📏 Maszyny wytrzymałościowe rozciągające/ściskające — wzorcowanie i sprawdzanie układu pomiaru siły przyrządem do pomiaru siły wg ISO 376: oględziny, rozdzielczość wskaźnika, trzy serie przy rosnącej sile, błąd względny wskazania i powtarzalności, klasa zakresu; PN-EN ISO 7500-1
Krótko: o co chodzi
Wzorcowanie i sprawdzanie maszyn wytrzymałościowych rozciągających i ściskających: porównanie siły wskazywanej przez maszynę z siłą zmierzoną przyrządem do pomiaru siły zgodnym z ISO 376 albo wytworzoną znanymi masami. Badanie wykonuje się według normy PN-EN ISO 7500-1:2018-05 (wersja polska; wprowadza EN ISO 7500-1:2018 i ISO 7500-1:2018 [IDT]); Dolna granica zakresu (6.4.5): nie mniej niż r × 400 (klasa 0,5), × 200 (klasa 1), × 100 (klasa 2), × 67 (klasa 3). Procedura obejmuje 6 kroków; stosuje się je m.in. do: Maszyny wytrzymałościowe rozciągające i ściskające do prób statycznych (ISO 7500-1:2018, rozdz. 1), Każdy używany zakres siły i każdy wskaźnik siły, także osprzęt (wskazówka wleczona, rejestrator) wpływający na pomiar (6.1, 6.4.6), Maszyny hydrauliczne, w tym dwutłokowe — wpływ położenia tłoka (6.1, 6.4.7).
W skrócie
- Norma: PN-EN ISO 7500-1:2018-05 (wersja polska; wprowadza EN ISO 7500-1:2018 i ISO 7500-1:2018 [IDT])
- Kategoria: Metrologia
- Kroków procedury: 6
- STATUS (karta PKN, 14.11.2026): PN-EN ISO 7500-1:2018-05 (wersja polska, publikacja 23-11-2022); wprowadza EN ISO 7500-1:2018 i ISO 7500-1:2018; zastępuje PN-EN ISO 7500-1:2016-02
- Przyrząd odniesienia (6.1): przyrząd do pomiaru siły wg ISO 376, klasy ≤ klasy maszyny; obciążniki — błąd siły w granicach ±0,1 %
- Temperatura (6.4.2): 10 °C do 35 °C, zapis w sprawozdaniu; zmiana temperatury przyrządu w serii ≤ 2 °C
Przegląd
CO TA NORMA OPISUJE. Według rozdziału 1 ISO 7500-1:2018 dokument określa wzorcowanie i sprawdzanie maszyn wytrzymałościowych rozciągających/ściskających. Sprawdzanie obejmuje: ogólne oględziny maszyny wraz z osprzętem do przykładania siły, wzorcowanie układu pomiaru siły maszyny i potwierdzenie, że właściwości maszyny mieszczą się w granicach podanych dla określonej klasy. Uwaga do rozdziału 1: dokument dotyczy statycznego wzorcowania i sprawdzania układów pomiaru siły — wyniki wzorcowania nie muszą być ważne przy badaniach szybkich albo dynamicznych. Przestroga: niektóre badania z dokumentu mogą prowadzić do sytuacji niebezpiecznej.
