🌿 Miedź i jej związki w powietrzu stanowisk pracy — AAS, seria PN-Z-04106 (obie normy wycofane)

Środowisko PN-79/Z-04106

Przegląd

DWIE NORMY, OBIE WYCOFANE — I TO JEST GŁÓWNA RZECZ, KTÓRĄ TRZEBA O TYM OZNACZENIU WIEDZIEĆ. Seria PN-Z-04106 ma dwa arkusze opisujące oznaczanie miedzi na stanowiskach pracy. **Arkusz 02 z 15 czerwca 1979 roku** (2 strony) wycofano **07-12-2016**. **Arkusz 3 z 21 marca 2002 roku** (7 stron), o dymach i pyłach miedzi oznaczanych płomieniową AAS, wycofano **30-01-2020**. Obie karty katalogowe PKN mają nagłówek „Wycofana” i wypełniony wiersz „Data wycofania”; sprawdzone 23.09.2026. W zbiorze PN nie ma dziś normy krajowej na to oznaczenie.

ZAKRES ARKUSZA 02 — I OGRANICZENIE, KTÓRE W NIM STOI. Karta podaje: „Metodę stosuje się do oznaczania miedzi i jej związków w powietrzu otaczającym stanowiska pracy. Metoda jest specyficzna wobec żelaza, manganu, niklu i chromu. W przypadku jednoczesnego występowania w badanym powietrzu wymienionych metali, np. podczas spawania…”. Zdanie urywa się w karcie, więc nie podajemy jego zakończenia — ale sam początek wystarcza, by zobaczyć, czego dotyczy zastrzeżenie: **spawanie daje aerozol wielometaliczny**, a metoda została opisana jako specyficzna właśnie wobec tych czterech pierwiastków.

NORMA STARSZA MA WIĘCEJ POWOŁAŃ NIŻ NOWSZA — POMIAR, KTÓRY TO POKAZUJE. Odczyt 23.09.2026 na kopii bazy zakresów: arkusz 02 w starym schemacie („PN-79/Z-04106…”) — 21 pozycji u 17 laboratoriów; ten sam arkusz w nowym schemacie („PN-Z-04106-02:1979”) — 7 pozycji u 4 laboratoriów; **arkusz 3 z 2002 roku — 17 pozycji u 15 laboratoriów**. Cała seria: 45 pozycji u 35 laboratoriów. Norma z 1979 roku, wycofana wcześniej, ma więc razem 28 pozycji u 21 laboratoriów — więcej niż jej nowszy odpowiednik. **Wycofanie nowszego arkusza w 2020 roku nie przesunęło laboratoriów z powrotem na starszy; ono po prostu zostawiło oba bez następcy.**

CO TO ZNACZY DLA LABORATORIUM — I DLACZEGO TO NIE JEST NARUSZENIE. Wycofanie normy nie unieważnia akredytacji, w której norma figuruje, ani nie zabrania jej stosowania. Dokument odniesienia w zakresie może być wycofany, jeżeli metoda pozostaje przydatna, a laboratorium potrafi wykazać jej ważność — i przy oznaczaniu miedzi jest to sytuacja wymuszona, bo następcy nie ma. Czytelnik sprawozdania powinien jednak wiedzieć, że powołana norma nie jest dokumentem aktualnym; to samo zastrzeżenie dotyczy oznaczania amoniaku (PN-71/Z-04041), opisanego w osobnym wpisie tej bazy.

WARTOŚĆ DOPUSZCZALNA — JEDNA, ALE ZAPISANA W PRZELICZENIU NA PIERWIASTEK. Wykaz najwyższych dopuszczalnych stężeń w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447) prowadzi pod **poz. 394 „Miedź [7440-50-8] i jej związki nieorganiczne – w przeliczeniu na Cu” — NDS 0,2 mg/m³**, bez wartości chwilowej. Zapis „w przeliczeniu na Cu” znaczy, że wynik oznaczenia podaje się jako masę miedzi, niezależnie od tego, w jakim związku występowała w powietrzu — i tak też mierzy absorpcyjna spektrometria atomowa, która widzi pierwiastek, a nie związek. § 2 rozporządzenia zmieniającego NIE wymienia miedzi, więc wartość obowiązuje wprost (sprawdzone 23.09.2026 na tekście aktu).

