🌿 Olej mineralny (mgła olejowa) w powietrzu na stanowiskach pracy — filtr z włókna szklanego i spektrometria w podczerwieni, PN-Z-04108-5
Krótko: o co chodzi
Znaną objętość powietrza przepuszcza się przez filtr z włókna szklanego, osadzony olej mineralny desorbuje 1,1,2,2-tetrachloroetanem i oznacza w roztworze spektrometrią absorpcyjną w podczerwieni. Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04108-5:2006 (wersja polska); Status normy (karta PKN, 16.11.2026): PN-Z-04108-5:2006 — wersja polska, 03-11-2006, bez adnotacji o wycofaniu; zastępuje PN-Z-04108-04:1988 i PN-Z-04108-01:1977; KT 159. Procedura obejmuje 5 kroków; stosuje się je m.in. do: Olej mineralny w postaci fazy ciekłej aerozolu (mgły olejowej) w powietrzu na stanowiskach pracy (zakres PN-Z-04108-5:2006), Ocena wobec NDS 5 mg/m³ dla olejów mineralnych wysokorafinowanych, z wyłączeniem cieczy obróbkowych — frakcja wdychalna (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 448), Według dokumentacji NDS oleje mineralne są stosowane m.in. jako smary, płyny hydrauliczne, dielektryki, chłodziwa i płyny szlifierskie.
W skrócie
- Norma: PN-Z-04108-5:2006 (wersja polska)
- Kategoria: Środowisko
- Kroków procedury: 5
- Status normy (karta PKN, 16.11.2026): PN-Z-04108-5:2006 — wersja polska, 03-11-2006, bez adnotacji o wycofaniu; zastępuje PN-Z-04108-04:1988 i PN-Z-04108-01:1977; KT 159
- Najmniejsze oznaczalne stężenie (karta PKN): 0,4 mg/m³ = 0,08 NDS
- Próbka, desorpcja i pomiar (karta PKN): filtr z włókna szklanego; 1,1,2,2-tetrachloroetan; absorpcyjna spektrometria w podczerwieni
Przegląd
STATUS (stan na 16.11.2026). PN-Z-04108-5:2006 — norma krajowa, wersja polska, opublikowana 03-11-2006, 6 stron, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; zastępuje PN-Z-04108-04:1988 i PN-Z-04108-01:1977. Karta PKN nie ma adnotacji o wycofaniu ani pola „Zastąpiona przez”. Ta sama seria ma część 6 (PN-Z-04108-6:2006 ze zmianą Az1:2009) z oznaczaniem w nadfiolecie po desorpcji cykloheksanem.
ZAKRES Z KARTY PKN (w całości): „Opisano metodę polegającą na przepuszczeniu znanej ilości powietrza przez filtr z włókna szklanego w celu osadzenia na nim olejów mineralnych, desorpcji 1,1,2,2-tetrachloroetanem i oznaczaniu w otrzymanym roztworze metodą absorpcyjnej spektrometrii w podczerwieni. Najmniejsze stężenie olejów mineralnych, jakie można oznaczyć tą metodą, wynosi 0,4 mg/m3”. Tytuł normy określa przedmiot jako olej mineralny — „faza ciekła aerozolu”.
PRZEPISY. Załącznik nr 1 rozporządzenia w sprawie NDS i NDN w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447), poz. 448 „Oleje mineralne wysokorafinowane, z wyłączeniem cieczy obróbkowych – frakcja wdychalna”: NDS 5 mg/m³, bez NDSCh. Według przypisu 21 oleje mineralne wysokorafinowane to „oleje z nieistotną zawartością wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych, które nie są sklasyfikowane jako rakotwórcze w Unii Europejskiej”; frakcję wdychalną określa się zgodnie z PN-EN 481 (przypis 6). W tej samej pozycji „oleje mineralne użyte wcześniej w silnikach spalinowych wewnętrznego spalania w celu smarowania lub schładzania części ruchomych silnika” mają tylko oznakowanie „skóra”, bez wartości liczbowej; prace z narażeniem przez skórę na takie oleje są w wykazie procesów o działaniu rakotwórczym (rozporządzenie MZ z 26 lipca 2024 r., Dz.U. 2024 poz. 1126, załącznik cz. II pkt 7). Najmniejsze oznaczalne stężenie z karty (0,4 mg/m³) to 0,08 NDS. Rozporządzenie w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949) wiąże częstotliwość pomiarów z wynikiem ostatniego pomiaru: co najmniej raz na dwa lata przy stężeniu powyżej 0,1 do 0,5 NDS i co najmniej raz w roku powyżej 0,5 NDS (§ 4); jeżeli dwa ostatnie wyniki, uzyskane w odstępie co najmniej dwóch lat, nie przekroczyły 0,1 NDS, pracodawca może od pomiarów odstąpić (§ 7). Badania wykonuje się metodami z Polskich Norm, a w ich braku metodami rekomendowanymi i zwalidowanymi przez laboratoria (§ 16).
