🌿 Octany metylu, etylu, propylu, butylu i amylu w powietrzu na stanowiskach pracy — chromatografia gazowa z wzbogacaniem próbki, PN-Z-04119-01

Środowisko PN-Z-04119-01

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty katalogowej PKN, w całości: „Metodę stosuje się do oznaczania stężeń octanów; metylu, etylu, propylu,- butylu i amylu, występujących łącznie lub oddzielnie w powietrzu otaczającym stanowiska pracy, przy przeprowadzaniu kontroli warunków sanitarno-higienicznych. Metody tej nie należy stosować w przypadku obecności substancji o takich samych lub podobnych czasach retencji co substancje badane". Tytuł dopowiada sposób: chromatografia gazowa „z wzbogacaniem próbki". Karta nie podaje najmniejszego oznaczalnego stężenia ani nie rozstrzyga, o który izomer octanu butylu i amylu chodzi.

OGRANICZENIE, KTÓRE DECYDUJE O WAŻNOŚCI WYNIKU. Drugie zdanie zakresu wyłącza metodę, gdy w powietrzu są substancje o tych samych lub podobnych czasach retencji. W powietrzu stanowiska, na którym używa się mieszanin rozpuszczalników, to warunek do sprawdzenia przy każdej serii pomiarów, a nie formalność: pik innej substancji nałożony na pik octanu daje wynik zawyżony, który wygląda jak poprawny.

STATUS (stan karty na 28.09.2026). Karta ma nagłówek „Wycofana" i wiersz „Data wycofania: 11-08-2014"; pól „Zastąpiona przez" i „Zastępuje" nie ma. Wydanie: publikacja 19-12-1978, 3 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30. Dla octanu n-butylu i dwóch jego izomerów PKN ma dziś osobną normę bez adnotacji o wycofaniu: PN-Z-04520:2020-12 „Ochrona czystości powietrza -- Oznaczanie octanu n-butylu i jego izomerów: octanu izobutylu i octanu sec-butylu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z detekcją płomieniowo-jonizacyjną" (publikacja 01-12-2020, 8 stron, KT 159; karta nie ma pola „Zastępuje"; najmniejsze stężenie oznaczalne według karty — 24 mg/m³; odczyt karty 29.09.2026). Pozostałe arkusze serii PN-Z-04119 (części 2–11) dotyczą innych octanów — m.in. izopropylu, izobutylu, sec- i tert-butylu, izopentylu i tert-pentylu (wyszukiwarka PKN, hasło „PN-Z-04119", 29.09.2026). Czy dla octanu metylu, etylu, propylu i pentylu stoi dziś w katalogu PKN inny, obowiązujący dokument — NIE USTALILIŚMY.

WARTOŚCI DOPUSZCZALNE (wykaz NDS w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r., Dz.U. 2026 poz. 447): octan metylu (poz. 437) — NDS 250 mg/m³, NDSCh 600 mg/m³; octan etylu (poz. 430) — NDS 734 mg/m³ (200 ppm), NDSCh 1468 mg/m³ (400 ppm); octan propylu (poz. 442) — NDS 200 mg/m³, NDSCh 400 mg/m³; octan n-butylu (poz. 425) — NDS 240 mg/m³, NDSCh 720 mg/m³ (tak samo octan sec-butylu i izobutylu; octan tert-butylu — 900 mg/m³ dla NDS i NDSCh); octan pentylu (poz. 440) — NDS 250 mg/m³, NDSCh 500 mg/m³ (tak samo izopentylu i tert-pentylu). Żaden z tych wierszy nie ma oznakowania „skóra". Karta mówi o „butylu" i „amylu" bez przedrostka, a wartości dla izomerów octanu butylu są różne — sprawozdanie powinno nazwać oznaczany izomer.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 28.09.2026). Wszystkie zapisy numeru 04119 z arkuszem 01: 32 pozycje u 16 laboratoriów. Postaci: „PN-Z-04119-01:1978" — 7 laboratoriów (12 pozycji); „PN-78/Z-04119/01" — 6 (10); „PN-78/Z-04119.01" — 3 (4); pojedyncze „PN-78/Z -04119/01" i „PN-78/ Z -04119/01" (AB 591), „PN-78-Z-04119/01" (AB 1642) i „PN-Z-04119/01:1978" (AB 632). Zakładka „Laboratoria" szuka zapisów ZACZYNAJĄCYCH SIĘ od „PN-Z-04119-01" i pokaże 7 laboratoriów w 12 pozycjach; dziewięciu pozostałych nie zobaczy. ZAWIESZENIE: w aktualnym zakresie PCA AB 522 (wyd. nr 26 z 18.08.2026) obie pozycje tej normy — stężenie i zawartość octanu metylu — są zawieszone na wniosek laboratorium od 18.08.2026 do 14.02.2027 (przypis „*)" przy pozycjach złożonych pogrubioną kursywą; odczyt 29.09.2026). Liczby wyżej je obejmują.

