🦠 Pomiar mikroorganizmów i związków pochodzenia drobnoustrojowego zawieszonych w powietrzu na stanowiskach pracy — wymagania ogólne: cel pomiaru (narażenie pracowników albo charakterystyka biologiczna powietrza), strategia z planem pobierania (czynnik, metoda i urządzenie, pobieranie stacjonarne lub osobiste, miejsce, liczba, częstotliwość i czas, transport), próbki odniesienia (powietrze zewnętrzne albo powietrze przed rozpoczęciem pracy), a do oznaczania — liczenie komórek pod mikroskopem, hodowla na podłożach agarowych (liczba jtk) i oznaczanie składników komórek (endotoksyny, glukany, ergosterol); bez wirusów, PN-EN 13098

Mikrobiologia PN-EN 13098

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Tekst normy czytamy w próbce iTeh dokumentu SIST EN 13098:2019 (tekst angielski EN 13098:2019): strona tytułowa, spis treści, przedmowa europejska, wprowadzenie, rozdziały 1–4 i rozdział 5 do początku punktu 5.4 „Sposoby pomiaru” — próbka kończy się na stronie 11. Rozdziałów 6–9 i załączników A–E nie czytamy; ich tytuły znamy ze spisu treści.

WEDŁUG TEKSTU EN 13098:2019. Normę przygotował CEN/TC 137 „Ocena narażenia na czynniki chemiczne i biologiczne na stanowiskach pracy”; CEN zatwierdził ją 10.06.2019, normy krajowe miały ją wprowadzić, a sprzeczne wycofać najpóźniej w marcu 2020; zastępuje EN 13098:2000. Główne zmiany względem poprzedniego wydania według przedmowy: zmieniony tytuł, rozszerzona lista mierzalnych składników bioaerozolu, nowe techniki pomiaru, nowe definicje („alergen”, „liczba komórek mikroorganizmów”, „glukan”, „związek pochodzenia drobnoustrojowego”, „mikotoksyna”, „rekombinowany czynnik C”), rozbudowany punkt 5.3 o strategii pomiaru, zaktualizowane załączniki A–C, nowy załącznik E ze wzorami i przykładami liczenia kolonii. Spis treści: 5 Pomiar mikroorganizmów i związków drobnoustrojowych (5.1 czynniki i właściwości biologiczne, 5.2 cel pomiaru, 5.3 strategia, 5.4 sposoby pomiaru, niepewność pomiaru, 5.6 zmienność poziomu narażenia), 6 Pobieranie próbek (zasady, próbniki — kategorie i wymagania, pompy, umiejętności operatora, transport i przechowywanie, dokumentacja), 7 Metoda analityczna (wymagania, walidacja, dokumentacja, frakcja hodowalna, bezpośrednie liczenie komórek w mikroskopii epifluorescencyjnej, świetlnej i skaningowej elektronowej, związki drobnoustrojowe), 8 Wyrażanie wyników, 9 Sprawozdanie, załącznik A (informacyjny) „Zalecenia dotyczące wyboru procedur pomiaru narażenia”, załącznik B (informacyjny) „Przykładowy formularz pobierania próbek”, załącznik C (normatywny) „Oznaczanie mikroorganizmów w powietrzu metodą hodowli” (podłoża zawiesinowe, rozcieńczalniki i hodowlane, temperatura i czas inkubacji, liczenie kolonii, identyfikacja), załącznik D (informacyjny) „Wykaz podłoży ogólnych”, załącznik E (informacyjny) „Wzory i przykłady obliczania liczby kolonii”. Wprowadzenie: reprezentatywna ocena narażenia na drobnoustroje w powietrzu jest trudna; sprzęt do pobierania ma własne ograniczenia, np. przy frakcjach aerozolu istotnych dla zdrowia; część próbników mierzy tylko mikroorganizmy hodowalne, inne także całkowitą liczbę komórek; przechowywanie próbek i analiza wprowadzają niepewność przez zmiany populacji i interferencje. Zakres (1): wymagania ogólne dla pomiaru mikroorganizmów i związków drobnoustrojowych oraz wytyczne do oceny narażenia na stanowiskach pracy, łącznie z oznaczaniem całkowitej i hodowalnej liczby mikroorganizmów i związków drobnoustrojowych w