DOKUMENTACJA NDS (Starek 2013). Dokumentacja dla olejów mineralnych wysokorafinowanych z wyłączeniem cieczy obróbkowych — frakcja wdychalna (CIOP-PIB, Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy 2013, nr 2(76)) uzasadnia NDS 5,0 mg/m³ bez NDSCh (wcześniej obowiązywały NDS 5 mg/m³ i NDSCh 10 mg/m³). Oleje mineralne są produktami destylacji próżniowej pozostałości ropy naftowej; stosuje się je m.in. jako smary, płyny hydrauliczne, dielektryki, chłodziwa i płyny szlifierskie. Dokumentacja przytacza wyniki oznaczeń fazy ciekłej aerozoli olejów mineralnych na stanowiskach pracy wykonanych przez CIOP-PIB metodą spektrofotometrii absorpcyjnej w podczerwieni.
INNA OPUBLIKOWANA METODA. Metoda NIOSH 5026 „Oil mist, mineral” (wydanie 2, rewizja z 15 maja 1996 r.) pobiera mgłę olejową na filtr (m.in. z włókna szklanego) przy strumieniu 1–3 l/min, olej ekstrahuje 10 ml tetrachlorometanu i mierzy absorpcję w podczerwieni w zakresie 3200–2700 cm⁻¹; przeszkadza każdy aerozol pochłaniający promieniowanie w pobliżu 2950 cm⁻¹ (np. dym tytoniowy), a metoda nie obejmuje półsyntetycznych i syntetycznych cieczy obróbkowych. Rozpuszczalnik i liczby są inne niż w normie PN.
CZEGO TU NIE PODAJEMY. Przebiegu oznaczania według normy poza zakresem z karty PKN: średnicy filtra i oprawki, próbnika, strumienia i objętości powietrza, objętości rozpuszczalnika, pasma i warunków pomiaru, oleju wzorcowego i kalibracji, wzoru obliczeniowego — tekstu normy nie było w dostępnych źródłach. Karta nie mówi, czy norma wymaga próbnika frakcji wdychalnej.
Zasada metody
Według karty PKN: znaną objętość powietrza przepuszcza się przez filtr z włókna szklanego, na którym osadza się olej mineralny (faza ciekła aerozolu); olej desorbuje się 1,1,2,2-tetrachloroetanem, a w otrzymanym roztworze oznacza metodą absorpcyjnej spektrometrii w podczerwieni. Stężenie w powietrzu oblicza się z ilości oleju w roztworze i objętości przepuszczonego powietrza.
Zastosowania
- Olej mineralny w postaci fazy ciekłej aerozolu (mgły olejowej) w powietrzu na stanowiskach pracy (zakres PN-Z-04108-5:2006)
- Ocena wobec NDS 5 mg/m³ dla olejów mineralnych wysokorafinowanych, z wyłączeniem cieczy obróbkowych — frakcja wdychalna (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 448)
- Według dokumentacji NDS oleje mineralne są stosowane m.in. jako smary, płyny hydrauliczne, dielektryki, chłodziwa i płyny szlifierskie
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Status normy (karta PKN, 16.11.2026) | PN-Z-04108-5:2006 — wersja polska, 03-11-2006, bez adnotacji o wycofaniu; zastępuje PN-Z-04108-04:1988 i PN-Z-04108-01:1977; KT 159 |
| Najmniejsze oznaczalne stężenie (karta PKN) | 0,4 mg/m³ = 0,08 NDS |
| Próbka, desorpcja i pomiar (karta PKN) | filtr z włókna szklanego; 1,1,2,2-tetrachloroetan; absorpcyjna spektrometria w podczerwieni |
| NDS (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 448) | oleje mineralne wysokorafinowane, z wyłączeniem cieczy obróbkowych — frakcja wdychalna: NDS 5 mg/m³, bez NDSCh; oleje użyte wcześniej w silnikach — tylko oznakowanie „skóra” |
Norma
- Numer normy
- PN-Z-04108-5:2006 (wersja polska)
- Tytuł (PL)
- Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości olejów — Część 5: Oznaczanie oleju mineralnego (faza ciekła aerozolu) na stanowiskach pracy metodą spektrometrii absorpcyjnej w podczerwieni
- Title (EN)
- Air purity protection — Tests for oil content — Part 5: Determination of mineral oil (liquid phase of aerosol) at workplaces by infrared absorption spectrometry
Procedura krok po kroku
-
Zaplanowanie pomiaru
Ustalić stanowiska, czas i liczbę próbek oraz rodzaj oleju na stanowisku — NDS 5 mg/m³ dotyczy olejów wysokorafinowanych, nie cieczy obróbkowych.
