🌿 N,N-Dimetyloacetamid (DMAC) w powietrzu na stanowiskach pracy — chromatografia gazowa z detekcją płomieniowo-jonizacyjną (GC-FID); najmniejsze oznaczalne stężenie według normy 1 mg/m³; NDS 35 mg/m³, NDSCh 70 mg/m³, „skóra”; PN-Z-04491:2017-10
Krótko: o co chodzi
Oznaczanie N,N-dimetyloacetamidu w powietrzu na stanowiskach pracy chromatografią gazową z detekcją płomieniowo-jonizacyjną według krajowej normy z 2017 roku. Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04491:2017-10 (wersja polska); STATUS (stan na 18.11.2026): aktualna, bez adnotacji o wycofaniu. Procedura obejmuje 5 kroków; stosuje się je m.in. do: Pomiary N,N-dimetyloacetamidu w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 35 mg/m³ i NDSCh 70 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 183).
W skrócie
- Norma: PN-Z-04491:2017-10 (wersja polska)
- Kategoria: Środowisko
- Kroków procedury: 5
- STATUS (stan na 18.11.2026): aktualna, bez adnotacji o wycofaniu
- Wydanie (z karty PKN): PN-Z-04491:2017-10, wersja polska; publikacja 23-10-2017, 8 stron, KT 159, ICS 13.040.30
- Najmniejsze oznaczalne stężenie (z karty): 1 mg/m³ — około 1/35 NDS
Przegląd
STATUS (stan na 18.11.2026). Karta PKN PN-Z-04491:2017-10 (wersja polska) nie ma adnotacji o wycofaniu — norma AKTUALNA: publikacja 23-10-2017, 8 stron, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30.
CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty katalogowej PKN, w całości: „W niniejszej normie podano metodę oznaczania N,N-dimetyloacetamidu (nr CAS: 127-19-5) w powietrzu na stanowiskach pracy, z zastosowaniem chromatografii gazowej z detekcją płomieniowo-jonizacyjną. Metodę stosuje się podczas kontroli warunków sanitarno-higienicznych. Najmniejsze stężenie N,N dimetyloacetamidu, jakie można oznaczyć w warunkach pobierania próbek powietrza i wykonywania oznaczania opisanych w normie, wynosi 1 mg/m3” (pisownia jak na karcie).
WARTOŚCI DOPUSZCZALNE I PRZEPIS O METODZIE. Wykaz NDS (Dz.U. 2026 poz. 447), poz. 183 „N,N-Dimetyloacetamid” [127-19-5]: NDS 35 mg/m³ (9,7 ppm), NDSCh 70 mg/m³ (19 ppm), oznakowanie „skóra”; przepisy przejściowe aktów zmieniających tej substancji nie wymieniają. Najmniejsze stężenie oznaczalne według karty (1 mg/m³) to około 1/35 NDS. § 16 rozporządzenia o badaniach i pomiarach (tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 949): badania i pomiary wykonuje się metodami z Polskich Norm, a w ich braku — metodami rekomendowanymi i zwalidowanymi przez laboratoria z § 15; ta norma jest aktualną Polską Normą, przepis nie wymienia jej z nazwy.
PRZEBIEG WEDŁUG PROCEDURY Z 2016 R. (drugie źródło; liczby procedury, nie normy). A. Wziątek, D. Adamus, S. Brzeźnicki, „N,N-Dimetyloacetamid. Oznaczanie w powietrzu środowiska pracy metodą kapilarnej chromatografii gazowej z detekcją płomieniowo-jonizacyjną” (Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy 2016, nr 1(87)) — procedura z tą samą oznaczalnością co karta normy z 2017 r., 1 mg/m³. Przez rurkę z żelem krzemionkowym (warstwy 150 mg i 75 mg) przepuszcza się do 20 l powietrza ze strumieniem nie większym niż 6,6 l/h; próbki w chłodziarce są trwałe co najmniej 30 dni. Żel desorbuje się 1 ml metanolu przez 60 min w łaźni ultradźwiękowej, a roztwór analizuje GC-FID (przykładowa kolumna: ZB-WAX, 60 m); średni współczynnik desorpcji wynosił 100,6 %. Metoda NIOSH 2004 (1994) stosuje ten sam sorbent i rozpuszczalnik: żel krzemionkowy 150 mg/75 mg, 1 ml metanolu przez 1 h w łaźni ultradźwiękowej, GC-FID.
CZEGO TU NIE PODAJEMY. Tekstu PN-Z-04491:2017-10 nie mieliśmy — PKN udostępnia go odpłatnie (8 stron). Nie wiemy, czy norma przyjęła sorbent, rozpuszczalnik i warunki procedury z 2016 r. bez zmian, i nie podajemy warunków chromatografu ani danych walidacyjnych normy.
Zasada metody
Pary N,N-dimetyloacetamidu adsorbuje się na żelu krzemionkowym, desorbuje metanolem, a roztwór analizuje chromatografią gazową z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym (procedura z 2016 r.; karta normy: GC-FID, 1 mg/m³). Wynik porównuje się z NDS 35 mg/m³ i NDSCh 70 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 183).
