🧵 Masa liniowa (g/m) i masa powierzchniowa (g/m²) tkanin — metody 1–4 dla całych sztuk i odcinków, metoda 5 na małych próbkach 10 cm × 10 cm; PN-ISO 3801

Materiały i NDT PN-ISO 3801

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. ISO 3801:1977 (rozdz. 1) określa metody wyznaczania masy na jednostkę długości i masy na jednostkę powierzchni tkanin klimatyzowanych w atmosferze normalnej do badań. Metody dotyczą tkanin (także typu „stretch”) w pełnej szerokości albo złożonych wzdłuż środka i stosuje się je zarówno do całych sztuk, jak i do odcinków. Wstęp normy: masę na jednostkę długości i powierzchni można wyznaczyć na więcej niż jeden sposób; dla niektórych tkanin obie wielkości wiąże po prostu szerokość, ale u innych różnice budowy (w krajkach albo w samej tkaninie) robią między nimi istotną różnicę — dlatego trzeba rozważyć wszystkie metody i wybrać właściwą dla danej tkaniny. Żadna z metod nie jest na tyle dokładniejsza od pozostałych, by ustanowić ją jedyną metodą normową; wybór (masa liniowa czy powierzchniowa, metoda dla próbek czy dla sztuk) zależy od okoliczności. Gdy jako próbkę reprezentatywną partii sztuk pobrano odcinek, wyniki z próbki mogą posłużyć do poprawienia pomiarów i mas sztuk nieklimatyzowanych. Powołania (rozdz. 2): ISO 139 (atmosfery normalne), ISO 3932 (wyznaczanie długości tkanin) i ISO 3933 (wyznaczanie szerokości). Normę opracował ISO/TC 38 Tekstylia; pierwsze wydanie 1977-09-01, poprawione i przedrukowane 1983-12-15.

ZASADA METOD (rozdz. 3). Metody 1 i 3: gdy sztukę albo odcinek można klimatyzować w atmosferze normalnej, wyznacza się długość i masę (metoda 1 — masa liniowa) albo długość, szerokość i masę (metoda 3 — masa powierzchniowa). Metody 2 i 4: gdy klimatyzowanie całej sztuki jest niewykonalne, długość (i szerokość) oraz masę sztuki wyznacza się po relaksacji w atmosferze panującej w pomieszczeniu, a wynik poprawia współczynnikiem z porównania odcinka wyciętego z tej sztuki — mierzonego najpierw w atmosferze otoczenia, potem w atmosferze normalnej. Metoda 5: gdy bada się małą próbkę, małe próbki doprowadza się do równowagi z atmosferą normalną, wycina próbki o znanych wymiarach, waży i oblicza masę powierzchniową.

APARATURA I ATMOSFERA (rozdz. 4–5). Przymiar stalowy wzorcowany o długości 3 m (ewentualnie co najmniej 2 m) z podziałką centymetrową i milimetrową (metody 1–4); przyrząd do cięcia próbki pełnej szerokości prostopadle do krajki (metody 1–4); waga ważąca sztuki albo odcinki z dokładnością ±0,2 % wyznaczanej masy, a dla metody 5 — z dokładnością 0,001 g; stół o gładkiej płaskiej powierzchni, szerszy od tkaniny i długi na co najmniej 4 m; przyrząd o dokładności 1 % do wycinania próbek 10 cm × 10 cm albo wykrojnik kołowy o polu 100 cm² oraz metalowa płytka ok. 9 cm × 9 cm (albo 80 cm² przy płytce kołowej) i grubości 1 cm (metoda 5). Atmosfera do klimatyzowania i badań — według ISO 139; w brzmieniu normy z 1977 r.: wilgotność względna 65 ± 2 % i temperatura 20 ± 2 °C, a w regionach tropikalnych, za zgodą stron, 27 ± 2 °C.

PRZEBIEG (rozdz. 6). Klimatyzowanie wstępne (6.1): do równowagi dochodzi się od strony suchej; jeśli tkanina tego nie pozwala, kondycjonuje się ją wstępnie w atmosferze o wilgotności względnej nie większej niż 10 % i temperaturze nie wyższej niż 50 °C, do chwili, gdy różnica kolejnych ważeń w odstępach co najmniej 2 h nie przekracza 0,5 % masy końcowej. Krajki (6.2): jeśli masa liniowa (lub powierzchniowa) krajki wyraźnie różni się od masy tkaniny, masę powierzchniową wyznacza się na próbce z odciętymi krajkami (wzdłuż skrajnych nitek osnowy właściwej tkaniny), a obliczenia opiera na masie, długości i szerokości próbki przyciętej. Metoda 1 (6.3): sztuki — długość klimatyzowanej sztuki według ISO 3932, potem ważenie bez wyjmowania z atmosfery normalnej; gdy pełnej długości wyznaczyć się nie da albo nie trzeba — postępowanie dla odcinka na próbce długości co najmniej 0,5 m, najlepiej 3–4 m, pobranej najlepiej ze środka sztuki; odcinki — cięte w pełnej szerokości wzdłuż równoległych linii prostopadłych do krajki. Metoda 2 (6.4): długość sztuki po relaksacji w atmosferze otoczenia (ISO 3932) i jej masa w tej atmosferze; ze środka sztuki odcinek pełnej szerokości długości co najmniej 1 m, najlepiej 3–4 m; masy sztuki i odcinka wyznacza się w tym samym czasie, by ograniczyć wpływ nagłych zmian temperatury i wilgotności, a odcinek bada dalej jak w 6.3.2.2. Metoda 3 (6.5): jak metoda 1 plus szerokość klimatyzowana według ISO 3933. Metoda 4 (6.6): jak metoda 2 plus szerokość sztuki po relaksacji i szerokość odcinka po relaksacji i po klimatyzowaniu (ISO 3933). Metoda 5 (6.7): pięć próbek (o ile nie ustalono inaczej) ok. 15 cm × 15 cm, bez krajek i zagnieceń, możliwie reprezentatywnych; przy dużym wzorze, gdy różne miejsca mają wyraźnie różną masę powierzchniową — próbki z całkowitą liczbą powtórzeń raportu wzoru; klimatyzowanie wstępne według 6.1, potem co najmniej 24 h bez naprężeń w atmosferze normalnej; z każdej próbki, pod metalową płytką, wycina się kwadrat 10 cm × 10 cm (albo koło 100 cm²) i waży z dokładnością ±0,001 g, bez utraty nitek.