-
Pobranie próbki
Przepuścić znaną objętość powietrza przez filtr z włókna szklanego (próbnik, strumień i objętość — według normy).
-
Desorpcja
Olej zdesorbować z filtra 1,1,2,2-tetrachloroetanem.
-
Pomiar i obliczenie
Zmierzyć absorpcję roztworu w podczerwieni i obliczyć stężenie oleju w powietrzu w mg/m³ (warunki i wzór — według normy).
-
Ocena
Porównać wynik z NDS 5 mg/m³; termin następnego pomiaru — według § 4 i § 7 rozporządzenia w sprawie badań i pomiarów (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949).
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Filtry z włókna szklanego w oprawkach | osadzanie oleju z przepuszczonego powietrza (karta PKN) | — |
| Pompa ssąca albo aspirator z pomiarem objętości przepuszczonego powietrza | karta: „znana ilość powietrza” | — |
| Spektrometr w podczerwieni | pomiar absorpcji roztworu (karta PKN); warunki podaje norma | — |
Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne
| Odczynnik | CAS | Szczegóły |
|---|---|---|
| 1,1,2,2-Tetrachloroetan | 79-34-5 | desorpcja oleju z filtra (karta PKN) |
| Olej mineralny | — | substancja wzorcowa do kalibracji |
Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)
- 1,1,2,2-Tetrachloroetan stosować zgodnie z kartą charakterystyki.
- Prace z narażeniem przez skórę na oleje mineralne użyte wcześniej w silnikach spalinowych są w wykazie procesów o działaniu rakotwórczym (Dz.U. 2024 poz. 1126, załącznik cz. II pkt 7).
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04108-5:2006 (wersja polska) — „Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości olejów — Część 5: Oznaczanie oleju mineralnego (faza ciekła aerozolu) na stanowiskach pracy metodą spektrometrii absorpcyjnej w podczerwieni”. Tytuł angielski: „Air purity protection — Tests for oil content — Part 5: Determination of mineral oil (liquid phase of aerosol) at workplaces by infrared absorption spectrometry”.
Na czym polega ta metoda?
Według karty PKN: znaną objętość powietrza przepuszcza się przez filtr z włókna szklanego, na którym osadza się olej mineralny (faza ciekła aerozolu); olej desorbuje się 1,1,2,2-tetrachloroetanem, a w otrzymanym roztworze oznacza metodą absorpcyjnej spektrometrii w podczerwieni. Stężenie w powietrzu oblicza się z ilości oleju w roztworze i objętości przepuszczonego powietrza.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
Status normy (karta PKN, 16.11.2026): PN-Z-04108-5:2006 — wersja polska, 03-11-2006, bez adnotacji o wycofaniu; zastępuje PN-Z-04108-04:1988 i PN-Z-04108-01:1977; KT 159; Najmniejsze oznaczalne stężenie (karta PKN): 0,4 mg/m³ = 0,08 NDS; Próbka, desorpcja i pomiar (karta PKN): filtr z włókna szklanego; 1,1,2,2-tetrachloroetan; absorpcyjna spektrometria w podczerwieni; NDS (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 448): oleje mineralne wysokorafinowane, z wyłączeniem cieczy obróbkowych — frakcja wdychalna: NDS 5 mg/m³, bez NDSCh; oleje użyte wcześniej w silnikach — tylko oznakowanie „skóra”.
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 5 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Filtry z włókna szklanego w oprawkach, Pompa ssąca albo aspirator z pomiarem objętości przepuszczonego powietrza, Spektrometr w podczerwieni.
Gdzie stosuje się to badanie?
Olej mineralny w postaci fazy ciekłej aerozolu (mgły olejowej) w powietrzu na stanowiskach pracy (zakres PN-Z-04108-5:2006); Ocena wobec NDS 5 mg/m³ dla olejów mineralnych wysokorafinowanych, z wyłączeniem cieczy obróbkowych — frakcja wdychalna (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 448); Według dokumentacji NDS oleje mineralne są stosowane m.in. jako smary, płyny hydrauliczne, dielektryki, chłodziwa i płyny szlifierskie.
Jakie środki ostrożności obowiązują?
1,1,2,2-Tetrachloroetan stosować zgodnie z kartą charakterystyki.; Prace z narażeniem przez skórę na oleje mineralne użyte wcześniej w silnikach spalinowych są w wykazie procesów o działaniu rakotwórczym (Dz.U. 2024 poz. 1126, załącznik cz. II pkt 7).
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-Z-04108-5.