Zastosowania
- Pomiary N,N-dimetyloacetamidu w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 35 mg/m³ i NDSCh 70 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 183)
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| STATUS (stan na 18.11.2026) | aktualna, bez adnotacji o wycofaniu |
| Wydanie (z karty PKN) | PN-Z-04491:2017-10, wersja polska; publikacja 23-10-2017, 8 stron, KT 159, ICS 13.040.30 |
| Najmniejsze oznaczalne stężenie (z karty) | 1 mg/m³ — około 1/35 NDS |
| Wartości dopuszczalne, wobec których ocenia się wynik | NDS 35 mg/m³ (9,7 ppm), NDSCh 70 mg/m³ (19 ppm), oznakowanie „skóra” — Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 183 |
| Pobieranie i desorpcja (procedura z 2016 r.) | żel krzemionkowy 150/75 mg; do 20 l, ≤ 6,6 l/h; 1 ml metanolu, 60 min w łaźni ultradźwiękowej; GC-FID |
Norma
- Numer normy
- PN-Z-04491:2017-10 (wersja polska)
- Tytuł (PL)
- Ochrona czystości powietrza — Oznaczanie N,N-dimetyloacetamidu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z detekcją płomieniowo-jonizacyjną
- Title (EN)
- Air purity protection — Determination of N,N-dimethylacetamide at workplaces by gas chromatography with flame ionisation detection
Procedura krok po kroku
-
Status dokumentu
Karta PKN: PN-Z-04491:2017-10 aktualna (stan na 18.11.2026).
-
Pobranie próbki
Procedura z 2016 r.: rurka z żelem krzemionkowym (150 mg i 75 mg), do 20 l powietrza, ≤ 6,6 l/h; próbki w chłodziarce trwałe co najmniej 30 dni.
-
Desorpcja
1 ml metanolu, 60 min w łaźni ultradźwiękowej (procedura z 2016 r.).
-
Analiza chromatograficzna
GC-FID (karta PKN); najmniejsze oznaczalne stężenie 1 mg/m³.
-
Wynik i ocena
Stężenie N,N-dimetyloacetamidu w mg/m³; porównanie z NDS 35 mg/m³ i NDSCh 70 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447). Oznakowanie „skóra”: pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę.
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Chromatograf gazowy z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym | Technika normy według karty PKN; w procedurze z 2016 r. przykładowo kolumna ZB-WAX, 60 m | — |
| Rurki z żelem krzemionkowym i pompa ssąca | Procedura z 2016 r.: warstwy 150 mg i 75 mg; do 20 l powietrza, ≤ 6,6 l/h | — |
| Łaźnia ultradźwiękowa i naczynka do desorpcji | Desorpcja 1 ml metanolu przez 60 min (procedura z 2016 r.) | — |
Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne
| Odczynnik | CAS | Szczegóły |
|---|---|---|
| N,N-Dimetyloacetamid — substancja wzorcowa | 127-19-5 | Do roztworów wzorcowych (procedura z 2016 r.) |
| Metanol | 67-56-1 | Do desorpcji, 1 ml na próbkę (procedura z 2016 r.; karta normy rozpuszczalnika nie podaje) |
Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)
- Czynności, podczas których używa się rozpuszczalników organicznych, wykonuje się pod sprawnie działającym wyciągiem (procedura z 2016 r.)
- UWAGA MERYTORYCZNA: N,N-dimetyloacetamid ma w wykazie NDS oznakowanie „skóra” — pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04491:2017-10 (wersja polska) — „Ochrona czystości powietrza — Oznaczanie N,N-dimetyloacetamidu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z detekcją płomieniowo-jonizacyjną”. Tytuł angielski: „Air purity protection — Determination of N,N-dimethylacetamide at workplaces by gas chromatography with flame ionisation detection”.
Na czym polega ta metoda?
Pary N,N-dimetyloacetamidu adsorbuje się na żelu krzemionkowym, desorbuje metanolem, a roztwór analizuje chromatografią gazową z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym (procedura z 2016 r.; karta normy: GC-FID, 1 mg/m³).
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
STATUS (stan na 18.11.2026): aktualna, bez adnotacji o wycofaniu; Wydanie (z karty PKN): PN-Z-04491:2017-10, wersja polska; publikacja 23-10-2017, 8 stron, KT 159, ICS 13.040.30; Najmniejsze oznaczalne stężenie (z karty): 1 mg/m³ — około 1/35 NDS; Wartości dopuszczalne, wobec których ocenia się wynik: NDS 35 mg/m³ (9,7 ppm), NDSCh 70 mg/m³ (19 ppm), oznakowanie „skóra” — Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 183.
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 5 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Chromatograf gazowy z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym, Rurki z żelem krzemionkowym i pompa ssąca, Łaźnia ultradźwiękowa i naczynka do desorpcji.
Gdzie stosuje się to badanie?
Pomiary N,N-dimetyloacetamidu w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 35 mg/m³ i NDSCh 70 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 183).
Jakie środki ostrożności obowiązują?
Czynności, podczas których używa się rozpuszczalników organicznych, wykonuje się pod sprawnie działającym wyciągiem (procedura z 2016 r.); UWAGA MERYTORYCZNA: N,N-dimetyloacetamid ma w wykazie NDS oznakowanie „skóra” — pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę.
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-Z-04491.