🌿 Octan izobutylu w powietrzu na stanowiskach pracy — adsorpcja par na węglu aktywnym, desorpcja disiarczkiem węgla, chromatografia gazowa; najmniejsze oznaczalne stężenie według normy 25 mg/m³, NDS 240 mg/m³, NDSCh 720 mg/m³; PN-Z-04119-11:2008 (wycofana 14-11-2024)

Środowisko PN-Z-04119-11

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN, w całości: „Podano metodę polegającą na adsorpcji par octanu izobutylu na węglu aktywnym, desorpcji związku disiarczkiem węgla i analizie otrzymanego roztworu metodą chromatografii gazowej. Najmniejsze stężenie octanu izobutylu, jakie można oznaczyć tą metodą, wynosi 25 mg/m3” (na karcie bez kropki na końcu). Tekstu normy (8 stron) nie mieliśmy. Artykuł CIOP z 2017 r. o octanie n-butylu i jego izomerach (J. Kowalska, PiMOŚP 2017, nr 1(91), s. 151–165 — przeczytany w całości) zestawia w tabeli 2 dawne metody krajowe i podaje przy PN-Z-04119-11:2008: oznaczalność 25 mg/m³, 10 l powietrza przy strumieniu nie większym niż 5 l/h i desorpcję 1 ml disiarczku węgla — przytaczamy to jako opis z artykułu, nie z tekstu normy. Indeks metod CIOP z lat 2000–2017 notuje też „Octan izobutylu – nr 4(34) 2002”; tego artykułu nie czytaliśmy.

WARTOŚCI NDS (wykaz w załączniku do rozporządzenia z 26 marca 2026 r., Dz.U. 2026 poz. 447). Poz. 431: „Octan izobutylu [110-19-0]” — NDS 240 mg/m³, NDSCh 720 mg/m³, bez notacji „skóra”; dla porównania poz. 442: „Octan propylu [109-60-4]” — NDS 200 mg/m³, NDSCh 400 mg/m³. Najmniejsze oznaczalne stężenie według karty, 25 mg/m³, to ok. 10 % NDS octanu izobutylu. Artykuł CIOP z 2017 r. podaje, że wcześniej (rozporządzenie z 2014 r.) NDS octanu izobutylu wynosił 200 mg/m³, a NDSCh 400 mg/m³.

