🌿 Octany metylu, etylu, propylu, butylu i amylu w powietrzu na stanowiskach pracy — chromatografia gazowa z wzbogacaniem próbki, PN-Z-04119-01
Krótko: o co chodzi
Octany metylu, etylu, propylu, butylu i amylu, obecne w powietrzu stanowiska pracy łącznie albo osobno, oznacza się chromatografią gazową z wzbogacaniem próbki. Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04119-01:1978 (wersja polska); Status normy (karta PKN, 16.11.2026): PN-Z-04119-01:1978 — wersja polska, 19-12-1978, wycofana 11-08-2014; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159. Procedura obejmuje 5 kroków; stosuje się je m.in. do: Octany metylu, etylu, propylu, butylu i amylu w powietrzu na stanowiskach pracy — kontrola warunków sanitarno-higienicznych (zakres PN-Z-04119-01:1978), Ocena każdego octanu wobec jego NDS i NDSCh (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1) w ramach badań i pomiarów czynników szkodliwych (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949), Octan n-butylu, izobutylu i sec-butylu — także według obowiązującej PN-Z-04520:2020-12.
W skrócie
- Norma: PN-Z-04119-01:1978 (wersja polska)
- Kategoria: Środowisko
- Kroków procedury: 5
- Status normy (karta PKN, 16.11.2026): PN-Z-04119-01:1978 — wersja polska, 19-12-1978, wycofana 11-08-2014; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159
- Warunek stosowania (karta PKN): metody nie stosuje się przy obecności substancji o takich samych lub podobnych czasach retencji co substancje badane
- Najmniejsze oznaczalne stężenie: karta go nie podaje
Przegląd
STATUS (stan na 16.11.2026). PN-Z-04119-01:1978 — norma krajowa, wersja polska, opublikowana 19-12-1978, 3 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; wycofana 11-08-2014. Karta PKN nie ma pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”. Dla octanu n-butylu i jego izomerów — octanu izobutylu i octanu sec-butylu — PKN ma normę bez adnotacji o wycofaniu: PN-Z-04520:2020-12 (wersja polska, 01-12-2020, 8 stron; chromatografia gazowa z detekcją płomieniowo-jonizacyjną, najmniejsze oznaczalne stężenie 24 mg/m³). Inne arkusze serii PN-Z-04119 dotyczą innych octanów (m.in. izopropylu, tert-butylu, izopentylu, pentan-2-ylu, pentan-3-ylu i tert-pentylu); arkusz 11 o octanie izobutylu wycofano 14-11-2024. Dla octanu metylu, etylu, propylu i pentylu wyszukiwarka PKN (hasła „octanu metylu”, „octanu etylu”, „octanu propylu”, „octanu pentylu”, „octanu amylu”) nie pokazuje normy oznaczania na stanowiskach pracy.
ZAKRES Z KARTY PKN (w całości): „Metodę stosuje się do oznaczania stężeń octanów; metylu, etylu, propylu,- butylu i amylu, występujących łącznie lub oddzielnie w powietrzu otaczającym stanowiska pracy, przy przeprowadzaniu kontroli warunków sanitarno-higienicznych. Metody tej nie należy stosować w przypadku obecności substancji o takich samych lub podobnych czasach retencji co substancje badane”. Tytuł normy dodaje: „metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki”. Karta nie podaje najmniejszego oznaczalnego stężenia ani sposobu wzbogacania próbki i nie wskazuje izomerów octanu butylu i amylu.
