🔩 Mikrostruktura żeliwa szarego, sferoidalnego i ciągliwego — badania metalograficzne pod mikroskopem optycznym (wydzielenia grafitu, osnowa metalowa); PN-H-04661:1975 (wycofana 29-11-2010, zastąpiona przez PN-EN ISO 945:1999 — dziś PN-EN ISO 945-1:2019-09)

Materiały i NDT PN-H-04661

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Tytuł z karty PKN: „Żeliwo szare sferoidalne i ciągliwe — Badania metalograficzne — Określanie mikrostruktury”. Pole „Zakres” karty, w całości (pisownia jak na karcie): „Przedmiotem normy jest określanie mikrostruktury żeliwa szarego, sferoidalnego i ciągliwego na podstawie cech wydzieleń grafitu, cech osnowy metalowej, wtrąceń eutektyki fosforowe) i wtrąceń cementytu.” Norma ocenia więc cztery rzeczy: grafit, osnowę metalową, eutektykę fosforową i cementyt. Wydanie 1975 zastąpiło dwie normy: PN-H-04661:1960 i PN-H-04663:1964 (pole „Zastępuje”); wydanie 1960 nosiło tytuł „Badania metalograficzne stopów odlewniczych — Klasyfikacja grafitu i węgla żarzenia w żeliwie” (wyszukiwarka PKN). Tekstu normy (ani jednego, ani drugiego wydania) nie mieliśmy.

STATUS (stan kart PKN na 06.11.2026). Karta PN-H-04661:1975 (wersja polska) ma nagłówek „Wycofana i zastąpiona przez PN-EN ISO 945:1999 - wersja polska”: publikacja 03-06-1975, data wycofania 29-11-2010, 26 stron, grupa cenowa M, Sektor Hutnictwa, KT 301 Odlewnictwa, ICS 77.040.99; „Zastępuje: PN-H-04663:1964, PN-H-04661:1960”; „Zastąpiona przez: PN-EN ISO 945:1999 - wersja polska”. Wyszukiwarka PKN pod hasłem „PN-H-04661” (06.11.2026) zwraca dwa wydania, oba wycofane: 1975 i 1960 (zastąpione przez 1975).

ŁAŃCUCH NASTĘPCÓW. Karta PN-H-04661:1975 wskazuje PN-EN ISO 945:1999 „Żeliwo — Określanie cech wydzieleń grafitu” (wersja polska; wprowadzała EN ISO 945:1994 i ISO 945:1975). Karta PN-EN ISO 945:1999: nagłówek „Wycofana i zastąpiona przez PN-EN ISO 945-1:2009 - wersja angielska”, publikacja 28-01-1999, data wycofania 05-03-2009, 11 stron, KT 301, „Zastępuje: PN-H-04661:1975”; pole „Zakres”: „Norma podaje metodę określania cech grafitu w żeliwie. Nie stanowi ona podstawy do ustalania warunków odbioru”. Data wycofania następcy (2009) jest wcześniejsza niż data wycofania PN-H-04661 (2010) — tak podają karty. Dalsze ogniwa według wyszukiwarki PKN (hasło „PN-EN ISO 945-1”, 06.11.2026; kart pośrednich nie otwieraliśmy): PN-EN ISO 945-1:2009 w wersji angielskiej (wprowadzała ISO 945-1:2008) zastąpiona przez wersję polską tego samego wydania, ta — przez PN-EN ISO 945-1:2018-04 (wersja angielska, ISO 945-1:2017), a ta — przez PN-EN ISO 945-1:2019-09. Ogniwo bieżące: karta PN-EN ISO 945-1:2019-09 „Mikrostruktura żeliwa — Część 1: Klasyfikacja wydzieleń grafitu na podstawie analizy wizualnej” (wersja angielska) bez etykiety wycofania: publikacja 20-09-2019, 46 stron, KT 301, „Wprowadza: EN ISO 945-1:2019 [IDT], ISO 945-1:2019 [IDT]”, „Zastępuje: PN-EN ISO 945-1:2018-04 - wersja angielska”, ICS 77.080.10; jej pole „Zakres” zaczyna się od zdania: „W niniejszym dokumencie określono metodę klasyfikacji mikrostruktury grafitu w żeliwie na podstawie porównawczej analizy wizualnej”. CO SIĘ ZMIENIŁO DLA WYNIKU: pole „Zakres” PN-H-04661:1975 obejmuje grafit, osnowę metalową, eutektykę fosforową i cementyt, a pola „Zakres” obu następców mówią tylko o graficie. Według kart ocena osnowy metalowej, eutektyki fosforowej i cementytu nie ma więc następcy w tym łańcuchu.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji z 02.11.2026 i aktualne dokumenty PCA pobrane 06.11.2026). Numer 04661 (z „H” przed nim, z łącznikiem albo bez) stoi w 13 rekordach u 7 polskich laboratoriów: AB 053 (7 rekordów — w dokumencie PCA to jedna pozycja, zapisana w kopii osobno dla każdej metodyki i wersji językowej), AB 001, AB 099, AB 128, AB 197, AB 490, AB 699 (po 1). W aktualnych dokumentach PCA tych 7 laboratoriów norma stoi w jednej pozycji u każdego. Zapisy: „PN-75/H-04661” (AB 001, AB 099, AB 197, AB 490, AB 699), „PN-H-04661:1975” (AB 053) i „PN-H-04661” bez roku (AB 128). We wszystkich 13 rekordach obok stoi PN-EN ISO 945-1 (z rokiem „2019-09” albo bez roku) — rekordu z PN-H-04661 bez PN-EN ISO 945-1 nie ma; PN-EN ISO 945-1 występuje natomiast bez PN-H-04661 tylko u jednego innego laboratorium — AB 369, w osobnej pozycji razem z PN-EN 13674-1 (liczone numerem 945-1 bez cyfr przed nim; zapis „945-1” bez tego warunku łapie też PN-EN ISO 12945-1 o pillingu tkanin u AB 154, AB 164 i AB 198). Laboratoriów czeskich z tym numerem nie ma. Zakładka „Laboratoria” („PN-H-04661”) pokazuje tych samych 7 laboratoriów (zapytanie zakładki odtworzone na kopii bazy 06.11.2026).

