🌿 Metylocykloheksan w powietrzu na stanowiskach pracy — adsorpcja par na węglu aktywnym, ekstrakcja toluenem, chromatografia gazowa; NDS 1600 mg/m³, NDSCh 3000 mg/m³; PN-Z-04137-02:1984 (wycofana 08-07-2015)

Środowisko PN-Z-04137-02

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN, w całości: „Podano metodę polegającą na adsorpcji par metylocykloheksanu na węglu aktywnym, wyekstrahowaniu go toluenem i analizie chromatograficznej otrzymanego roztworu. Metoda jest stosowana do oznaczania stężenia par metylocykloheksanu w powietrzu na stanowiskach pracy. Podano aparaturę i przyrządy, sposób przygotowania odczynników i roztworów, sporządzanie krzywej wzorcowej” (na karcie bez kropki na końcu). Karta nie podaje oznaczalności. Tekstu normy (3 strony) nie mieliśmy. Indeks metod CIOP z lat 2000–2017 notuje „Metylocykloheksan – nr 1(67) 2011” oraz artykuł zbiorczy „Benzen, cykloheksan, etylobenzen, n-heksan, metylocykloheksan, toluen – nr 1(67) 2011”; tych artykułów nie czytaliśmy i nic z nich nie podajemy.

WARTOŚCI NDS (wykaz w załączniku do rozporządzenia z 26 marca 2026 r., Dz.U. 2026 poz. 447). Poz. 376: „Metylocykloheksan [108-87-2]” — NDS 1600 mg/m³, NDSCh 3000 mg/m³, bez notacji „skóra”.

STATUS (stan karty na 04.10.2026). Karta PN-Z-04137-02:1984 (wersja polska) ma nagłówek „Wycofana”: publikacja 20-08-1984, data wycofania 08-07-2015, 3 strony, grupa cenowa B, Sektor Zdrowia, Środowiska i Medycyny, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; karta nie wskazuje normy zastępującej. Wyszukiwarka PKN pod hasłami „PN-Z-04137” i „metylocykloheksanu” (04.10.2026) zwraca tylko dwa arkusze serii — PN-Z-04137-01:1984 (postanowienia ogólne i zakres normy) i PN-Z-04137-02:1984 — oba z etykietą „Wycofana”; aktualnej normy dla metylocykloheksanu nie pokazuje.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 04.10.2026). Numer 04137-02 (z łącznikiem, kropką albo ukośnikiem przed numerem arkusza) stoi w 7 rekordach u 6 laboratoriów; w aktualnych dokumentach PCA (odczyt 03.10.2026; wydania od 26.11.2025 do 23.07.2026 — wszystkie wydane po wycofaniu normy) — w 6 wierszach u tych samych laboratoriów (AB 886 ma w kopii bazy dwa rekordy, w PCA jeden wiersz); przeszukanie wszystkich dokumentów PCA pobranych z BIP nie dało laboratoriów spoza kopii bazy; żadna pozycja z tą normą nie jest zawieszona, a w żadnym dokumencie nie powtarzają się strony. Dawna postać „PN-84/Z-04137/02” — AB 581, AB 632, AB 1144 i AB 886 (obok procedury PB-02 wydanie nr 12 z 16.10.2023 r.); postać „PN-Z-04137-02:1984” — AB 746 i AB 882 (obok procedury PB-10 wydanie 1 z 31.08.2022 r.). Zakładka „Laboratoria”: „PN-84/Z-04137/02” pokazuje 4 laboratoria, „PN-Z-04137-02” — 2, razem 6, tak samo w kopii i na serwerze produkcyjnym labcoda.pl (zapytania zakładki 04.10.2026).