KTÓRE OCTANY OZNACZAJĄ LABORATORIA. Octan metylu — 11 laboratoriów, octan etylu — 8, octan propylu — 5, octan butylu — 5 (cztery piszą „n-butylu"), octan pentylu albo amylu — 2 (AB 882, AB 1207). Technika: chromatografia gazowa z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym (GC-FID) u 15 laboratoriów, z detekcją spektrometrią mas (GC-MS) u dwóch (AB 882 — obok GC-FID, AB 1207); AB 591 nie podaje techniki przy pozycjach, w których stężenie jest „z obliczeń". Zakresy w mg/m³ podaje 14 laboratoriów — od 0,067 mg/m³ (AB 1642, octan etylu i n-butylu) do 4136 mg/m³ (AB 882, octan etylu); sześć podaje także ppm, 12 — masę octanu w próbce.

PUNKTY NORMY W ZAKRESACH. AB 591 przy pozycjach z masą octanu w próbce wyłącza punkty 7 i 12 („z wył. pkt.7 i pkt.12"), a przy pozycjach ze stężeniem w powietrzu, oznaczonym „z obliczeń", powołuje właśnie punkty 7 i 12. Co zawierają te punkty — NIE USTALILIŚMY; układ zapisu wskazuje tylko, że laboratorium rozdziela analizę próbki od przeliczenia na stężenie w powietrzu. Siedem laboratoriów powołuje normę razem z własną procedurą lub instrukcją (AB 300, AB 522, AB 562, AB 632, AB 882, AB 1207, AB 1854).

INNE DOKUMENTY PRZY TYCH SAMYCH OCTANACH (kopia bazy, odczyt 28.09.2026; wiersze sprawdzone w aktualnych zakresach PCA, odczyt 29.09.2026). Przy octanie butylu (trzy z nich piszą „n-butylu") normę PN-Z-04520:2020-12 powołują AB 300, AB 882 (dwie pozycje — GC-FID i GC-MS), AB 1207 i AB 1854, każde razem z procedurą lub instrukcją własną. Wycofaną 07-07-2015 normę PN-Z-04023-02:1989 o szkodliwych substancjach wydzielających się z wyrobów lakierowych nitrocelulozowych (jej tytuł wymienia m.in. „octanów: etylu, n-butylu, etoksyetylu") powołuje przy octanie etylu lub octanie n-butylu 12 laboratoriów: AB 300, AB 522 (pozycja zawieszona do 14.02.2027), AB 562, AB 565, AB 581, AB 746, AB 869, AB 935, AB 964, AB 1087, AB 1144 i AB 1302. Metody NIOSH: AB 1226 — „NIOSH Method 1458 Issue 2 (1994)" przy octanie metylu, „NIOSH Method 1457 Issue 1 (1994)" przy octanie etylu i „NIOSH Method 1450 Issue 3 (2003)" przy octanie n-propylu, n-butylu i pentylu, każda razem z procedurą „EHS-PB-10 wyd. 5 z 29.05.2019" (zakres wyd. nr 26 z 17.09.2026, s. 7/18 — pozycje zawieszone na wniosek laboratorium od 10.06.2026 do 07.12.2026); AB 1642 — „NIOSH METHOD 1450, Issue 3, 15 March 2003" przy octanie amylu (pentylu) (wyd. nr 23 z 28.07.2026, s. 17/42). AB 1642 zapisuje też przy octanie propylu normę PN-Z-04119-11:2008, czyli arkusz tej serii o octanie izobutylu (w wynikach wyszukiwarki PKN oznaczony jako wycofany; zakres s. 14/42). Poza tymi dokumentami przy pięciu octanach stoją w kopii procedury własne laboratoriów i zapis ogólny „Normy, Procedury badawcze" (AB 934). Treści tych dokumentów nie porównywaliśmy z normą.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy — PKN udostępnia ją odpłatnie (3 strony). Nie podajemy sposobu wzbogacania próbki, sorbentu ani rozpuszczalnika, objętości powietrza, warunków chromatografii, najmniejszego oznaczalnego stężenia, wzoru ani precyzji.

