📏 Młoty wahadłowe Charpy'ego — sprawdzanie bezpośrednie (statyczne: fundament, rama, wahadło, podpory i kowadła, układ wskazań) i pośrednie (dynamiczne) próbkami odniesienia wg ISO 148-3; noże 2 mm i 8 mm; PN-EN ISO 148-2
Krótko: o co chodzi
Sprawdzanie młotów wahadłowych do próby udarności sposobem Charpy'ego z nożem o promieniu 2 mm albo 8 mm, pod względem elementów konstrukcyjnych, działania i dokładności wyników. Badanie wykonuje się według normy PN-EN ISO 148-2:2017-02 (wersja angielska; wprowadza EN ISO 148-2:2016 i ISO 148-2:2016 [IDT]); Zasięg w zakresach akredytacji (odczyt 15.11.2026): 4 polskie laboratoria wzorcujące (5 rekordów); 4 czeskie. Procedura obejmuje 5 kroków; stosuje się je m.in. do: Młoty wahadłowe przemysłowe z nożem 2 mm albo 8 mm, używane np. w próbach według ISO 148-1 (ISO 148-2:2016, rozdz. 1), Młoty o różnej energii nominalnej i konstrukcji (rozdz. 1), Młoty odniesienia — sprawdzane według ISO 148-3, nie według tej części (rozdz. 1).
W skrócie
- Norma: PN-EN ISO 148-2:2017-02 (wersja angielska; wprowadza EN ISO 148-2:2016 i ISO 148-2:2016 [IDT])
- Kategoria: Metrologia
- Kroków procedury: 5
- STATUS (karta PKN, 15.11.2026): PN-EN ISO 148-2:2017-02 (wersja angielska, publikacja 07-02-2017); wprowadza EN ISO 148-2:2016 i ISO 148-2:2016; zastępuje PN-EN ISO 148-2:2009
- Metody (rozdz. 1): bezpośrednia (statyczna) i pośrednia (dynamiczna, próbki odniesienia wg ISO 148-3); zgodność dopiero po obu
- Energie (rozdz. 3): K_T, K_P, K (KV₂, KV₈, KU₂, KU₈), K_calc, K_N, K_S, K_R
Przegląd
CO TA NORMA OPISUJE. Według rozdziału 1 ISO 148-2:2016 dokument dotyczy sprawdzania młotów wahadłowych pod względem ich elementów konstrukcyjnych, działania jako całości i dokładności dawanych wyników; stosuje się go do młotów z nożem o promieniu 2 mm albo 8 mm używanych np. w próbach według ISO 148-1, o różnej energii i konstrukcji. Młoty do badań przemysłowych, ogólnych i większości badań naukowych metali to młoty przemysłowe; młoty o ostrzejszych wymaganiach — młoty odniesienia, które sprawdza się według ISO 148-3. Norma opisuje dwie metody: bezpośrednią, statyczną, czyli pomiar krytycznych części młota przyrządami ze spójnością pomiarową z wzorcami państwowymi lub międzynarodowymi, oraz pośrednią, dynamiczną, czyli sprawdzenie punktów skali energii łamania próbkami odniesienia (wymagania dla nich — ISO 148-3). Młot jest zgodny z normą dopiero po sprawdzeniu obiema metodami i spełnieniu wymagań rozdziałów 6 i 7. Norma pokazuje też, z czego składa się całkowita energia pochłonięta przy łamaniu próbki: z energii potrzebnej do złamania samej próbki i z wewnętrznych strat młota w pierwszym półwahnięciu (opór powietrza, tarcie łożysk osi i wskazówki — wyznaczalne metodą bezpośrednią, oraz wstrząs fundamentu i drgania ramy i wahadła — dla których nie ma odpowiednich metod pomiaru). Ten sam zakres podaje karta PKN normy PN-EN ISO 148-2:2017-02.