CO BADAJĄ LABORATORIA (kopia bazy). Przedmiot: środowisko pracy — powietrze, u części laboratoriów próbki pobrane na rurki z sorbentem, sorpcyjne lub sorbent stały. Wielkość: stężenie (zawartość) metylocykloheksanu. Zakresy w mg/m³: 0,17–6000 (AB 886), 0,86–4415 (AB 882, GC-MS), 1,70–4960 (AB 1144), 2,75–4750 (AB 581), 62,5–6000 (AB 746), 160–6000 (AB 632). Technika: chromatografia gazowa z detekcją płomieniowo-jonizacyjną (GC-FID) — 5 laboratoriów; AB 882 — wyłącznie chromatografia gazowa z detekcją spektrometrią mas (GC-MS) według procedury PB-10.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Pierwsze — status: norma jest wycofana od 08-07-2015, a wyszukiwarka PKN nie pokazuje dla metylocykloheksanu innej normy; 6 laboratoriów ma ją w zakresach wydanych od listopada 2025 r. — zamawiający powinien wiedzieć, że wynik powstaje według normy wycofanej z katalogu PKN. Drugie — rozpuszczalnik: według karty ekstrahuje się toluenem; w pomiarze mieszaniny rozpuszczalników, w której jest także toluen, ta sama próbka nie posłuży do oznaczenia toluenu — jak norma rozwiązuje rozdział metylocykloheksanu od toluenu, NIE PODAJEMY. Trzecie — granica oznaczalności: karta jej nie podaje; dolne granice laboratoriów różnią się prawie tysiąckrotnie (od 0,17 do 160 mg/m³), a 160 mg/m³ u AB 632 to 10 % NDS. Czwarte — detektor: AB 882 oznacza metylocykloheksan tylko techniką GC-MS według procedury własnej PB-10, z normą obok. Piąte — NDSCh 3000 mg/m³ wymaga pomiaru krótkotrwałego, którego warunków NIE PODAJEMY.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy — nie podajemy objętości ani strumienia pobierania powietrza, typu rurki i masy węgla, objętości toluenu, kolumny, detektora wymaganego przez normę, warunków chromatografu, oznaczalności ani obliczeń. Nie twierdzimy, że inna norma zastąpiła PN-Z-04137-02:1984 — PKN takiej nie wskazuje.

Zasada metody

Pary metylocykloheksanu z powietrza stanowiska pracy adsorbuje się na węglu aktywnym, ekstrahuje toluenem, a otrzymany roztwór analizuje chromatograficznie; wynik w mg/m³ porównuje się z NDS 1600 mg/m³ i NDSCh 3000 mg/m³. Karta nie podaje oznaczalności. Norma jest wycofana (08-07-2015); szczegółów NIE PODAJEMY — tekstu normy nie mieliśmy.

Zastosowania

• Powietrze na stanowiskach pracy — metylocykloheksan — w aktualnych zakresach 6 laboratoriów, mimo wycofania normy
• Ocena narażenia zawodowego wobec NDS 1600 mg/m³ i NDSCh 3000 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 376 wykazu)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04137-02:1984

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości metylocykloheksanu — Oznaczanie metylocykloheksanu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki

Title (EN)

Air purity protection — Tests for methylcyclohexane content — Determination of methylcyclohexane at workplaces by gas chromatography with sample enrichment

Procedura krok po kroku

1. Status

   PN-Z-04137-02:1984 wycofana 08-07-2015, bez wskazanej następczyni (stan karty na 04.10.2026).

2. Pobieranie

   Adsorpcja par na węglu aktywnym; szczegółów NIE PODAJEMY.

3. Ekstrakcja i analiza

   Ekstrakcja toluenem, analiza chromatograficzna; krzywa wzorcowa (karta PKN); warunków NIE PODAJEMY.

4. Wynik i ocena

   Stężenie w mg/m³; porównanie z NDS 1600 mg/m³ i NDSCh 3000 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447).

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Toluen jako ekstrahent — praca pod wyciągiem, zasady bezpieczeństwa laboratorium chemicznego
• UWAGA MERYTORYCZNA: norma wycofana 08-07-2015; karta nie podaje oznaczalności; ekstrahentem jest toluen

Najczęstsze pytania