🌿 n-Heksan w powietrzu na stanowiskach pracy — adsorpcja na węglu aktywnym i chromatografia gazowa, PN-Z-04136-3

Środowisko PN-Z-04136-3

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty katalogowej PKN, w całości: „Podano metodę polegającą na adsorpcji par n-heksanu na węglu aktywnym, desorpcji związku disiarczkiem węgla i analizie otrzymanego roztworu metodą chromatografii gazowej. Najmniejsze stężenie n-heksanu, jakie można oznaczyć tą metodą, wynosi 10 mg/m3". Norma dotyczy n-heksanu — prostołańcuchowego izomeru, a nie wszystkich heksanów.

STATUS (stan karty na 28.09.2026). Karta nie ma adnotacji o wycofaniu ani pola „Zastąpiona przez" — norma jest AKTUALNA. Pola „Zastępuje" karta nie ma. Wydanie: publikacja 28-10-2003, 5 stron, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30.

WARTOŚĆ DOPUSZCZALNA I JEJ DWA WIERSZE. Wykaz NDS w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447): poz. 289 „Heksan" [110-54-3] — NDS 72 mg/m³, bez NDSCh, z oznakowaniem „skóra"; osobny wiersz, poz. 293 „Heksanu izomery acykliczne nasycone, z wyjątkiem heksanu:" (dalej: 2,2-dimetylobutan, 2,3-dimetylobutan, 3-metylopentan, 2-metylopentan) — NDS 400 mg/m³, NDSCh 1200 mg/m³; „heksan" z poz. 289 to n-heksan [110-54-3]. Norma oznacza n-heksan, więc jej wynik ocenia się wobec 72 mg/m³. Najmniejsze stężenie oznaczalne według karty — 10 mg/m³ — to około jednej siódmej tej wartości. Oznakowanie „skóra" znaczy według przypisu wykazu, że „wchłanianie substancji przez skórę może być tak samo istotne jak przy narażeniu drogą oddechową" — pomiar stężenia w powietrzu tej drogi nie obejmuje.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 28.09.2026). Wszystkie zapisy numeru 04136 z arkuszem 3: 20 pozycji u 16 laboratoriów. Postaci: „PN-Z-04136-3:2003" — 14 laboratoriów (17 pozycji) i „PN-Z-04136-03:2003" z zerem przed numerem arkusza — 2 laboratoria (AB 647, AB 882; 3 pozycje). Zakładka „Laboratoria" szuka zapisów ZACZYNAJĄCYCH SIĘ od „PN-Z-04136-3" i pokaże 14 laboratoriów; AB 647 i AB 882 zostaną poza nią.

TECHNIKA I PRZEDMIOT W ZAKRESACH. Chromatografię gazową z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym (GC-FID) zapisuje każde z 16 laboratoriów; AB 882 ma dodatkowo pozycję z detekcją spektrometrią mas (GC-MS), a AB 591 przy pozycji ze stężeniem „z obliczeń" techniki nie podaje. Dwa laboratoria wychodzą poza n-heksan i poza stanowisko pracy: AB 719 powołuje normę także przy pentanie (razem z własną procedurą i samym punktem 8 normy), a AB 1168 — przy próbkach gazów odlotowych pobranych na rurki z sorbentem. AB 719 opisuje próbki jako pobrane „na rurki sorpcyjne z węglem aktywnym lub żelem krzemionkowym", choć karta mówi tylko o węglu aktywnym.

GRANICA METODY A ZAKRESY LABORATORIÓW — MIEJSCE NA WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Karta: najmniejsze oznaczalne stężenie 10 mg/m³. Zakres w mg/m³ podaje 14 laboratoriów i WSZYSTKIE deklarują dolną granicę niższą: od 0,062 mg/m³ (AB 746), 0,10 mg/m³ (AB 1642) i 0,17 mg/m³ (AB 886) do 7,2 mg/m³ (AB 632). Górne granice: od 111,1 mg/m³ (AB 1168) do 4309 mg/m³ (AB 882). Cztery laboratoria powołują normę razem z własną procedurą lub instrukcją (AB 300, AB 562, AB 719, AB 882). AB 591 przy masie heksanu w próbce wyłącza punkty 8 i 13 normy, a przy stężeniu w powietrzu, oznaczonym „z obliczeń", powołuje właśnie je. Z czego wynikają granice niższe od karty — NIE USTALILIŚMY; wynik poniżej 10 mg/m³ opisany samym numerem normy nie mówi, jak laboratorium zeszło poniżej granicy metody.