powietrzu stanowisk pracy; norma nie dotyczy pomiaru wirusów. Powołania (2): EN 482 (wymagania dla procedur pomiaru czynników chemicznych), EN 1540 (terminologia), EN ISO 13137 (pompy do osobistego pobierania próbek). Definicje (3) m.in.: jednostka tworząca kolonię (jtk) — jednostka liczby hodowalnej; jedna jtk może pochodzić z jednego mikroorganizmu, ze skupiska albo z mikroorganizmów na jednej cząstce, a liczba wyrosłych kolonii zależy od warunków hodowli; liczba hodowalna — mikroorganizmy, pojedyncze komórki lub skupiska zdolne tworzyć kolonie na stałym podłożu; liczba komórek mikroorganizmów — także martwe; liczba żywych mikroorganizmów — żywy nie musi być hodowalny, więc liczba hodowalna jest często tylko częścią żywych; endotoksyna — lipopolisacharyd zewnętrznej błony bakterii Gram-ujemnych, aktywna (toksyczna) jest część lipid A; jednostka endotoksyny (EU) — wyznaczana względem wzorca odniesienia; glukan — (1,3)-β-D-glukan ścian komórkowych; impakcja — osadzanie cząstek przyspieszonych przez dyszę na powierzchni; impingement — impakcja z rozproszeniem w cieczy; filtracja — zatrzymywanie cząstek na materiale porowatym; lizat amebocytów Limulus (LAL) i rekombinowany czynnik C (RFc) — odczynniki do badania endotoksyn; skuteczność fizyczna próbnika (zbieranie cząstek o danych rozmiarach), skuteczność zachowania biologicznego (utrzymanie żywotności i nienaruszonych składników) i skuteczność całkowita — ich iloczyn; próbnik sitowy — impaktor wielootworowy; poziom podwyższony — powyżej normalnego tła. Czynniki (5.1): bioaerozole mogą zawierać bakterie, grzyby, pierwotniaki, glony i wirusy oraz składniki z nich pochodzące; skutkami narażenia mogą być reakcje immunologiczne (np. alergiczne), toksyczne i zakażenia. Cel (5.2): ocena narażenia pracowników albo ocena biologicznej charakterystyki powietrza w różnych miejscach i czasie; trzeba podać cel pomiaru i sposób interpretacji wyników; zadaniem może być lokalizacja źródeł, pomiar narażenia w czasie zmiany, wykrycie szczytów, sprawdzenie skuteczności środków ochrony. Strategia (5.3): plan działania obejmuje określenie celów, zadania, zebranie informacji i strategię pobierania; przy celach trzeba uwzględnić, że nie ma wartości dopuszczalnych narażenia zawodowego (OEL) do interpretacji wyników; informacje — źródła na miejscu, spodziewane czynniki, droga narażenia i narażone osoby, spodziewane stężenia, zmienność w przestrzeni, czasie i rozmiarze cząstek. Plan pobierania (5.3.5) określa, co, gdzie, kiedy i jak mierzyć: czynniki docelowe i metody analityczne, metodę pobierania (urządzenie, podłoże zbierające, przepływ), rodzaj pobierania (stacjonarne albo osobiste), parametry (miejsce, liczba, częstotliwość, czas) i wymagania transportu; przydatne bywają warunki środowiskowe (wilgotność, temperatura, wiatr) i metody bierne (wymazy, elektrostatyczne zbieracze pyłu); jeśli tło nie jest znane, do oceny wyników trzeba pobrać próbki odniesienia — powietrze zewnętrzne, powietrze stanowiska bez narażenia (np. innego biura w tej samej strefie) albo powietrze przed rozpoczęciem pracy; trzeba sprawdzić, czy strategia jest reprezentatywna dla narażenia. Sposoby pomiaru (5.4, początek): bezpośrednie liczenie komórek pod mikroskopem (hodowalnych, żywych niehodowalnych i martwych), liczenie komórek i skupisk przez hodowlę na podłożach agarowych (liczba hodowalna), oznaczanie składników komórek, np. endotoksyn, glukanów i ergosterolu — dalsza część punktu leży poza próbką.