WEDŁUG TEKSTU ISO 148-2:2016 (próbka wydawcy w wersji angielskiej: spis treści, przedmowa, wprowadzenie, rozdziały 1–5 i rozdział 6 do 6.3.8). Normę przygotował komitet ISO/TC 164 (Badania mechaniczne metali), podkomitet SC 4; trzecie wydanie zastąpiło drugie (ISO 148-2:2008) po rewizji technicznej. Seria ISO 148 ma trzy części: metodę badania (część 1), sprawdzanie młotów (część 2) oraz przygotowanie i charakterystykę próbek z karbem V do pośredniego sprawdzania młotów (część 3). Wprowadzenie wyjaśnia, skąd metoda pośrednia: dwa młoty sprawdzone bezpośrednio i spełniające wszystkie wymagania wymiarowe dawały niekiedy wyraźnie różne wyniki dla próbek z tego samego materiału, dlatego odbiorcy zaczęli wymagać sprawdzania młotów próbkami odniesienia. Terminy (rozdz. 3): całkowita energia pochłonięta K_T (nieskorygowana o straty), początkowa energia potencjalna K_P (wyznaczona w sprawdzeniu bezpośrednim), energia łamania K (KV₂, KV₈, KU₂, KU₈ — karb V lub U i promień noża), energia obliczona K_calc, nominalna K_N (nadana przez producenta), wskazana K_S i energia odniesienia K_R (wartość certyfikowana próbek odniesienia); w próbkach zmieniono nazwy wymiarów — szerokość W (dawniej „wysokość”), grubość B (dawniej „szerokość”) i długość L. Młot składa się (rozdz. 5) z fundamentu i zamocowania, ramy, wahadła z bijakiem, kowadeł i podpór oraz układu wskazań energii (skala ze wskazówką wleczoną albo odczyt elektroniczny). Sprawdzanie bezpośrednie (rozdz. 6) wymaga oszacowania niepewności pomiarów; niepewność czujników zegarowych, mikrometrów, suwmiarek i innych przyrządów handlowych szacuje jednorazowo producent, a niepewność metody — przy jej walidacji. Fundament (6.2): dokumentacja z instalacji ma potwierdzać, że masa fundamentu jest co najmniej 40 razy większa od masy wahadła; sprawdza się dokręcenie śrub momentem podanym przez producenta i brak drgań zewnętrznych przenoszonych przez fundament w chwili uderzenia (np. naczynie z wodą na ramie — brak zmarszczek na powierzchni). Rama (6.3): swobodne położenie wahadła, położenie wahadła względem podpór, luz poprzeczny i promieniowy łożysk, odstęp bijaka od ramy; młoty wyprodukowane po 1998 r. mają płaszczyznę odniesienia; oś obrotu równoległa do płaszczyzny odniesienia z dokładnością 2/1 000 (poświadcza producent), płaszczyzna odniesienia pozioma z dokładnością 2/1 000, a bez płaszczyzny odniesienia oś obrotu pozioma z dokładnością 4/1 000; swobodnie wiszące wahadło — krawędź noża w odległości do 2,5 mm od położenia styku z próbką (np. sprawdzian w postaci pręta ok. 55 mm o przekroju 7,5 mm × 12,5 mm); płaszczyzna wahań pod kątem 90,0° ± 0,1° do osi obrotu (u < 0,05°); nóż styka się z próbką na całej grubości (np. próbka 55 mm × 10 mm × 10 mm owinięta papierem i nóż owinięty kalką); środek noża i środek szczeliny między kowadłami zbieżne z dokładnością 0,5 mm (u < 0,1 mm); luz osiowy łożysk wahadła nie większy niż 0,25 mm (u < 0,05 mm) pod siłą poprzeczną ok. 4 % efektywnego ciężaru wahadła F_g, przyłożoną w środku uderzenia. Według spisu treści norma omawia dalej wahadło (6.4), kowadła i podpory (6.5), układ wskazań (6.6), sprawdzanie pośrednie próbkami odniesienia — poziomy energii, wymagania dla próbek, ograniczone sprawdzenie bezpośrednie, obciążenie i powtarzalność (rozdz. 7) — częstość sprawdzeń (rozdz. 8), sprawozdanie (rozdz. 9) i niepewność (rozdz. 10, załączniki A i B), a załącznik C opisuje sprawdzanie geometrii młota przyrządem (sprawdzianem); wartości tych części próbka nie obejmuje — tu ich nie podajemy.