WEDŁUG TEKSTU ISO 7500-1:2018 — DEFINICJE, OZNACZENIA, OGLĘDZINY, PRZEBIEG WZORCOWANIA (przedmowa, rozdz. 1–6.4.8). Normę przygotował komitet ISO/TC 164 (Badania mechaniczne metali), podkomitet SC 1 (Badania jednoosiowe); piąte wydanie zastąpiło czwarte (ISO 7500-1:2015) jako niewielka nowelizacja — zmieniono redakcyjnie definicje ΔF, Δm, Δg, E, E′, U i U′ w tablicy 1. Powołanie normatywne: ISO 376 (wzorcowanie przyrządów do pomiaru siły). Definicje (rozdz. 3): wzorcowanie — ustalenie zależności między wartościami siły wskazywanymi przez maszynę a zmierzonymi jednym lub kilkoma przyrządami do pomiaru siły (z niepewnościami); sprawdzenie — potwierdzenie na podstawie analizy pomiarów, że właściwości maszyny mieszczą się w granicach określonej klasy. Oznaczenia (tablica 1) m.in.: a — względna rozdzielczość wskaźnika siły, b — względny błąd powtarzalności, f₀ — względny błąd zera, q — średni względny błąd wskazania, v — względny błąd odwracalności, r — rozdzielczość wskaźnika, U — niepewność rozszerzona, k — współczynnik rozszerzenia. Oględziny (rozdz. 5): wzorcowanie wykonuje się tylko przy maszynie w dobrym stanie, po ogólnych oględzinach wg załącznika A; uwaga: dobra praktyka metrologiczna wymaga wzorcowania przed konserwacją lub regulacją, żeby ustalić stan „zastany” (as found); informacje o płytach naciskowych — załącznik B, niepewność wyników — załącznik C. Zasady ogólne (6.1): wzorcowanie dla każdego używanego zakresu siły i ze wszystkimi używanymi wskaźnikami; maszyna z kilkoma układami pomiaru siły — każdy jak osobna maszyna, tak samo maszyny hydrauliczne dwutłokowe; wzorcuje się przyrządami do pomiaru siły, a poniżej dolnej granicy najmniejszego przyrządu — znanymi masami; przy kilku przyrządach największa siła dla mniejszego = najmniejsza dla następnego większego; komplet mas traktuje się jak jeden przyrząd; można wzorcować przy stałych siłach wskazywanych Fᵢ albo stałych siłach odniesienia F; przyrządy z udokumentowaną spójnością pomiarową z SI; przyrząd do pomiaru siły zgodny z ISO 376, klasy nie gorszej niż klasa wzorcowanej maszyny; dla obciążników błąd względny wytwarzanej siły w granicach ±0,1 %. Siła od obciążnika: F = m·g·(1 − ρ_air/ρ_m), w przybliżeniu F = m·g; ΔF/F = Δm/m + Δg/g. Rozdzielczość (6.2): skala analogowa — grubość kresek jednakowa, szerokość wskazówki ≈ szerokości kreski, r = (szerokość wskazówki / odstęp kresek) × wartość działki, zalecane stosunki 1:2, 1:5 lub 1:10, odczyt 1/10 działki wymaga odstępu kresek co najmniej 2,5 mm; skala cyfrowa — jeden przyrost wskazania; gdy wskazania wahają się bardziej niż obliczona rozdzielczość (przy nieobciążonym przyrządzie, z włączonym napędem i sterowaniem), r = połowa zakresu wahań + jeden przyrost. Względna rozdzielczość a = r/Fᵢ × 100 wyznaczana w każdym punkcie wzorcowania (6.3). Przebieg (6.4): ustawienie przyrządu tak, by ograniczyć zginanie (przy ściskaniu — płyta z kulą, gdy maszyna nie ma gniazda kulowego); przy przykręcaniu na trzpieniach gwintowanych przyrząd musi być tak samo wzorcowany, a między seriami obraca się go o 120°; temperatura otoczenia od 10 °C do 35 °C, zapisana w sprawozdaniu; temperatura przyrządu nie może zmienić się o więcej niż 2 °C w trakcie serii; przed wzorcowaniem co najmniej trzykrotne obciążenie wstępne od zera do największej siły. Siły (6.4.5): trzy serie przy rosnącej sile; przy maszynach z więcej niż pięcioma poziomami siły — w każdej serii co najmniej pięć poziomów w przybliżeniu równomiernie od 20 % do 100 % zakresu; poniżej 20 % zakresu — co najmniej pięć sił na każdą pełną dekadę, z ilorazem sąsiednich sił nominalnie nie większym niż 2 (np. 10 %, 7 %, 4 %, 2 %, 1 %, 0,7 %, 0,4 %, 0,2 %, 0,1 %); dolna granica zakresu nie mniejsza niż r × 400 (klasa 0,5), × 200 (klasa 1), × 100 (klasa 2), × 67 (klasa 3); przy wskaźnikach z automatyczną zmianą zakresu co najmniej dwa stopnie siły w każdej części o stałej rozdzielczości. Wskazanie zeruje się przed każdą serią, zero odczytuje ok. 30 s po zdjęciu siły; względny błąd zera f₀ = Fᵢ₀/F_N × 100. Osprzęt (6.4.6): wskazówka wleczona, rejestrator — trzy serie z osprzętem (albo bez) i jedna seria uzupełniająca w drugim stanie dla najmniejszego zakresu; warunek |Fᵢc − Fc|/Fc × 100 ≤ 1,5·q_al. Maszyny hydrauliczne (6.4.7): wpływ położenia tłoka sprawdzany w najmniejszym zakresie — inne położenie w każdej serii. Odwracalność (6.4.8): na życzenie — wzorcowanie przy rosnącej i malejącej sile, przyrządem wzorcowanym dla sił malejących wg ISO 376, wystarczy jedna seria malejąca.