STATUS (stan na 03.10.2026). W wyszukiwarce PKN (hasło „13098”, 03.10.2026) PN-EN 13098:2020-01 (wersja angielska, „Wprowadza: EN 13098:2019 [IDT]”) nie ma adnotacji o wycofaniu; PN-EN 13098:2007 (wersja polska, wprowadzała EN 13098:2000) — „Wycofana i zastąpiona przez PN-EN 13098:2020-01 – wersja angielska”, a PN-EN 13098:2002 (wersja angielska) — wycofana i zastąpiona przez PN-EN 13098:2007. Karta PN-EN 13098:2020-01: data publikacji 20.01.2020, 44 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 07.100.99 i 13.040.30, „Zastępuje PN-EN 13098:2007 – wersja polska”, bez adnotacji o wycofaniu. W katalogu iTeh (odczyt 03.10.2026) SIST EN 13098:2019 (wprowadza EN 13098:2019) ma status „Published”, zastępuje SIST EN 13098:2003.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 03.10.2026). Numer 13098 stoi w 8 rekordach u 3 laboratoriów: AB 313 (6), AB 418, AB 462. W aktualnych dokumentach PCA (odczyt 03.10.2026; AB 418 wyd. nr 37 z 26.01.2026, AB 462 wyd. nr 31 z 27.04.2026, AB 313 wyd. nr 43 z 08.07.2026) numer stoi w 8 wierszach u tych samych 3 laboratoriów; w każdym dokumencie liczba znaczników stron równa się liczbie stron PDF, bez powtórzeń; przeszukanie wszystkich dokumentów PCA pobranych z BIP 03.10.2026 nie dało laboratoriów spoza kopii bazy. Postać zawsze „PN-EN 13098:2020-01”: samodzielnie (AB 313 — pobieranie metodą filtracji; AB 462), razem z procedurami badawczymi PB-DMP-71 wersja 01 i PB-DMP-72 wersja 01 z 25.02.2021 (AB 313 — liczby bakterii i grzybów, 4 rekordy), z instrukcją IR-79 wyd. I z 06.08.2020 (AB 418) i po ISO 8573-7:2003 (AB 313 — pobieranie metodą impakcji). Żadna z tych pozycji nie jest zawieszona. Zakładka „Laboratoria” (hasło „PN-EN 13098”) pokazuje wszystkie 3 laboratoria — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 03.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). Przedmiot: powietrze (AB 313, AB 418) oraz próbki środowiskowe — powietrze z obszarów produkcji i obrotu żywnością i z obszarów niezwiązanych z żywnością (AB 462). Pobieranie próbek do badań mikrobiologicznych: metodą impakcyjną i aspiracyjną (AB 418), metodą impakcji (zderzeniową) i metodą filtracji (AB 313), metodą zderzeniową (AB 462). Badania (tylko AB 313): liczba bakterii w 30 °C oraz liczba grzybów — ogólna liczba pleśni i drożdży — metodą płytkową dla próbek pobranych impakcją albo filtracją; zakresów liczbowych pozycje nie podają.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy interpretacji: dla mikroorganizmów w powietrzu nie ma wartości dopuszczalnych narażenia zawodowego (5.3.2), więc wynik bez celu pomiaru i bez próbki odniesienia (powietrze zewnętrzne, stanowisko bez narażenia, powietrze przed pracą — 5.3.5) nie mówi, czy poziom jest podwyższony. Przy liczbie hodowlanej: jtk to nie liczba komórek — kolonia może wyrosnąć ze skupiska, a żywe komórki nie zawsze rosną na podłożu (3.6, 3.24); wynik hodowli zaniża liczbę żywych mikroorganizmów, a liczba komórek pod mikroskopem obejmuje też martwe (3.5). Przy próbniku: skuteczność całkowita to iloczyn skuteczności fizycznej i biologicznej (3.23) — próbnik, który dobrze zbiera cząstki, może uszkodzić drobnoustroje. Przy zakresie: norma nie dotyczy wirusów (1). Przy powołaniu łącznym: u AB 313 pobieranie impakcją stoi przy ISO 8573-7:2003 (sprężone powietrze — metoda badania zawartości żywych zanieczyszczeń mikrobiologicznych; w katalogu iTeh „Published”, etap 90.92 — do rewizji, odczyt 03.10.2026) razem z PN-EN 13098, a filtracją — przy samej PN-EN 13098; liczby bakterii i grzybów stoją przy procedurach własnych laboratorium, a PN-EN 13098 jest przy nich ramą, nie przepisem wykonania. Przy normie wcześniejszej: tytuł PN-EN 13098:2007 mówił o „wytycznych” dla mikroorganizmów i endotoksyn; od 2020 r. norma obejmuje szerszy zestaw składników i technik.

