🌿 Octan winylu w powietrzu na stanowiskach pracy — adsorpcja na węglu aktywnym, ekstrakcja disiarczkiem węgla, chromatografia gazowa, PN-Z-04178-02

Środowisko PN-87/Z-04178/02

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN, w całości: „Metoda badania polega na adsorpcji par octanu winylu aktywnym, wyekstrahowaniu go dwusiarczkiem węgla i analizie chromatograficznej otrzymanego roztworu. Oznaczalność metody wynosi 2,5 mg w 1 metrze sześciennym powietrza" (w zdaniu karty brakuje słowa po „octanu winylu" — z tytułu i z opisów laboratoriów wynika, że chodzi o węgiel aktywny). Tytuł mówi o chromatografii gazowej „z wzbogacaniem próbki". Karta nie podaje rodzaju detektora, objętości powietrza, przepływu, warunków rozdziału ani sposobu wzorcowania. Ta norma jest arkuszem 02 serii „Badania zawartości octanu winylu". Indeks metod opublikowanych w kwartalniku „Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy" w latach 2000–2015 (CIOP-PIB) nie ma hasła „octan winylu"; AB 300 powołuje przy tej substancji artykuł z tego kwartalnika (2007, nr 1(51), s. 141–147), którego treści nie znamy.

WARTOŚCI DOPUSZCZALNE. Według rozporządzenia MRPiPS z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447, załącznik, poz. 443) dla octanu winylu [108-05-4] NDS wynosi 10 mg/m³, a NDSCh 30 mg/m³.

STATUS (stan kart na 29.09.2026). Karta PN-Z-04178-02:1987 (wersja polska): nagłówek „Wycofana", publikacja 06-10-1987, „Data wycofania: 27-11-2012", 3 strony, grupa cenowa B, Sektor Zdrowia, Środowiska i Medycyny, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; pól „Zastępuje" i „Zastąpiona przez" nie ma. Arkusz 01 serii — PN-Z-04178-01:1987 „Postanowienia ogólne i zakres normy" (zakres z karty: „Ustalono przedmiot i zakres tematyczny normy, w tym wykaz arkuszy normy") — wycofano wcześniej, 29-11-2007 (KT 280 Jakości Powietrza, 1 strona). Wyszukiwarka PKN pod hasłem „PN-Z-04178" (29.09.2026) pokazuje tylko te dwa arkusze, oba z etykietą „Wycofana"; następcy NIE USTALILIŚMY.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 28.09.2026). Wszystkie zapisy arkusza 04178-02: 17 zapisów kopii u 12 laboratoriów (u AB 886 dwa zapisy to jeden wiersz dokumentu PCA). Postaci: „PN-87/Z-04178/02" — 7 laboratoriów (AB 581, AB 647, AB 875, AB 882, AB 886, AB 1144, AB 1207), „PN-Z-04178-02:1987" — 4 (AB 562, AB 882, AB 940, AB 1168), „PN-87/Z-04178.02" — AB 522, „PN-87-Z-04178/02" — AB 1642. Procedura własna obok normy — AB 522 (PB-17-27 wyd. 7 z 20.06.2022), AB 562 (PB_42 edycja 5 z 16.08.2022), AB 882 (PB-01 wyd. 5 z 12.01.2026 i PB-10 wyd. 1 z 31.08.2022), AB 886 (PB-02 wyd. nr 12 z 16.10.2023) i AB 1207 (PB-06A wyd. 7); wyłączenia: „z wył. pkt.8" (AB 940), „z wyłączeniem pkt. 5.4" (AB 522, przy procedurze). Zakładka „Laboratoria" szuka zapisów ZACZYNAJĄCYCH SIĘ od „PN-87/Z-04178/02" i pokaże 7 laboratoriów — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 29.09.2026: 7; nie pokaże pięciu, które zapisują numer inaczej: pod „PN-Z-04178-02" są 4 laboratoria (AB 562, AB 940, AB 1168 i AB 882, które ma też postać z ukośnikami), pod „PN-87/Z-04178.02" — AB 522, pod „PN-87-Z-04178/02" — AB 1642. Aktualne zakresy na stronach PCA (odczyt 29.09.2026, wydania od 24.11.2025 do 17.09.2026): wszystkie pozycje stoją w obowiązujących wydaniach, a każda para liczb zakresu z kopii występuje w aktualnym dokumencie; ZAWIESZONE są obie pozycje AB 522 — wyd. nr 26 z 18.08.2026 oznacza je pogrubioną kursywą z przypisem „Akredytacja zawieszona na wniosek podmiotu w części zakresu oznaczonego pogrubioną kursywą od 18.08.2026 r. do 14.02.2027 r." (sprawdzone na obrazie strony 5).

PRZEDMIOT, TECHNIKA I ZAKRESY. Powietrze na stanowiskach pracy — wszystkie 12 laboratoriów; gazy odlotowe pobrane na rurki z sorbentem — także AB 940 i AB 1168; powietrze atmosferyczne i pomieszczeń — AB 1207. Technika: chromatografia gazowa z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym (GC-FID) — 11 laboratoriów; ze spektrometrią mas (GC-MS) — AB 1207 i druga pozycja AB 882 (z procedurą PB-10). Zakresy stężenia: dolne od 0,10 mg/m³ (AB 1642), 0,19 (AB 886), 0,21 (AB 940), 0,300 (AB 1144) i 0,33 (AB 1207) do 1,39 (AB 1168) i 5 mg/m³ (AB 562); górne od 60 mg/m³ (AB 647) i 80 (AB 875) do 544 (AB 882, GC-MS), 1000 (AB 886), 1127,61 (AB 522) i 4000 mg/m³ (AB 562); zakres stężenia AB 886 odczytaliśmy z aktualnego dokumentu PCA (wyd. nr 26 z 12.02.2026) — kopia bazy ma przy tej pozycji tylko masę w próbce. Dolna granica niższa niż oznaczalność 2,5 mg/m³ z karty — u 11 z 12 laboratoriów (wszystkich poza AB 562); także tych, które nie powołują procedury własnej (AB 581, AB 647, AB 875, AB 940, AB 1144, AB 1168, AB 1642). Masa w próbce — np. (0,0057 – 30) mg (AB 886), (10-20297) μg (AB 522).

