AB 1642). Zakładka „Laboratoria" szuka zapisów ZACZYNAJĄCYCH SIĘ od „PN-Z-04108-5" i pokaże 14 laboratoriów w 17 pozycjach; AB 869 i AB 1642 zostaną poza nią.

TECHNIKA I ZAKRESY W ZAKRESACH AKREDYTACJI. Dziesięć laboratoriów zapisuje spektrometrię w podczerwieni z transformacją Fouriera (FT-IR), sześć — spektrometrię w podczerwieni bez tego dopisku. Zakres w mg/m³ podaje 12 laboratoriów: dolne granice od 0,069 mg/m³ (AB 1207) i 0,15 mg/m³ (AB 886) do 0,4 mg/m³ (AB 821, AB 1302) — dziesięć z nich poniżej 0,4 mg/m³ z karty; górne od 6,9 mg/m³ (AB 1642) do 32 mg/m³ (AB 1302). AB 746 ma pod tą normą także pobieranie próbek metodą dozymetrii indywidualnej i wskaźnik narażenia „z obliczeń"; AB 1207 powołuje obok normy metodę NIOSH 5026:1996; AB 632 — własną instrukcję; AB 1854 wymienia przy normie także oleje użyte w silnikach. W tych liczbach jest jedna pozycja przypisana tej normie błędnie przy wczytywaniu zakresu AB 1144 do naszej bazy: „Stężenie/zawartość krzemionki krystalicznej (kwarc, krystobalit) – frakcja respirabilna" powołuje w dokumencie PCA inną metodę („Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy" 2012, nr 4(74), s. 117–130; zakres wyd. nr 26 z 08.01.2026), a PN-Z-04108-5:2006 stoi tam wyłącznie przy olejach. Zakładka pokaże tę pozycję, dopóki zapis w bazie nie zostanie poprawiony; liczba laboratoriów się nie zmienia.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy — PKN udostępnia ją odpłatnie (6 stron). Nie podajemy objętości i strumienia powietrza, typu próbnika, pasma absorpcji, sposobu kalibracji, wzoru ani precyzji.

Zasada metody

Według karty normy: znaną ilość powietrza przepuszcza się przez filtr z włókna szklanego, na którym osadza się olej mineralny w postaci ciekłego aerozolu; olej desorbuje się 1,1,2,2-tetrachloroetanem, a w otrzymanym roztworze oznacza metodą absorpcyjnej spektrometrii w podczerwieni. Najmniejsze stężenie oznaczalne według karty: 0,4 mg/m³. Wynik ocenia się wobec NDS 5 mg/m³ dla olejów mineralnych wysokorafinowanych, z wyłączeniem cieczy obróbkowych, we frakcji wdychalnej. Parametrów pobierania i pomiaru NIE PODAJEMY — tekstu normy nie mieliśmy.

Zastosowania

• Mgła olejowa na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 5 mg/m³ dla olejów mineralnych wysokorafinowanych, frakcja wdychalna (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 448)
• Nie dla cieczy obróbkowych — wiersz wykazu NDS wprost je wyłącza
• W zakresach akredytacji najczęściej z techniką FT-IR (10 z 16 laboratoriów); jedno laboratorium obejmuje tą normą także pobieranie próbek dozymetrią indywidualną

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04108-5:2006 (wersja polska)

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości olejów — Część 5: Oznaczanie oleju mineralnego (faza ciekła aerozolu) na stanowiskach pracy metodą spektrometrii absorpcyjnej w podczerwieni

Title (EN)

Air purity protection — Tests for oil content — Part 5: Determination of mineral oil (liquid phase of aerosol) at workplaces by infrared absorption spectrometry

Procedura krok po kroku

1. Status dokumentu i przedmiot oceny

   Karta PKN: norma aktualna (stan karty na 28.09.2026). Przed pomiarem ustal, czy na stanowisku jest olej wysokorafinowany, czy ciecz obróbkowa — NDS 5 mg/m³ dotyczy tylko pierwszego.

2. Pobranie próbki

   Znaną ilość powietrza przepuszcza się przez filtr z włókna szklanego. Objętości, strumienia i próbnika NIE PODAJEMY.

3. Desorpcja

   Olej desorbuje się z filtra 1,1,2,2-tetrachloroetanem.

4. Pomiar

   W roztworze oznacza się olej metodą absorpcyjnej spektrometrii w podczerwieni. Warunków pomiaru NIE PODAJEMY.

5. Wynik i ocena

   Stężenie w mg/m³ porównuje się z NDS 5 mg/m³ (frakcja wdychalna). Wynik poniżej 0,4 mg/m³ leży poniżej granicy metody podanej na karcie.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• 1,1,2,2-Tetrachloroetan jest toksyczny — prace z nim prowadzi się pod wyciągiem; obowiązuje jego karta charakterystyki
• UWAGA MERYTORYCZNA: NDS 5 mg/m³ nie dotyczy cieczy obróbkowych ani olejów zużytych w silnikach — karta nie mówi, by pomiar rozstrzygał, który olej jest na stanowisku; ustala się to przed pomiarem
• UWAGA MERYTORYCZNA: wartość dopuszczalna dotyczy frakcji wdychalnej — w sprawozdaniu trzeba wskazać, jakim próbnikiem pobrano próbkę

Najczęstsze pytania