STATUS (stan karty na 04.10.2026). Karta PN-Z-04119-11:2008 (wersja polska) ma nagłówek „Wycofana”: publikacja 01-07-2008, data wycofania 14-11-2024, 8 stron, grupa cenowa D, Sektor Zdrowia, Środowiska i Medycyny, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; w polu „Elementy dodatkowe” — poprawka PN-Z-04119-11:2008/Ap1:2011 (również z oznaczeniem „WYCOFANA”); karta nie wskazuje normy zastępującej. Wyszukiwarka PKN pod hasłem „octanu izobutylu” (04.10.2026) zwraca dwie normy: aktualną PN-Z-04520:2020-12 („Oznaczanie octanu n-butylu i jego izomerów: octanu izobutylu i octanu sec-butylu …”, GC-FID, najmniejsze oznaczalne stężenie 24 mg/m³ — osobny wpis tej bazy) oraz wycofaną PN-Z-04119-11:2008. Czy PKN uważa PN-Z-04520 za następczynię, karty nie mówią — piszemy tylko, że to aktualna norma obejmująca tę samą substancję.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 04.10.2026). Numer 04119-11 (z łącznikiem, kropką albo ukośnikiem przed numerem arkusza) stoi w 7 rekordach u 5 laboratoriów; w aktualnych dokumentach PCA (odczyt 03.10.2026; wydania od 08.01.2026 do 28.07.2026 — wszystkie wydane po wycofaniu normy) — w 7 wierszach u tych samych laboratoriów; przeszukanie wszystkich dokumentów PCA pobranych z BIP nie dało laboratoriów spoza kopii bazy; żadna pozycja nie jest zawieszona, a w żadnym dokumencie nie powtarzają się strony. Zapisy: „PN-Z-04119-11:2008” — AB 632, AB 1144, AB 1642 (dwie pozycje) i AB 882 (dwie pozycje, obie razem z PN-Z-04520:2020-12: GC-FID obok procedury PB-01 wydanie 5 z 12.01.2026 r., GC-MS obok PB-10 wydanie 1 z 31.08.2022 r.); „PN-Z-04119-11:2008/Ap1:2011” — AB 746. Zakładka „Laboratoria” (hasło „PN-Z-04119-11”) pokazuje wszystkie 5 laboratoriów — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 04.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (kopia bazy). Przedmiot: środowisko pracy — powietrze, próbki pobrane na rurki z sorbentem lub sorbent stały. Wielkość: stężenie (zawartość) octanu izobutylu — wszystkie 5 laboratoriów; AB 1642 ma przy tej normie także pozycję „octan propylu” (0,090–3020 mg/m³) — zgodnie z wpisem tej bazy o PN-Z-04119-01, który odnotował ten zapis. Zakresy octanu izobutylu w mg/m³: 0,110–2527 (AB 1642), 0,62–1440 (AB 746), 1,10–1000 (AB 1144), 1,6–2048 (AB 882, GC-MS), 2,0–5838 (AB 882, GC-FID), 24–1440 (AB 632). Technika: chromatografia gazowa z detekcją płomieniowo-jonizacyjną (GC-FID) — wszystkie 5 laboratoriów; AB 882 ma obok tego pozycję GC-MS według procedury PB-10.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Pierwsze — status: norma jest wycofana od 14-11-2024, a aktualną normą dla octanu izobutylu jest PN-Z-04520:2020-12; 5 laboratoriów ma starą normę w zakresach wydanych w 2026 r., z czego AB 882 równolegle z nową — sprawozdanie powinno powoływać normę faktycznie stosowaną. Drugie — inna substancja: AB 1642 powołuje normę o octanie izobutylu przy octanie propylu, który ma inne NDS (200 i 400 mg/m³); karta nie mówi, że norma obejmuje octan propylu. Trzecie — granica oznaczalności: według karty 25 mg/m³; AB 632 podaje 24 mg/m³, pozostali — od 0,110 do 2,0 mg/m³, co wymaga warunków innych niż w normie — sprawozdanie powinno je nazwać. Czwarte — poprawka: AB 746 powołuje normę z poprawką Ap1:2011, pozostali bez niej; treści poprawki nie znamy.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy ani poprawki nie mieliśmy — nie podajemy kolumny, detektora wymaganego przez normę, warunków chromatografu, współczynnika desorpcji ani obliczeń; parametry pobierania podajemy wyłącznie za tabelą artykułu CIOP. Nie twierdzimy, że PN-Z-04520:2020-12 formalnie zastąpiła PN-Z-04119-11:2008 — karty tego nie mówią.

Zasada metody

Pary octanu izobutylu z powietrza stanowiska pracy adsorbuje się na węglu aktywnym, desorbuje disiarczkiem węgla, a roztwór analizuje chromatografią gazową (karta PKN); wynik w mg/m³ porównuje się z NDS 240 mg/m³ i NDSCh 720 mg/m³. Najmniejsze oznaczalne stężenie według karty — 25 mg/m³. Norma jest wycofana (14-11-2024); szczegółów NIE PODAJEMY — tekstu normy nie mieliśmy.

Zastosowania

• Powietrze na stanowiskach pracy — octan izobutylu — w aktualnych zakresach 5 laboratoriów, mimo wycofania normy (aktualna dla tej substancji: PN-Z-04520:2020-12)
• Ocena narażenia zawodowego wobec NDS 240 mg/m³ i NDSCh 720 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 431 wykazu)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04119-11:2008

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości estrów kwasu octowego — Część 11: Oznaczanie octanu izobutylu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej

Title (EN)

Air purity protection — Tests for acetic acid esters content — Part 11: Determination of isobutyl acetate at workplaces by gas chromatography

Procedura krok po kroku

1. Status

   PN-Z-04119-11:2008 wycofana 14-11-2024; aktualna norma obejmująca octan izobutylu — PN-Z-04520:2020-12 (stan na 04.10.2026).

2. Pobieranie

   Adsorpcja par na węglu aktywnym (karta PKN); według tabeli artykułu CIOP 10 l przy ≤ 5 l/h.

3. Desorpcja i analiza

   Disiarczek węgla, chromatografia gazowa (karta PKN); warunków NIE PODAJEMY.

4. Wynik i ocena

   Stężenie w mg/m³; porównanie z NDS 240 mg/m³ i NDSCh 720 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447); najmniejsze oznaczalne stężenie 25 mg/m³.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Disiarczek węgla i octan izobutylu — palne; praca pod wyciągiem, zasady bezpieczeństwa laboratorium chemicznego
• UWAGA MERYTORYCZNA: norma wycofana 14-11-2024; dla octanu izobutylu aktualna jest PN-Z-04520:2020-12

Najczęstsze pytania