STATUS (stan kart PKN i katalogu iTeh na 14.11.2026). Karta PN-EN ISO 7500-1:2018-05 (wersja polska): tytuł „Metale -- Wzorcowanie i sprawdzanie statycznych jednoosiowych maszyn wytrzymałościowych -- Część 1: Maszyny wytrzymałościowe rozciągające/ściskające -- Wzorcowanie i sprawdzanie układu pomiarowego siły”, publikacja 23-11-2022, 24 strony, KT 123 Badań Własności Metali, „Wprowadza: EN ISO 7500-1:2018 [IDT], ISO 7500-1:2018 [IDT]”, „Zastępuje: PN-EN ISO 7500-1:2016-02 - wersja angielska”, ICS 19.060, 77.040.10. ISO 7500-1:2018 w katalogu iTeh — opublikowana, etap 90.93 (norma potwierdzona); EN ISO 7500-1:2018 zastąpiła EN ISO 7500-1:2015 (przedmowa europejska).
ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (baza zakresów akredytacji serwisu, odczyt 14.11.2026). Zapis ISO 7500-1 stoi w 22 rekordach u 7 polskich laboratoriów wzorcujących: „PN-EN ISO 7500-1:2018-05” — AP 045, AP 130, AP 133, AP 207, AP 225; „PN-EN ISO 7500-1:2018” — AP 072, AP 181. Przy normie stoją także ASTM E4-24 (AP 133, AP 181, AP 207, AP 225), „PN-EN 12390-4:2020-03” (AP 130) i „PN-EN ISO 12390-4:2020-03 pkt. 4.2.2” (AP 225 — zapis dosłowny). Poza Polską — 4 laboratoria czeskie (7 rekordów).
CO WZORCUJĄ LABORATORIA (baza zakresów, całe pozycje). Maszyny wytrzymałościowe do prób statycznych i urządzenia technologiczne — do sił rozciągających i ściskających; prasy do betonu (AP 072, AP 130). Zakresy od 0,01 N (AP 133, AP 181, AP 207, AP 225) do 6 MN (AP 072, AP 133); CMC od 0,03 % (AP 207 — 1 N do 200 N, AP 225 — 1 N do 250 N) do 0,25 %, przy większych siłach 0,24 % (AP 045, AP 133, AP 207, AP 225) lub 0,35 % (AP 130 — 3000 kN do 5000 kN). Część laboratoriów rozróżnia CMC przy obciążnikach i przy siłomierzach kontrolnych klasy 00 i 05 (AP 181) albo pracę w laboratorium i u klienta (AP 045).
GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Regulacja przed wzorcowaniem — bez pomiaru „as found” nie wiadomo, w jakim stanie maszyna pracowała od poprzedniego sprawdzenia (uwaga do rozdz. 5). Przyrząd do pomiaru siły słabszej klasy niż deklarowana klasa maszyny (6.1). Zbyt mała liczba punktów poniżej 20 % zakresu albo dolna granica zakresu poniżej r × 400/200/100/67 (6.4.5). Brak trzykrotnego obciążenia wstępnego i nierówna temperatura przyrządu (zmiana > 2 °C w serii, 6.4.2–6.4.3). Maszyna z kilkoma wskaźnikami lub układami siły wzorcowana tylko na jednym (6.1). Wyniki statyczne przenoszone na badania szybkie lub dynamiczne (uwaga do rozdz. 1).
CZEGO NIE PODAJEMY. Przeczytane fragmenty: próbka iTeh SIST EN ISO 7500-1:2018 (strona tytułowa SIST, przedmowa europejska, spis treści, przedmowa ISO, rozdz. 1–3.1) i próbki iTeh ISO 7500-1:2018 po angielsku i francusku (rozdz. 1–6.4.8). Nie podajemy treści 6.5 (ocena wskaźnika: wzory błędu wskazania i powtarzalności, zgodność dwóch przyrządów), tablicy 2 (dopuszczalne wartości dla klas), rozdziałów 7–9 (klasa zakresu, sprawozdanie, odstępy między sprawdzeniami) ani załączników A–C — są poza próbką. Polskiego tekstu PN-EN ISO 7500-1:2018-05 nie czytaliśmy.