STATUS (karta PKN, odczyt 15.11.2026). PN-EN ISO 148-2:2017-02 — wersja angielska, tytuł polski „Metale -- Próba udarności sposobem Charpy'ego -- Część 2: Sprawdzanie młotów wahadłowych”, publikacja 07-02-2017, 52 strony, KT 123 Badań Własności Metali, wprowadza EN ISO 148-2:2016 i ISO 148-2:2016 [IDT], zastępuje PN-EN ISO 148-2:2009 (wersje angielska i niemiecka); karta nie podaje daty wycofania. Katalog iTeh (15.11.2026): ISO 148-2:2016 — opublikowana 12.10.2016, etap „norma do rewizji” (90.92).
W ZAKRESACH AKREDYTACJI (baza zakresów serwisu, odczyt 15.11.2026, po wczytaniu zakresów porcji). Zapis PN-EN ISO 148-2 ma 4 polskie laboratoria wzorcujące (5 rekordów) — zawsze w wydaniu 2017-02 i obok ASTM E23 (wydanie 2025 albo 2024), w trzech także z PN-EN ISO 13802:2015-07 — oraz 4 laboratoria czeskie.
Zasada metody
Młot wahadłowy sprawdza się dwiema metodami i jest zgodny z normą dopiero po obu. Bezpośrednio (statycznie) — sprawdzając fundament (masa ≥ 40 × masa wahadła, dokręcenie śrub, brak drgań), ramę i położenie wahadła (poziomość 2/1 000, krawędź noża do 2,5 mm od próbki, płaszczyzna wahań 90,0° ± 0,1°, środek noża do 0,5 mm od środka szczeliny, luz osiowy ≤ 0,25 mm), wahadło, podpory, kowadła i układ wskazań. Pośrednio (dynamicznie) — łamiąc próbki odniesienia przygotowane według ISO 148-3 i porównując energię wskazaną z energią odniesienia K_R.
Zastosowania
- Młoty wahadłowe przemysłowe z nożem 2 mm albo 8 mm, używane np. w próbach według ISO 148-1 (ISO 148-2:2016, rozdz. 1)
- Młoty o różnej energii nominalnej i konstrukcji (rozdz. 1)
- Młoty odniesienia — sprawdzane według ISO 148-3, nie według tej części (rozdz. 1)
- W zakresach akredytacji: 4 polskie laboratoria wzorcujące i 4 czeskie
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| STATUS (karta PKN, 15.11.2026) | PN-EN ISO 148-2:2017-02 (wersja angielska, publikacja 07-02-2017); wprowadza EN ISO 148-2:2016 i ISO 148-2:2016; zastępuje PN-EN ISO 148-2:2009 |
| Metody (rozdz. 1) | bezpośrednia (statyczna) i pośrednia (dynamiczna, próbki odniesienia wg ISO 148-3); zgodność dopiero po obu |
| Energie (rozdz. 3) | K_T, K_P, K (KV₂, KV₈, KU₂, KU₈), K_calc, K_N, K_S, K_R |
| Fundament (6.2) | masa ≥ 40 × masa wahadła; śruby dokręcone momentem producenta; brak drgań zewnętrznych |
| Poziomość (6.3.2–6.3.3) | oś obrotu ∥ płaszczyzna odniesienia 2/1 000; płaszczyzna odniesienia pozioma 2/1 000; bez płaszczyzny — oś 4/1 000 |
| Położenie wahadła (6.3.4–6.3.7) | krawędź noża ≤ 2,5 mm od styku z próbką; płaszczyzna wahań 90,0° ± 0,1° (u < 0,05°); środek noża do 0,5 mm od środka szczeliny (u < 0,1 mm) |
| Luz osiowy łożysk (6.3.8) | ≤ 0,25 mm (u < 0,05 mm) pod siłą ok. 4 % F_g w środku uderzenia |
| Zasięg w zakresach akredytacji (odczyt 15.11.2026) | 4 polskie laboratoria wzorcujące (5 rekordów); 4 czeskie |
Norma
- Numer normy
- PN-EN ISO 148-2:2017-02 (wersja angielska; wprowadza EN ISO 148-2:2016 i ISO 148-2:2016 [IDT])
- Tytuł (PL)
- Metale — Próba udarności sposobem Charpy'ego — Część 2: Sprawdzanie młotów wahadłowych
- Title (EN)
- Metallic materials — Charpy pendulum impact test — Part 2: Verification of testing machines
Procedura krok po kroku
-
Fundament i zamocowanie
Dokumentacja masy fundamentu (≥ 40 × masa wahadła), dokręcenie śrub, brak drgań przenoszonych przez fundament (6.2).