OBOK TEJ NORMY. Octan winylu w powietrzu na stanowiskach pracy bez tej normy oznacza 8 laboratoriów, według procedur własnych albo publikacji: AB 300 (artykuł w PiMOŚP 2007, nr 1(51), s. 141–147, z instrukcją IN-59), AB 481 (TSO/PB-08), AB 647 (PB-14 — obok pozycji z tą normą), AB 719 (PA-14), AB 802 (PB-06/09), AB 849 (PB-29, (0,643 – 2480) mg/m³), AB 934 („Normy, Procedury badawcze" — zakres elastyczny) i AB 1854 (PN-Z-04231-02:1993 z instrukcją IR-23). W gazach odlotowych octan winylu oznacza się według PN-EN 13649:2005 — 10 laboratoriów, w tym 4 z tej dwunastki (AB 886, AB 940, AB 1144, AB 1642) — i w zakresie elastycznym AB 934 („Normy, Procedury badawcze"); w próbkach powietrza „środowiska ogólnego" pobranych na rurki z sorbentem — AB 877 (ta sama pozycja z PN-EN 13649:2005, PN-Z-04008-4:1999 i PB-08), w powietrzu atmosferycznym — AB 912 (PB-05, (0,00260 – 125) mg/m³); w powietrzu pomieszczeń — według procedur własnych 4 laboratoria, w tym 2 z tej dwunastki: AB 481 (TSO/PB-08, (52 – 10 000) µg/m³), AB 562 (PB_42, (4 – 2000) µg/m³), AB 591 (PB.07.SAS, (0,003 – 0,069) mg w próbce) i AB 1642 (EV-PB-13 z EV-PB-14, (2,0 – 4000) µg/m³); w materiałach do kontaktu z żywnością — według CEN/TS 13130-9:2005 (AB 079). W tych samych zakresach stoją arkusze PN-Z-04119-10 (octan 2-metoksy-1-metyloetylu — u 7 z tych 12 laboratoriów) i PN-Z-04449 (butan-2-on — u 5), opisane w osobnych wpisach Bazy Wiedzy.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy — PKN udostępnia go odpłatnie (3 strony). Nie podajemy objętości i przepływu powietrza, rodzaju rurki, objętości disiarczku węgla, kolumny, detektora i warunków rozdziału, wzorcowania, wzoru ani treści punktu 8, który AB 940 wyłącza.

Zasada metody

Według karty PKN pary octanu winylu z powietrza stanowiska pracy adsorbuje się na węglu aktywnym (wzbogacanie próbki), ekstrahuje disiarczkiem węgla i analizuje otrzymany roztwór metodą chromatografii gazowej; oznaczalność metody — 2,5 mg/m³. Warunków pobierania i rozdziału NIE PODAJEMY — tekstu normy nie mieliśmy.

Zastosowania

• Octan winylu w powietrzu na stanowiskach pracy — pomiary narażenia w zakresach 12 laboratoriów (NDS 10 mg/m³, NDSCh 30 mg/m³)
• Gazy odlotowe pobrane na rurki z sorbentem (AB 940, AB 1168), powietrze atmosferyczne i pomieszczeń (AB 1207)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04178-02:1987 (wersja polska)

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości octanu winylu — Oznaczanie octanu winylu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki

Title (EN)

Air purity protection — Tests for vinyl acetate — Determination of vinyl acetate at workplaces by gas chromatography with sample enrichment

Procedura krok po kroku

1. Status dokumentu

   Karta PKN: arkusz 02 wycofany 27-11-2012, arkusz 01 (postanowienia ogólne) — 29-11-2007; bez wskazania następcy (stan kart na 29.09.2026).

2. Pobieranie próbki

   Przepuszczenie powietrza przez rurkę z węglem aktywnym (wzbogacanie); objętości i przepływu NIE PODAJEMY.

3. Ekstrakcja

   Octan winylu wymywa się z węgla aktywnego disiarczkiem węgla (karta PKN).

4. Analiza

   Chromatografia gazowa roztworu; karta nie podaje kolumny ani detektora — w zakresach akredytacji laboratoria wskazują FID albo MS; oznaczalność metody 2,5 mg/m³ (karta).

5. Wynik

   Stężenie octanu winylu w mg/m³ do porównania z NDS 10 mg/m³ i NDSCh 30 mg/m³; wzoru NIE PODAJEMY.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Disiarczek węgla jest skrajnie łatwopalny i toksyczny — praca pod wyciągiem, bez źródeł zapłonu; octan winylu jest wysoce łatwopalny
• UWAGA MERYTORYCZNA: oznaczalność z karty (2,5 mg/m³) jest wyższa niż dolne granice zakresów większości laboratoriów — pytając o badanie, zapytaj o granicę oznaczalności i dokument, według którego laboratorium ją wyznaczyło

Najczęstsze pytania