Zasada metody
Siłę wskazywaną przez maszynę porównuje się z siłą zmierzoną przyrządem do pomiaru siły zgodnym z ISO 376 (klasy nie gorszej niż klasa maszyny) albo wytworzoną znanymi masami. Po oględzinach i trzykrotnym obciążeniu wstępnym wykonuje się trzy serie przy rosnącej sile — przy stałych siłach wskazywanych Fᵢ albo stałych siłach odniesienia F — w temperaturze od 10 °C do 35 °C, z co najmniej pięcioma poziomami od 20 % do 100 % zakresu i dodatkowymi punktami w każdej dekadzie poniżej 20 %. Z wyników liczy się dla każdego punktu względny błąd wskazania i powtarzalności, a z rozdzielczości — dolną granicę zakresu dla danej klasy.
Zastosowania
- Maszyny wytrzymałościowe rozciągające i ściskające do prób statycznych (ISO 7500-1:2018, rozdz. 1)
- Każdy używany zakres siły i każdy wskaźnik siły, także osprzęt (wskazówka wleczona, rejestrator) wpływający na pomiar (6.1, 6.4.6)
- Maszyny hydrauliczne, w tym dwutłokowe — wpływ położenia tłoka (6.1, 6.4.7)
- W zakresach akredytacji: 7 polskich laboratoriów wzorcujących — maszyny do prób statycznych, urządzenia technologiczne, prasy do betonu; 4 czeskie
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| STATUS (karta PKN, 14.11.2026) | PN-EN ISO 7500-1:2018-05 (wersja polska, publikacja 23-11-2022); wprowadza EN ISO 7500-1:2018 i ISO 7500-1:2018; zastępuje PN-EN ISO 7500-1:2016-02 |
| Przyrząd odniesienia (6.1) | przyrząd do pomiaru siły wg ISO 376, klasy ≤ klasy maszyny; obciążniki — błąd siły w granicach ±0,1 % |
| Temperatura (6.4.2) | 10 °C do 35 °C, zapis w sprawozdaniu; zmiana temperatury przyrządu w serii ≤ 2 °C |
| Obciążenie wstępne (6.4.3) | co najmniej 3 razy od zera do największej siły |
| Serie i punkty (6.4.5) | 3 serie przy rosnącej sile; co najmniej 5 poziomów od 20 % do 100 % zakresu; poniżej 20 % — co najmniej 5 sił na dekadę, iloraz sąsiednich ≤ 2 |
| Dolna granica zakresu (6.4.5) | nie mniej niż r × 400 (klasa 0,5), × 200 (klasa 1), × 100 (klasa 2), × 67 (klasa 3) |
| Zero (6.4.5) | zerowanie przed każdą serią, odczyt ok. 30 s po zdjęciu siły; f₀ = Fᵢ₀/F_N × 100 |
| Rozdzielczość (6.2–6.3) | analogowa: (szer. wskazówki / odstęp kresek) × działka, 1/10 działki przy odstępie ≥ 2,5 mm; cyfrowa: 1 przyrost; a = r/Fᵢ × 100 |
| Zasięg w zakresach akredytacji (odczyt 14.11.2026) | 7 polskich laboratoriów wzorcujących, 22 rekordy; 4 czeskie |
Norma
- Numer normy
- PN-EN ISO 7500-1:2018-05 (wersja polska; wprowadza EN ISO 7500-1:2018 i ISO 7500-1:2018 [IDT])
- Tytuł (PL)
- Metale — Wzorcowanie i sprawdzanie statycznych jednoosiowych maszyn wytrzymałościowych — Część 1: Maszyny wytrzymałościowe rozciągające/ściskające — Wzorcowanie i sprawdzanie układu pomiarowego siły
- Title (EN)
- Metallic materials — Calibration and verification of static uniaxial testing machines — Part 1: Tension/compression testing machines — Calibration and verification of the force-measuring system
Procedura krok po kroku
-
Oględziny maszyny
Ogólne oględziny wg załącznika A; wzorcowanie tylko przy maszynie w dobrym stanie, najlepiej najpierw w stanie zastanym (rozdz. 5).
-
Rozdzielczość wskaźnika
Wyznaczenie r dla skali analogowej albo cyfrowej, z uwzględnieniem wahań wskazań; a = r/Fᵢ × 100 w każdym punkcie (6.2–6.3).
-
Ustawienie i warunki
Przyrząd ustawiony bez zginania; temperatura 10 °C do 35 °C, stabilna (≤ 2 °C w serii); trzykrotne obciążenie wstępne (6.4.1–6.4.3).
-
Trzy serie pomiarów
Stałe Fᵢ albo stałe F; co najmniej 5 poziomów od 20 % do 100 % zakresu i punkty w dekadach poniżej 20 %; zerowanie i odczyt zera ok. 30 s po odciążeniu (6.4.4–6.4.5).