SKALA POWOŁAŃ I CZTERNAŚCIE POSTACI ZAPISU. Rdzeń „04106” pada w 45 pozycjach u 35 laboratoriów, w czternastu różnych postaciach. Najczęstsze: „PN-Z-04106-3:2002” 13 razy, „PN-79/Z-04106.02” 10, „PN-79/Z-04106/02” 7, „PN-Z-04106-02:1979” 2. Reszta to zapisy z dopiskami — numerem instrukcji własnej („EV-IR-68 wydanie 1”), numerem procedury („PB_06 edycja 6”), wyłączeniem punktów („z wył. pkt.7 i pkt.10”) oraz trzy warianty wyłączenia punktu 9.1 przy arkuszu 3, zapisane raz pełnym słowem „punktu”, raz „pkt”, raz „pkt.”.

SPROSTOWANIE TEGO AKAPITU (23.09.2026) — BYŁ PODWÓJNIE BŁĘDNY. Stało tu zdanie, że przy arkuszu 3 „trzy laboratoria wyłączają ten sam punkt 9.1, każde innym skrótem". Powtórny odczyt zapisów co do rekordu pokazuje co innego: • „PN-Z-04106-3:2002 z wyłączeniem pkt 9.1" — AB 1065; • „PN-Z-04106-3:2002 z wyłączeniem pkt. 9.1" — **TO SAMO laboratorium AB 1065**, drugi zapis tej samej treści w innej postaci skrótu; • „PN-Z-04106-3:2002 z wyłączeniem punktu 9.1 i 10.1" — AB 340, i to jest **INNY ZAKRES WYŁĄCZENIA**: dwa punkty, nie jeden. CZYLI LABORATORIA SĄ DWA, NIE TRZY, A WYŁĄCZENIE DOKŁADNIE PUNKTU 9.1 DEKLARUJE JEDNO. Pierwsza wada to jednostka — policzone były zapisy, a w tekście stało „laboratoria". Druga to kategorie nierozłączne — zapis wyłączający dwa punkty trafił do jednego worka z wyłączającymi jeden, bo pasował do wzorca. OBSERWACJA O TRZECH POSTACIACH SKRÓTU ZOSTAJE PRAWDZIWA i jest nawet mocniejsza, niż była: skoro JEDNO laboratorium zapisuje to samo wyłączenie dwiema różnymi postaciami we własnym zakresie, to rozrzut form nie jest różnicą między laboratoriami, tylko brakiem konwencji wewnątrz jednego dokumentu. SKALA TEGO ZJAWISKA W CAŁYM ZBIORZE (pomiar 23.09.2026): wyłączenie punktu 9 zapisane jest na SZESNAŚCIE sposobów, razem 70 wystąpień — od „z wyłączeniem pkt 9" (10 razy) przez „z wyłączeniem punktu 9.2" (7) po „z wyłączeniem pkt. 9.1.4.3" (5). Wzorzec szukający jednej postaci znajdzie od jednego do dziesięciu z siedemdziesięciu.