PRZEPISY. Załącznik nr 1 rozporządzenia w sprawie NDS i NDN w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447), NDS / NDSCh w mg/m³: octan metylu (poz. 437) 250 / 600; octan etylu (poz. 430) 734 / 1468 (200 / 400 ppm); octan propylu (poz. 442) 200 / 400; octan n-butylu (poz. 425), sec-butylu (poz. 426) i izobutylu (poz. 431) — każdy 240 / 720; octan tert-butylu (poz. 427) 900 / 900; octan pentylu (poz. 440), izopentylu (poz. 432), pentan-2-ylu (poz. 438), pentan-3-ylu (poz. 439) i tert-pentylu (poz. 441) — każdy 250 / 500. Żadna z tych pozycji nie ma oznakowania „skóra”, a przepisy przejściowe (§ 2) ich nie wymieniają. Karta mówi o octanie „butylu” i „amylu” bez przedrostka, a wartości dla izomerów octanu butylu są różne — wynik odnosi się do wartości izomeru, który oznaczono. Rozporządzenie w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949) wiąże częstotliwość pomiarów z wynikiem ostatniego pomiaru: co najmniej raz na dwa lata przy stężeniu powyżej 0,1 do 0,5 NDS i co najmniej raz w roku powyżej 0,5 NDS (§ 4); jeżeli dwa ostatnie wyniki, uzyskane w odstępie co najmniej dwóch lat, nie przekroczyły 0,1 NDS, pracodawca może od pomiarów odstąpić (§ 7). Badania wykonuje się metodami z Polskich Norm, a w ich braku metodami rekomendowanymi i zwalidowanymi przez laboratoria (§ 16).
INNA OPUBLIKOWANA METODA O TEJ SAMEJ ZASADZIE. Metoda NIOSH 1450 „Esters I” (wydanie 3 z 15 marca 2003 r.) obejmuje m.in. octan n-propylu, n-butylu, n-amylu, izobutylu, sec-butylu i izoamylu: powietrze przepuszcza się przez rurkę z węglem aktywnym z łupin orzecha kokosowego (100 mg i 50 mg), estry desorbuje 1 ml disiarczku węgla i oznacza wszystkie razem chromatografią gazową z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym. Metoda zastrzega, że duża wilgotność powietrza znacznie zmniejsza pojemność rurki. Octanu metylu i etylu ta metoda nie obejmuje. To liczby metody NIOSH, nie normy PN.
CZEGO TU NIE PODAJEMY. Sposobu wzbogacania próbki według normy (sorbentu albo pochłaniacza), strumienia i objętości powietrza, warunków chromatografii, najmniejszego oznaczalnego stężenia, wzoru i precyzji — karta ich nie podaje, a tekstu normy nie było w dostępnych źródłach.
Zasada metody
Według karty i tytułu normy: octany metylu, etylu, propylu, butylu i amylu, występujące w powietrzu stanowiska pracy łącznie albo oddzielnie, oznacza się chromatografią gazową po wzbogaceniu próbki. Metody nie stosuje się, gdy w powietrzu są substancje o takich samych lub podobnych czasach retencji co substancje badane.
Zastosowania
- Octany metylu, etylu, propylu, butylu i amylu w powietrzu na stanowiskach pracy — kontrola warunków sanitarno-higienicznych (zakres PN-Z-04119-01:1978)
- Ocena każdego octanu wobec jego NDS i NDSCh (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1) w ramach badań i pomiarów czynników szkodliwych (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949)
- Octan n-butylu, izobutylu i sec-butylu — także według obowiązującej PN-Z-04520:2020-12
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Status normy (karta PKN, 16.11.2026) | PN-Z-04119-01:1978 — wersja polska, 19-12-1978, wycofana 11-08-2014; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159 |
| Warunek stosowania (karta PKN) | metody nie stosuje się przy obecności substancji o takich samych lub podobnych czasach retencji co substancje badane |
| Najmniejsze oznaczalne stężenie | karta go nie podaje |
| NDS / NDSCh, mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1) | octan metylu 250 / 600; etylu 734 / 1468; propylu 200 / 400; n-butylu, sec-butylu i izobutylu 240 / 720; tert-butylu 900 / 900; pentylu i izomerów 250 / 500 |
| Norma obowiązująca dla octanów butylu (karta PKN) | PN-Z-04520:2020-12 — octan n-butylu, izobutylu i sec-butylu, GC-FID, najmniejsze oznaczalne stężenie 24 mg/m³ |
Norma
- Numer normy
- PN-Z-04119-01:1978 (wersja polska)
- Tytuł (PL)
- Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości estrów kwasu octowego — Oznaczanie octanów metylu, etylu, propylu, butylu i amylu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki
- Title (EN)
- Air purity protection — Tests for acetic acid ester content — Determination of methyl, ethyl, propyl, butyl and amyl acetates at workplaces by gas chromatography with sample enrichment
Procedura krok po kroku
-
Zaplanowanie pomiaru
Ustalić stanowiska, czas i liczbę próbek oraz to, które octany (i które izomery octanu butylu i amylu) są na stanowisku.