CO BADAJĄ LABORATORIA (kopia bazy i dokumenty PCA, całe pozycje). Żeliwo — mikrostruktura: wydzielenia grafitu i osnowa metalowa, metoda mikroskopii optycznej (AB 490, z PN-EN ISO 945-1:2019-09); odlewy z żeliwa szarego, sferoidalnego, ciągliwego i stopowego — wydzielenia grafitu i osnowa metalowa, metoda porównawcza (AB 197, z PN-EN ISO 945-1:2019-09); odlewy — mikrostruktura, mikroskopia optyczna (AB 099, z PN-EN ISO 945-1:2019-09); wyroby metalowe w elastycznym zakresie akredytacji — mikrostruktury materiałów w stanie surowym, odlewanych, wyżarzonych, po obróbce cieplnej, cieplno-chemicznej i plastycznej, mikroskopia optyczna (AB 128, z procedurą BOSMAL/I-7-44, PN-EN ISO 945-1, PN-H-04505 i ASTM A247); wyroby z metali i stopów oraz złącza spawane — mikrostruktura, mikroskopia optyczna (AB 001, z PN-63/H-04504 — wycofaną 05-09-2014, PN-66/H-04505 — wycofaną 10-11-2011, PN-ISO 3057:2000, PN-EN ISO 945-1:2019-09 i instrukcją LW-1/IN/103); metale, stopy metali, wyroby z tworzyw metalicznych i sztucznych, kompozyty, spieki, ceramika — mikrostruktura, mikroskopia optyczna, z oznaczeniem badań, na podstawie których laboratorium formułuje opinie i interpretacje (AB 699, z procedurą PB-01, PN-EN ISO 945-1:2019-09 i PN-66/H-04505); wyroby i materiały metalowe — w jednej pozycji mikrostruktura, ilościowa i jakościowa analiza składników struktury oraz pomiary grubości powłok metalowych i tlenkowych, metoda mikroskopii optycznej, z oznaczeniem opinii i interpretacji (AB 053, z PN-H-04504:1963 — wycofaną 05-09-2014, PN-H-04517:1992, PN-EN ISO 945-1:2019-09 z wyłączeniem p. 8.5, PN-H-04505:1966 — wycofaną 10-11-2011, PN-EN ISO 1463:2021-10 i instrukcją IP-BLM-07). Statusu PN-H-04517, PN-ISO 3057, PN-EN ISO 1463 i ASTM A247 nie sprawdzaliśmy.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Pierwsze — status: norma wycofana 29-11-2010, a 7 laboratoriów ma ją w zakresach wydanych w 2026 r.; klasyfikacja grafitu według niej nie jest klasyfikacją według PN-EN ISO 945-1, która stoi obok. Drugie — powołanie łączne: ponieważ wszystkie rekordy z PN-H-04661 mają też PN-EN ISO 945-1, a PN-H-04661 jest wycofana i (łańcuchem przez PN-EN ISO 945:1999) zastąpiona przez PN-EN ISO 945-1, te dwa dokumenty nie są w zakresach alternatywą — sprawozdanie powinno wskazać, według którego z nich oceniono wynik. Trzecie — przedmiot: tytuł normy mówi o żeliwie szarym, sferoidalnym i ciągliwym, a u AB 001, AB 053, AB 128 i AB 699 stoi ona w pozycjach obejmujących szerzej wyroby z metali, złącza spawane, powłoki, a u AB 699 także tworzywa sztuczne, kompozyty i ceramikę; mikrostruktura materiału innego niż żeliwo nie jest oceniana według tej normy. Czwarte — osnowa: AB 197 i AB 490 oceniają w tej pozycji także osnowę metalową, a spośród dwóch powołanych tam dokumentów osnowę obejmuje według pola „Zakres” kart tylko wycofana PN-H-04661 — PN-EN ISO 945-1 dotyczy grafitu; ocena osnowy „według PN-EN ISO 945-1” nie ma więc podstawy w jej zakresie. Piąte — wyłączenie: u AB 053 PN-EN ISO 945-1 jest powołana z wyłączeniem p. 8.5 — treści tego punktu nie znamy.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy — nie podajemy przygotowania zgładów, trawienia, powiększeń, skal ani wzorców grafitu i osnowy, oznaczeń klas, sposobu oceny ani sprawozdania. Nie porównujemy jej treści z PN-EN ISO 945-1 (opis tej normy — w osobnym wpisie tej bazy). Powołań normy w przepisach nie sprawdzaliśmy.

