🌿 n-Heksan w powietrzu na stanowiskach pracy — adsorpcja na węglu aktywnym i chromatografia gazowa, PN-Z-04136-3
Krótko: o co chodzi
Pary n-heksanu adsorbuje się na węglu aktywnym, związek desorbuje disiarczkiem węgla i oznacza w otrzymanym roztworze chromatografią gazową. Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04136-3:2003 (wersja polska); Status normy (karta PKN, 16.11.2026): PN-Z-04136-3:2003 — wersja polska, 28-10-2003, bez adnotacji o wycofaniu; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159. Procedura obejmuje 5 kroków; stosuje się je m.in. do: n-Heksan w powietrzu na stanowiskach pracy (zakres PN-Z-04136-3:2003), Według dokumentacji NDS: rozpuszczalnik klejów, lakierów i farb, rozcieńczalnik i środek czyszczący — przemysł gumowy, obuwniczy, spożywczy, farmaceutyczny, kosmetyczny i chemiczny, Ocena narażenia wobec NDS 72 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 289) w ramach badań i pomiarów czynników szkodliwych (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949).
W skrócie
- Norma: PN-Z-04136-3:2003 (wersja polska)
- Kategoria: Środowisko
- Kroków procedury: 5
- Status normy (karta PKN, 16.11.2026): PN-Z-04136-3:2003 — wersja polska, 28-10-2003, bez adnotacji o wycofaniu; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159
- Najmniejsze oznaczalne stężenie (karta PKN): 10 mg/m³ ≈ 0,14 NDS
- Sorbent i desorpcja (karta PKN): węgiel aktywny; desorpcja disiarczkiem węgla; analiza chromatografią gazową
Przegląd
STATUS (stan na 16.11.2026). PN-Z-04136-3:2003 — norma krajowa, wersja polska, opublikowana 28-10-2003, 5 stron, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30. Karta PKN nie ma adnotacji o wycofaniu ani pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; wyszukiwarka PKN pod hasłami „Z-04136” i „heksanu” nie pokazuje nowszej normy oznaczania n-heksanu na stanowiskach pracy.
ZAKRES Z KARTY PKN (w całości): „Podano metodę polegającą na adsorpcji par n-heksanu na węglu aktywnym, desorpcji związku disiarczkiem węgla i analizie otrzymanego roztworu metodą chromatografii gazowej. Najmniejsze stężenie n-heksanu, jakie można oznaczyć tą metodą, wynosi 10 mg/m3”.
DOKUMENTACJA NDS (Jakubowski 2006). Dokumentacja dopuszczalnych wielkości narażenia zawodowego dla heksanu (CIOP-PIB, Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy 2006, nr 1(47)) podaje NDS 72 mg/m³ bez NDSCh, z oznaczeniem, że substancja wchłania się przez skórę, i wskazuje PN-Z-04136-3:2003 jako metodę oznaczania stężenia heksanu w powietrzu na stanowiskach pracy (metoda publikowana wcześniej w „Podstawach i Metodach Oceny Środowiska Pracy” 1999, z. 22). Dane substancji z dokumentacji: CAS 110-54-3, masa cząsteczkowa 86,177, temperatura wrzenia 68,74 °C; bezbarwna, łatwopalna i lotna ciecz. Heksan stosuje się jako rozpuszczalnik klejów, lakierów i farb, rozcieńczalnik i środek czyszczący, m.in. w przemyśle gumowym, obuwniczym, spożywczym (ekstrakcja olejów roślinnych), farmaceutycznym, kosmetycznym i chemicznym.