Zasada metody

Według karty normy: octany metylu, etylu, propylu, butylu i amylu, obecne w powietrzu stanowiska pracy łącznie albo osobno, oznacza się metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki (tytuł normy). Metody nie stosuje się, gdy w powietrzu są substancje o takich samych lub podobnych czasach retencji co substancje badane. Sposobu wzbogacania, warunków chromatografii i najmniejszego oznaczalnego stężenia NIE PODAJEMY — tekstu normy nie mieliśmy, a karta ich nie wymienia.

Zastosowania

• Pomiary octanów w powietrzu na stanowiskach pracy — pięć estrów kwasu octowego oznaczanych razem albo osobno
• Ocena wobec NDS i NDSCh każdego octanu osobno (Dz.U. 2026 poz. 447) — wartości różnią się między octanami, a dla octanu butylu także między izomerami
• W zakresach akredytacji najczęściej octan metylu (11 laboratoriów), potem octan etylu (8), propylu i butylu (po 5)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04119-01:1978 (wersja polska)

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości estrów kwasu octowego — Oznaczanie octanów metylu, etylu, propylu, butylu i amylu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki

Title (EN)

Air purity protection — Tests for acetic acid ester content — Determination of methyl, ethyl, propyl, butyl and amyl acetates at workplaces by gas chromatography with sample enrichment

Procedura krok po kroku

1. Status dokumentu

   Karta PKN: norma wycofana 11-08-2014, bez pola „Zastąpiona przez" (stan karty na 28.09.2026). W sprawozdaniu podaje się pełne oznaczenie: PN-Z-04119-01:1978.

2. Sprawdzenie warunku stosowania

   Ustal, czy w powietrzu stanowiska nie ma substancji o takich samych lub podobnych czasach retencji jak oznaczane octany. Jeżeli są — karta wyłącza stosowanie metody.

3. Pobranie i wzbogacenie próbki

   Według tytułu normy próbkę wzbogaca się przed oznaczeniem. Sposobu, objętości i strumienia powietrza NIE PODAJEMY.

4. Oznaczenie chromatograficzne

   Octany oznacza się chromatografią gazową, łącznie albo każdy osobno. Warunków NIE PODAJEMY.

5. Wynik i ocena

   Stężenie każdego octanu porównuje się z jego NDS i NDSCh; przy octanie butylu wartość zależy od izomeru, dlatego w sprawozdaniu podaje się jego nazwę.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Octany metylu, etylu, propylu, butylu i amylu są cieczami łatwopalnymi — roztwory wzorcowe przygotowuje się z dala od źródeł zapłonu; obowiązują karty charakterystyki
• UWAGA MERYTORYCZNA: karta wyłącza metodę przy obecności substancji o takich samych lub podobnych czasach retencji — pominięcie tego sprawdzenia daje wynik zawyżony, który wygląda na poprawny

Najczęstsze pytania