CZEGO NIE PODAJEMY. Wymagań dla próbników i pomp, transportu i przechowywania próbek, walidacji metod, wyrażania wyników, temperatur i czasów inkubacji z załącznika C ani wzorów liczenia kolonii z załącznika E nie przytaczamy — leżą poza próbką. Statusu norm powołanych (EN 482, EN 1540, EN ISO 13137) nie sprawdzaliśmy.

Zasada metody

Pomiar zaczyna się od celu (narażenie pracownika albo charakterystyka powietrza), zadania i informacji o źródłach i spodziewanych czynnikach; plan pobierania określa czynnik docelowy i metodę analizy, urządzenie, podłoże zbierające i przepływ, pobieranie stacjonarne albo osobiste, miejsce, liczbę, częstotliwość i czas oraz transport. Bez znanego tła pobiera się próbki odniesienia. Mikroorganizmy zbiera się impakcją, impingementem albo filtracją i oznacza przez hodowlę (liczba jtk), liczenie komórek pod mikroskopem albo oznaczanie składników komórek (endotoksyny, glukany, ergosterol).

Zastosowania

• Ocena narażenia pracowników na mikroorganizmy i związki drobnoustrojowe w powietrzu stanowisk pracy; charakterystyka biologiczna powietrza w różnych miejscach i czasie (1, 5.2)
• Nie dotyczy wirusów (1)
• Pobieranie próbek powietrza do badań mikrobiologicznych (także w zakładach żywnościowych) oraz liczba bakterii w 30 °C i grzybów — pozycje w zakresach akredytacji 3 laboratoriów w PCA

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 13098:2020-01

Tytuł (PL)

Narażenie na stanowiskach pracy — Pomiar mikroorganizmów i produktów pochodzenia drobnoustrojowego zawieszonych w powietrzu — Wymagania ogólne

Title (EN)

Workplace exposure — Measurement of airborne microorganisms and microbial compounds — General requirements

Procedura krok po kroku

1. Cel i zadanie

   Narażenie pracownika albo charakterystyka powietrza; sposób interpretacji bez OEL (5.2, 5.3.2, 5.3.3). PN-EN 13098:2020-01 bez adnotacji o wycofaniu w PKN (03.10.2026).

2. Informacje wstępne

   Źródła, spodziewane czynniki i stężenia, drogi narażenia, zmienność w przestrzeni, czasie i wielkości cząstek (5.3.4).

3. Plan pobierania

   Metoda i urządzenie, podłoże, przepływ, stacjonarnie albo osobiście, miejsce, liczba, częstotliwość, czas, transport (5.3.5).

4. Próbki odniesienia

   Przy nieznanym tle: powietrze zewnętrzne, stanowisko bez narażenia albo przed pracą (5.3.5).

5. Oznaczanie

   Hodowla (jtk), mikroskopia albo składniki komórek (5.4; wymagania w rozdziałach 7–8 i załączniku C, poza próbką).

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Bioaerozole mogą wywoływać reakcje alergiczne, toksyczne i zakażenia (5.1) — ochrona dróg oddechowych przy pobieraniu w strefach narażenia
• Hodowle drobnoustrojów — praca według zasad bezpieczeństwa biologicznego, unieszkodliwianie podłoży po badaniu

Najczęstsze pytania