-
Osprzęt, tłok, odwracalność
Seria uzupełniająca z osprzętem lub bez; różne położenia tłoka w maszynach hydraulicznych; na życzenie seria malejąca (6.4.6–6.4.8).
-
Ocena i klasa
Błędy względne wskazania i powtarzalności oraz porównanie z wartościami dopuszczalnymi klasy — rozdz. 6.5 i 7 (poza przeczytaną próbką).
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Przyrząd do pomiaru siły (6.1) | Zgodny z ISO 376, klasy nie gorszej niż wzorcowana klasa maszyny; spójność pomiarowa z SI | — |
| Znane masy (obciążniki) (6.1) | Dla sił poniżej dolnej granicy najmniejszego przyrządu; komplet mas = jeden przyrząd; błąd siły w granicach ±0,1 % | — |
| Płyta z kulą, trzpienie gwintowane (6.4.1) | Ustawienie przyrządu przy ściskaniu; przy trzpieniach — przyrząd wzorcowany tak samo, obrót o 120° między seriami | — |
Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)
- PRZESTROGA z rozdziału 1: niektóre badania opisane w dokumencie mogą prowadzić do sytuacji niebezpiecznej
- UWAGA MERYTORYCZNA: wyniki wzorcowania statycznego nie muszą być ważne przy badaniach szybkich albo dynamicznych (uwaga do rozdz. 1)
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-EN ISO 7500-1:2018-05 (wersja polska; wprowadza EN ISO 7500-1:2018 i ISO 7500-1:2018 [IDT]) — „Metale — Wzorcowanie i sprawdzanie statycznych jednoosiowych maszyn wytrzymałościowych — Część 1: Maszyny wytrzymałościowe rozciągające/ściskające — Wzorcowanie i sprawdzanie układu pomiarowego siły”. Tytuł angielski: „Metallic materials — Calibration and verification of static uniaxial testing machines — Part 1: Tension/compression testing machines — Calibration and verification of the force-measuring system”.
Na czym polega ta metoda?
Siłę wskazywaną przez maszynę porównuje się z siłą zmierzoną przyrządem do pomiaru siły zgodnym z ISO 376 (klasy nie gorszej niż klasa maszyny) albo wytworzoną znanymi masami. Po oględzinach i trzykrotnym obciążeniu wstępnym wykonuje się trzy serie przy rosnącej sile — przy stałych siłach wskazywanych Fᵢ albo stałych siłach odniesienia F — w temperaturze od 10 °C do 35 °C, z co najmniej pięcioma poziomami od 20 % do 100 % zakresu i dodatkowymi punktami w każdej dekadzie poniżej 20 %.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
STATUS (karta PKN, 14.11.2026): PN-EN ISO 7500-1:2018-05 (wersja polska, publikacja 23-11-2022); wprowadza EN ISO 7500-1:2018 i ISO 7500-1:2018; zastępuje PN-EN ISO 7500-1:2016-02; Przyrząd odniesienia (6.1): przyrząd do pomiaru siły wg ISO 376, klasy ≤ klasy maszyny; obciążniki — błąd siły w granicach ±0,1 %; Temperatura (6.4.2): 10 °C do 35 °C, zapis w sprawozdaniu; zmiana temperatury przyrządu w serii ≤ 2 °C; Obciążenie wstępne (6.4.3): co najmniej 3 razy od zera do największej siły.
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 6 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Przyrząd do pomiaru siły (6.1), Znane masy (obciążniki) (6.1), Płyta z kulą, trzpienie gwintowane (6.4.1).
Gdzie stosuje się to badanie?
Maszyny wytrzymałościowe rozciągające i ściskające do prób statycznych (ISO 7500-1:2018, rozdz. 1); Każdy używany zakres siły i każdy wskaźnik siły, także osprzęt (wskazówka wleczona, rejestrator) wpływający na pomiar (6.1, 6.4.6); Maszyny hydrauliczne, w tym dwutłokowe — wpływ położenia tłoka (6.1, 6.4.7); W zakresach akredytacji: 7 polskich laboratoriów wzorcujących — maszyny do prób statycznych, urządzenia technologiczne, prasy do betonu; 4 czeskie.
Jakie środki ostrożności obowiązują?
PRZESTROGA z rozdziału 1: niektóre badania opisane w dokumencie mogą prowadzić do sytuacji niebezpiecznej; UWAGA MERYTORYCZNA: wyniki wzorcowania statycznego nie muszą być ważne przy badaniach szybkich albo dynamicznych (uwaga do rozdz. 1).
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-EN ISO 7500-1.