PRZEPISY. Załącznik nr 1 rozporządzenia w sprawie NDS i NDN w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447), poz. 289 „Heksan [110-54-3]”: NDS 72 mg/m³, bez NDSCh, oznakowanie „skóra” (wchłanianie przez skórę może być tak samo istotne jak przy narażeniu drogą oddechową — przypis 4). Osobna pozycja 293 „Heksanu izomery acykliczne nasycone, z wyjątkiem heksanu” (2,2-dimetylobutan, 2,3-dimetylobutan, 3-metylopentan, 2-metylopentan): NDS 400 mg/m³, NDSCh 1200 mg/m³. Najmniejsze oznaczalne stężenie z karty (10 mg/m³) to ok. 0,14 NDS heksanu. Rozporządzenie w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949) wiąże częstotliwość pomiarów z wynikiem ostatniego pomiaru: co najmniej raz na dwa lata przy stężeniu powyżej 0,1 do 0,5 NDS i co najmniej raz w roku powyżej 0,5 NDS (§ 4); jeżeli dwa ostatnie wyniki, uzyskane w odstępie co najmniej dwóch lat, nie przekroczyły 0,1 NDS, pracodawca może od pomiarów odstąpić (§ 7). Badania wykonuje się metodami z Polskich Norm, a w ich braku metodami rekomendowanymi i zwalidowanymi przez laboratoria (§ 16).
INNA OPUBLIKOWANA METODA O TEJ SAMEJ ZASADZIE. Metoda NIOSH 1500 „Hydrocarbons, BP 36°–216 °C” (wydanie 3 z 15 marca 2003 r.) obejmuje m.in. n-heksan: rurka z węglem aktywnym z łupin orzecha kokosowego (100 mg i 50 mg), desorpcja 1 ml disiarczku węgla, chromatografia gazowa z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym. Metoda zastrzega, że przy dużej wilgotności zmniejsza się objętość przebicia rurki, a inne lotne rozpuszczalniki (alkohole, ketony, etery, węglowodory chlorowcowane) mogą przeszkadzać. To liczby metody NIOSH, nie normy PN.
CZEGO TU NIE PODAJEMY. Przebiegu oznaczania według normy poza zakresem z karty PKN: rodzaju rurki i ilości węgla aktywnego, strumienia i objętości powietrza, objętości disiarczku węgla i czasu desorpcji, kolumny i warunków chromatografu, przygotowania wzorców i wzoru obliczeniowego — tekstu normy nie było w dostępnych źródłach.
Zasada metody
Według karty PKN: pary n-heksanu z badanego powietrza adsorbuje się na węglu aktywnym, związek desorbuje disiarczkiem węgla, a otrzymany roztwór analizuje metodą chromatografii gazowej. Stężenie w powietrzu oblicza się z ilości n-heksanu w roztworze i objętości powietrza przepuszczonego przez sorbent.
Zastosowania
- n-Heksan w powietrzu na stanowiskach pracy (zakres PN-Z-04136-3:2003)
- Według dokumentacji NDS: rozpuszczalnik klejów, lakierów i farb, rozcieńczalnik i środek czyszczący — przemysł gumowy, obuwniczy, spożywczy, farmaceutyczny, kosmetyczny i chemiczny
- Ocena narażenia wobec NDS 72 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 289) w ramach badań i pomiarów czynników szkodliwych (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949)
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Status normy (karta PKN, 16.11.2026) | PN-Z-04136-3:2003 — wersja polska, 28-10-2003, bez adnotacji o wycofaniu; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159 |
| Najmniejsze oznaczalne stężenie (karta PKN) | 10 mg/m³ ≈ 0,14 NDS |
| Sorbent i desorpcja (karta PKN) | węgiel aktywny; desorpcja disiarczkiem węgla; analiza chromatografią gazową |
| NDS (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 289) | NDS 72 mg/m³; NDSCh nie ustalono; oznakowanie „skóra” |
| Dane substancji (dokumentacja NDS 2006) | n-heksan, CAS 110-54-3; masa cząsteczkowa 86,177; temperatura wrzenia 68,74 °C |
Norma
- Numer normy
- PN-Z-04136-3:2003 (wersja polska)
- Tytuł (PL)
- Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości heksanu — Oznaczanie n-heksanu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej
- Title (EN)
- Air purity protection — Tests for hexane content — Determination of n-hexane at workplaces by gas chromatography
Procedura krok po kroku
-
Zaplanowanie pomiaru
Ustalić stanowiska, czas i liczbę próbek; najmniejsze oznaczalne stężenie metody (10 mg/m³) to ok. 0,14 NDS.