-
Rama
Płaszczyzna odniesienia i oś obrotu (2/1 000, bez płaszczyzny 4/1 000), swobodne położenie wahadła, luzy łożysk, odstęp bijaka od ramy (6.3.1–6.3.3).
-
Wahadło względem próbki i kowadeł
Krawędź noża do 2,5 mm od styku, płaszczyzna wahań 90,0° ± 0,1°, styk na całej grubości, środek noża do 0,5 mm od środka szczeliny, luz osiowy ≤ 0,25 mm (6.3.4–6.3.8).
-
Dalsze sprawdzenie bezpośrednie
Wahadło, kowadła i podpory oraz układ wskazań — według 6.4–6.6 normy.
-
Sprawdzenie pośrednie
Łamanie próbek odniesienia według ISO 148-3 na ustalonych poziomach energii; obciążenie i powtarzalność — według rozdziału 7 normy.
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Sprawdzian położenia wahadła (6.3.4) | Pręt ok. 55 mm o przekroju 7,5 mm × 12,5 mm | — |
| Próbka 55 mm × 10 mm × 10 mm z papierem i kalką (6.3.6) | Sprawdzenie styku noża na całej grubości próbki | — |
| Przyrządy pomiarowe handlowe (6.1) | Czujniki zegarowe, mikrometry, suwmiarki — niepewność oszacowana jednorazowo przez producenta | — |
| Próbki odniesienia (rozdz. 7) | Przygotowane i scharakteryzowane według ISO 148-3, z certyfikowaną energią K_R | — |
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-EN ISO 148-2:2017-02 (wersja angielska; wprowadza EN ISO 148-2:2016 i ISO 148-2:2016 [IDT]) — „Metale — Próba udarności sposobem Charpy'ego — Część 2: Sprawdzanie młotów wahadłowych”. Tytuł angielski: „Metallic materials — Charpy pendulum impact test — Part 2: Verification of testing machines”.
Na czym polega ta metoda?
Młot wahadłowy sprawdza się dwiema metodami i jest zgodny z normą dopiero po obu. Bezpośrednio (statycznie) — sprawdzając fundament (masa ≥ 40 × masa wahadła, dokręcenie śrub, brak drgań), ramę i położenie wahadła (poziomość 2/1 000, krawędź noża do 2,5 mm od próbki, płaszczyzna wahań 90,0° ± 0,1°, środek noża do 0,5 mm od środka szczeliny, luz osiowy ≤ 0,25 mm), wahadło, podpory, kowadła i układ wskazań.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
STATUS (karta PKN, 15.11.2026): PN-EN ISO 148-2:2017-02 (wersja angielska, publikacja 07-02-2017); wprowadza EN ISO 148-2:2016 i ISO 148-2:2016; zastępuje PN-EN ISO 148-2:2009; Metody (rozdz. 1): bezpośrednia (statyczna) i pośrednia (dynamiczna, próbki odniesienia wg ISO 148-3); zgodność dopiero po obu; Energie (rozdz. 3): K_T, K_P, K (KV₂, KV₈, KU₂, KU₈), K_calc, K_N, K_S, K_R; Fundament (6.2): masa ≥ 40 × masa wahadła; śruby dokręcone momentem producenta; brak drgań zewnętrznych.
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 5 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Sprawdzian położenia wahadła (6.3.4), Próbka 55 mm × 10 mm × 10 mm z papierem i kalką (6.3.6), Przyrządy pomiarowe handlowe (6.1), Próbki odniesienia (rozdz. 7).
Gdzie stosuje się to badanie?
Młoty wahadłowe przemysłowe z nożem 2 mm albo 8 mm, używane np. w próbach według ISO 148-1 (ISO 148-2:2016, rozdz. 1); Młoty o różnej energii nominalnej i konstrukcji (rozdz. 1); Młoty odniesienia — sprawdzane według ISO 148-3, nie według tej części (rozdz. 1); W zakresach akredytacji: 4 polskie laboratoria wzorcujące i 4 czeskie.
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-EN ISO 148-2.