Zasada metody

Mikrostrukturę żeliwa szarego, sferoidalnego i ciągliwego określa się w badaniach metalograficznych (tytuł normy); w zakresach akredytacji — mikroskopią optyczną albo metodą porównawczą, z oceną wydzieleń grafitu i osnowy metalowej. Norma jest wycofana 29-11-2010; szczegółów NIE PODAJEMY — tekstu normy nie mieliśmy.

Zastosowania

• Odlewy z żeliwa szarego, sferoidalnego, ciągliwego i stopowego — wydzielenia grafitu i osnowa metalowa (zakresy akredytacji)
• W aktualnych zakresach 7 polskich laboratoriów, zawsze razem z PN-EN ISO 945-1 — mimo wycofania normy

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-H-04661:1975

Tytuł (PL)

Żeliwo szare sferoidalne i ciągliwe — Badania metalograficzne — Określanie mikrostruktury

Title (EN)

Grey, spheroidal graphite and malleable cast iron — Metallographic examination — Determination of microstructure

Procedura krok po kroku

1. Status

   PN-H-04661:1975 wycofana 29-11-2010 i zastąpiona przez PN-EN ISO 945:1999; dziś obowiązuje PN-EN ISO 945-1:2019-09 (stan kart PKN na 06.11.2026).

2. Badanie

   Badanie metalograficzne mikrostruktury żeliwa (tytuł normy); w zakresach — mikroskopia optyczna albo metoda porównawcza, wydzielenia grafitu i osnowa metalowa; przebiegu NIE PODAJEMY.

3. Wynik

   Sprawozdanie powinno wskazać, czy oceniono według PN-H-04661:1975, czy według PN-EN ISO 945-1 — w zakresach obie stoją w tej samej pozycji.

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• UWAGA MERYTORYCZNA: norma wycofana 29-11-2010; klasyfikacja według niej nie jest klasyfikacją według PN-EN ISO 945-1
• UWAGA MERYTORYCZNA: tytuł normy dotyczy wyłącznie żeliwa szarego, sferoidalnego i ciągliwego
• Przygotowanie zgładów — zasady bezpiecznej pracy przy szlifowaniu i trawieniu

Najczęstsze pytania