-
Pobranie próbki
Przepuścić badane powietrze przez rurkę z węglem aktywnym i zanotować objętość przepuszczonego powietrza.
-
Desorpcja
n-Heksan zdesorbować z węgla aktywnego disiarczkiem węgla (ilości i czas — według normy).
-
Analiza i obliczenie
Roztwór po desorpcji przeanalizować chromatografią gazową i obliczyć stężenie n-heksanu w powietrzu w mg/m³ (warunki i wzór — według normy).
-
Ocena
Porównać wynik z NDS 72 mg/m³ (pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę); termin następnego pomiaru — według § 4 i § 7 rozporządzenia w sprawie badań i pomiarów (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949).
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Chromatograf gazowy | kolumnę, detektor i warunki rozdziału podaje norma | — |
| Pompa ssąca albo aspirator z pomiarem objętości przepuszczonego powietrza | objętość powietrza jest potrzebna do obliczenia stężenia | — |
| Rurki z węglem aktywnym | adsorpcja par n-heksanu (karta PKN) | — |
Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne
| Odczynnik | CAS | Szczegóły |
|---|---|---|
| Węgiel aktywny | — | sorbent (karta PKN) |
| Disiarczek węgla | 75-15-0 | rozpuszczalnik desorbujący (karta PKN) |
| n-Heksan | 110-54-3 | substancja wzorcowa |
Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)
- Disiarczek węgla i n-heksan stosować zgodnie z kartami charakterystyki.
- Według dokumentacji NDS heksan jest bezbarwną, łatwopalną i lotną cieczą; substancja wchłania się przez skórę (w wykazie NDS oznakowanie „skóra”).
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04136-3:2003 (wersja polska) — „Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości heksanu — Oznaczanie n-heksanu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej”. Tytuł angielski: „Air purity protection — Tests for hexane content — Determination of n-hexane at workplaces by gas chromatography”.
Na czym polega ta metoda?
Według karty PKN: pary n-heksanu z badanego powietrza adsorbuje się na węglu aktywnym, związek desorbuje disiarczkiem węgla, a otrzymany roztwór analizuje metodą chromatografii gazowej. Stężenie w powietrzu oblicza się z ilości n-heksanu w roztworze i objętości powietrza przepuszczonego przez sorbent.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
Status normy (karta PKN, 16.11.2026): PN-Z-04136-3:2003 — wersja polska, 28-10-2003, bez adnotacji o wycofaniu; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159; Najmniejsze oznaczalne stężenie (karta PKN): 10 mg/m³ ≈ 0,14 NDS; Sorbent i desorpcja (karta PKN): węgiel aktywny; desorpcja disiarczkiem węgla; analiza chromatografią gazową; NDS (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 289): NDS 72 mg/m³; NDSCh nie ustalono; oznakowanie „skóra”.
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 5 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Chromatograf gazowy, Pompa ssąca albo aspirator z pomiarem objętości przepuszczonego powietrza, Rurki z węglem aktywnym.
Gdzie stosuje się to badanie?
n-Heksan w powietrzu na stanowiskach pracy (zakres PN-Z-04136-3:2003); Według dokumentacji NDS: rozpuszczalnik klejów, lakierów i farb, rozcieńczalnik i środek czyszczący — przemysł gumowy, obuwniczy, spożywczy, farmaceutyczny, kosmetyczny i chemiczny; Ocena narażenia wobec NDS 72 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 289) w ramach badań i pomiarów czynników szkodliwych (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949).
Jakie środki ostrożności obowiązują?
Disiarczek węgla i n-heksan stosować zgodnie z kartami charakterystyki.; Według dokumentacji NDS heksan jest bezbarwną, łatwopalną i lotną cieczą; substancja wchłania się przez skórę (w wykazie NDS oznakowanie „skóra”).
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-Z-04136-3.