-
Sprawdzenie warunku stosowania
Ustalić, czy w powietrzu nie ma substancji o takich samych lub podobnych czasach retencji jak oznaczane octany — jeżeli są, karta wyłącza stosowanie metody.
-
Pobranie i wzbogacenie próbki
Pobrać próbkę powietrza z wzbogaceniem i zanotować objętość przepuszczonego powietrza (sposób, strumień i objętość — według normy).
-
Analiza i obliczenie
Octany oznaczyć chromatografią gazową łącznie albo każdy osobno i obliczyć stężenie każdego w mg/m³ (warunki i wzór — według normy).
-
Ocena
Porównać wynik każdego octanu z jego NDS i NDSCh; termin następnego pomiaru — według § 4 i § 7 rozporządzenia w sprawie badań i pomiarów (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949).
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Układ do pobierania i wzbogacania próbki powietrza | sposób wzbogacania podaje norma (tytuł: „z wzbogacaniem próbki”) | — |
| Pompa ssąca albo aspirator z pomiarem objętości przepuszczonego powietrza | objętość powietrza jest potrzebna do obliczenia stężenia | — |
| Chromatograf gazowy | warunki rozdziału podaje norma | — |
Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne
| Odczynnik | CAS | Szczegóły |
|---|---|---|
| Octany metylu, etylu, propylu, butylu i amylu | — | substancje wzorcowe oznaczanych związków |
Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)
- Octany i odczynniki stosować zgodnie z kartami charakterystyki.
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04119-01:1978 (wersja polska) — „Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości estrów kwasu octowego — Oznaczanie octanów metylu, etylu, propylu, butylu i amylu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki”. Tytuł angielski: „Air purity protection — Tests for acetic acid ester content — Determination of methyl, ethyl, propyl, butyl and amyl acetates at workplaces by gas chromatography with sample enrichment”.
Na czym polega ta metoda?
Według karty i tytułu normy: octany metylu, etylu, propylu, butylu i amylu, występujące w powietrzu stanowiska pracy łącznie albo oddzielnie, oznacza się chromatografią gazową po wzbogaceniu próbki. Metody nie stosuje się, gdy w powietrzu są substancje o takich samych lub podobnych czasach retencji co substancje badane.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
Status normy (karta PKN, 16.11.2026): PN-Z-04119-01:1978 — wersja polska, 19-12-1978, wycofana 11-08-2014; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159; Warunek stosowania (karta PKN): metody nie stosuje się przy obecności substancji o takich samych lub podobnych czasach retencji co substancje badane; Najmniejsze oznaczalne stężenie: karta go nie podaje; NDS / NDSCh, mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1): octan metylu 250 / 600; etylu 734 / 1468; propylu 200 / 400; n-butylu, sec-butylu i izobutylu 240 / 720; tert-butylu 900 / 900; pentylu i izomerów 250 / 500.
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 5 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Układ do pobierania i wzbogacania próbki powietrza, Pompa ssąca albo aspirator z pomiarem objętości przepuszczonego powietrza, Chromatograf gazowy.
Gdzie stosuje się to badanie?
Octany metylu, etylu, propylu, butylu i amylu w powietrzu na stanowiskach pracy — kontrola warunków sanitarno-higienicznych (zakres PN-Z-04119-01:1978); Ocena każdego octanu wobec jego NDS i NDSCh (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1) w ramach badań i pomiarów czynników szkodliwych (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949); Octan n-butylu, izobutylu i sec-butylu — także według obowiązującej PN-Z-04520:2020-12.
Jakie środki ostrożności obowiązują?
Octany i odczynniki stosować zgodnie z kartami charakterystyki.
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-Z-04119-01.