LUKA W ZBIORZE NORM, A NIE ZALEGŁOŚĆ LABORATORIÓW — TO TRZEBA POWIEDZIEĆ WPROST (uzupełnienie 23.09.2026). Z powyższego mógłby wyjść wniosek, że trzydzieści pięć laboratoriów pracuje na dokumentach nieaktualnych z własnego zaniedbania. Tak nie jest. W zbiorze Polskich Norm NIE MA DZIŚ ŻADNEJ normy krajowej na oznaczanie miedzi w powietrzu stanowisk pracy: arkusz 02 wycofano 07-12-2016, arkusz 3 — 30-01-2020, i żaden nie doczekał się następcy. Laboratorium, które chciałoby powołać dokument obowiązujący, NIE MA CZEGO POWOŁAĆ — musiałoby napisać procedurę własną i samo wykazać jej równoważność, a to przy oznaczeniu wykonywanym od czterdziestu lat według normy byłoby cofnięciem, nie postępem. DLATEGO WŁAŚCIWYM ODCZYTANIEM TYCH LICZB JEST: trzydzieści pięć laboratoriów powołuje wycofane normy, bo wycofanie nie zostawiło im wyboru. Wycofanie nowszego arkusza nie przesunęło nikogo z powrotem na starszy — zostawiło oba bez następcy, a laboratoria przy tym, co już miały w zakresie. Braku dokumentu w zbiorze PN nie naprawi żadne laboratorium osobno.

Zasada metody

Aerozol zawierający miedź i jej związki zatrzymuje się na filtrze przy przepuszczeniu znanej objętości powietrza ze stanowiska pracy. Próbkę mineralizuje się, a otrzymany roztwór wprowadza do spektrometru absorpcji atomowej — w wersji płomieniowej (arkusz 3) albo według procedury arkusza 02. Absorbancję mierzy się przy linii rezonansowej miedzi 324,8 nm, a zawartość odczytuje z krzywej wzorcowej. Wynik podaje się W PRZELICZENIU NA MIEDŹ, zgodnie z zapisem wartości dopuszczalnej. Metoda mierzy pierwiastek, więc nie rozróżnia miedzi metalicznej od jej związków nieorganicznych — i wartość dopuszczalna też ich nie rozróżnia, co jest tu rzadkim przypadkiem zgodności między techniką a przepisem.

Zastosowania

• Pomiary okresowe narażenia zawodowego wymagane rozporządzeniem Ministra Zdrowia w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy
• Spawalnie i stanowiska cięcia metali kolorowych — aerozol wielometaliczny
• Huty i odlewnie miedzi, walcownie i ciągarnie
• Galwanizernie — kąpiele miedziowe i procesy trawienia

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04106-02:1979 (wersja polska)

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza -- Badania zawartości miedzi i jej związków -- Oznaczanie miedzi i jej związków na stanowiskach pracy metodą absorpcyjnej spektrometrii atomowej

Title (EN)

Air purity protection — Testing for content of copper and its compounds — Determination of copper and its compounds at workplaces by atomic absorption spectrometry

Procedura krok po kroku

1. Pobranie próbki

   Przepuścić przez filtr znaną objętość powietrza ze strefy oddychania pracownika.

2. Mineralizacja

   Zmineralizować filtr zgodnie z procedurą badawczą opartą na normie.

3. Pomiar

   Zmierzyć absorbancję roztworu metodą AAS przy linii rezonansowej miedzi; odczytać stężenie z krzywej wzorcowej.

4. Obliczenie

   Obliczyć stężenie miedzi w powietrzu z masy w roztworze, objętości roztworu i objętości przepuszczonego powietrza; wynik podać w przeliczeniu na Cu.

5. Odniesienie do wartości dopuszczalnej

   Porównać wskaźnik narażenia dla zmiany roboczej z NDS 0,2 mg/m³. Wartości chwilowej wykaz nie ustala, więc pomiary krótkotrwałe nie mają progu odniesienia.

6. ZASTRZEŻENIE W SPRAWOZDANIU

   Podać, że powołana norma jest WYCOFANA, wraz z datą wycofania, i że w zbiorze PN nie ma dokumentu ją zastępującego. Przy stanowiskach spawalniczych zaznaczyć obecność innych metali w aerozolu.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Kwasy do mineralizacji — działanie żrące; pracować pod wyciągiem, w rękawicach odpornych chemicznie i okularach ochronnych
• Dymy spawalnicze zawierają obok miedzi inne metale, w tym mangan i chrom, oraz tlenki azotu — ocena narażenia na takim stanowisku wymaga oznaczenia kilku czynników
• Płomień acetylen–powietrze: kontrolować szczelność instalacji gazowej

Najczęstsze pytania