INNE DOKUMENTY PRZY TYM SAMYM OZNACZENIU. W zakresach przy heksanie w powietrzu stanowisk pracy stoją też metody z kwartalnika „Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy": nr 1(67) z 2011 r., s. 35–44 (AB 522, AB 1207, AB 1854 — każda z procedurą własną; u AB 522 pozycja zawieszona na wniosek laboratorium do 14.02.2027) i nr 1(51) z 2007 r., s. 141–147 (AB 565, w pozycji zbiorczej związków organicznych). Metodę „NIOSH Method 1500 Issue 3 (2003)" powołuje AB 1226, w jednej pozycji z n-heptanem (n-heksan 5,0–200 mg/m³ i 0,03–1,2 mg w próbce, GC-FID; zakres PCA wyd. nr 26 z 17.09.2026, s. 6/18 — pozycja zawieszona na wniosek laboratorium od 10.06.2026 do 07.12.2026). Metodę z zeszytu 17 z 1997 r., s. 69–73, AB 300, AB 632 i AB 1207 powołują przy izomerach acyklicznych heksanu — czyli przy drugim wierszu wykazu (NDS 400 mg/m³), nie przy n-heksanie. Ich treści nie porównywaliśmy z normą.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy — PKN udostępnia ją odpłatnie (5 stron). Nie podajemy objętości i strumienia powietrza, ilości węgla aktywnego, warunków desorpcji i chromatografii, wzoru ani precyzji. Co zawierają punkty 8 i 13 — NIE USTALILIŚMY.

Zasada metody

Według karty normy: pary n-heksanu z powietrza na stanowisku pracy adsorbuje się na węglu aktywnym, związek desorbuje disiarczkiem węgla, a otrzymany roztwór analizuje metodą chromatografii gazowej. Najmniejsze stężenie n-heksanu oznaczalne tą metodą według karty: 10 mg/m³. Wynik ocenia się wobec NDS n-heksanu 72 mg/m³ (bez NDSCh, z oznakowaniem „skóra"). Warunków pobierania próbek i chromatografii NIE PODAJEMY — tekstu normy nie mieliśmy.

Zastosowania

• Pomiary n-heksanu w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 72 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 289)
• Nie dla mieszaniny heksanów: pozostałe acykliczne izomery heksanu mają osobny wiersz wykazu (NDS 400 mg/m³, NDSCh 1200 mg/m³)
• W zakresach akredytacji pojedynczo także pentan (AB 719) i próbki gazów odlotowych (AB 1168)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04136-3:2003 (wersja polska)

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości heksanu — Oznaczanie n-heksanu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej

Title (EN)

Air purity protection — Tests for hexane content — Determination of n-hexane at workplaces by gas chromatography

Procedura krok po kroku

1. Status dokumentu

   Karta PKN: norma aktualna (stan karty na 28.09.2026). W sprawozdaniu podaje się pełne oznaczenie: PN-Z-04136-3:2003.

2. Pobranie próbki powietrza

   Pary n-heksanu adsorbuje się na węglu aktywnym. Objętości i strumienia powietrza NIE PODAJEMY.

3. Desorpcja

   n-Heksan desorbuje się z węgla aktywnego disiarczkiem węgla.

4. Oznaczenie chromatograficzne

   Roztwór analizuje się chromatografią gazową. Warunków NIE PODAJEMY.

5. Wynik i ocena

   Stężenie w mg/m³ porównuje się z NDS 72 mg/m³. Wynik poniżej 10 mg/m³ leży poniżej granicy metody podanej na karcie — sprawdź, jak laboratorium ją obniżyło.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Disiarczek węgla i n-heksan są skrajnie łatwopalne — roztwory przygotowuje się pod wyciągiem, z dala od źródeł zapłonu; obowiązują karty charakterystyki
• n-Heksan ma w wykazie NDS oznakowanie „skóra" — przy ocenie narażenia sam pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę
• UWAGA MERYTORYCZNA: wiersz „Heksan" (NDS 72 mg/m³) i wiersz izomerów acyklicznych (NDS 400 mg/m³) to dwie różne wartości — wynik tej normy dotyczy n-heksanu

Najczęstsze pytania