OBLICZENIA I SPRAWOZDANIE (rozdz. 7–8). Metody 1 i 3: masa liniowa = mc / lc (g/m), masa powierzchniowa = mc / (lc × wc) (g/m²), gdzie mc — masa po klimatyzowaniu (z krajkami albo bez, stosownie do przypadku), lc i wc — długość i szerokość po klimatyzowaniu w metrach; wynik zaokrągla się do pełnego grama. Metody 2 i 4: długość (i szerokość) klimatyzowaną sztuki oblicza się według ISO 3932 (ISO 3933), a masę klimatyzowaną sztuki ze wzoru mc = mr × msc / msr (masa sztuki po relaksacji razy stosunek mas odcinka po klimatyzowaniu i po relaksacji); dalej jak w 7.1, z zaokrągleniem do pełnego grama. Metoda 5: masa powierzchniowa = m × 100 (g/m²), gdzie m — masa próbki 100 cm² w gramach; średnia z pięciu wartości, zaokrąglona do pełnego grama. Sprawozdanie: powołanie normy, wynik dla każdej próbki (gdy bada się więcej niż jedną), data, średnia masa liniowa i/lub powierzchniowa, metoda (1, 2, 3, 4 albo 5), którą uzyskano każdy wynik, czy wynik obejmuje krajki, odstępstwa od procedury.

STATUS (stan karty PKN na 06.11.2026). Karta PN-ISO 3801:1993 (wersja polska) ma etykietę „Wycofana”: data publikacji 17-08-1993, data wycofania 18-09-2014, 6 stron, Sektor Produktów Powszechnego Użytku, KT 26 Wyrobów Włókienniczych, „Wprowadza: ISO 3801:1977 [IDT]”, „Zastępuje: PN-P-04613:1985 - wersja polska”, ICS 59.080.30. Wiersza „Zastąpiona przez” karta nie ma — PKN nie wskazuje normy, która zastąpiła PN-ISO 3801:1993. Pole „Zakres”: „Niniejsza Norma Międzynarodowa podaje metody wyznaczania: a) masy liniowej, b) masy powierzchniowej tkanin aklimatyzowanych w klimacie normalnym.” Co to znaczy dla wyniku: wycofanie nie zmienia treści metody — polska norma wprowadzała ISO 3801:1977 bez zmian [IDT], a przeczytany tekst ISO jest tekstem tej metody — ale laboratorium pracuje według normy wycofanej, bez następcy wskazanego przez PKN, i sprawozdanie powinno podawać ją z rokiem wydania. W tej samej pozycji AB 154 stoi PN-P-04613:1997 — numer normy, którą PN-ISO 3801 zastąpiła w wydaniu z 1985 r.; statusu wydania 1997 nie sprawdzaliśmy.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji z 02.11.2026; zakładka „Laboratoria” na labcoda.pl, 06.11.2026). Numer 3801 stoi w 7 rekordach u 6 polskich laboratoriów: AB 154, AB 164 (dwa rekordy — tyle samo treści, różny zapis punktów), AB 198, AB 225, AB 403, AB 1417. Zapis jest zawsze „PN-ISO 3801:1993” — bez punktów (AB 154, AB 198, AB 1417), z punktami 6.3, 6.5, 6.7 (AB 164, AB 403) albo z samym pkt 6.7 (AB 225). W AB 154 norma stoi w jednej pozycji z PN-EN 12127:2000, PN-EN ISO 9073-1:2023-11 i PN-P-04613:1997. Do zbioru liczymy postać „3801” bez cyfry po numerze; poza polskimi jest 1 rekord czeski (1001 — „ISO 3801” w jednej pozycji z ČSN 80 0845, ČSN EN ISO 9073-1, ČSN 80 0863, ČSN EN ISO 9864, ČSN EN 984, ČSN EN 12127 i ČSN EN ISO 23997). Zakładka „Laboratoria” („PN-ISO 3801”) pokazuje 7 laboratoriów: tych 6 polskich i 1 czeskie, z tą samą liczbą pozycji co kopia (zapytanie zakładki na labcoda.pl, 06.11.2026). Aktualnych dokumentów zakresu PCA tych laboratoriów nie porównywaliśmy z kopią.

CO BADAJĄ LABORATORIA (kopia bazy, całe pozycje). Tkaniny — masa liniowa z parametrem „masa powierzchniowa”, technika „Metoda 1; Metoda 3; Metoda 5”, pkt 6.3, 6.5 i 6.7 (AB 164, dwa rekordy); płaskie wyroby włókiennicze, dzianiny, tkaniny i wyroby włókiennicze — masa liniowa i powierzchniowa, technika „Metoda pośrednia”, pkt 6.3, 6.5 i 6.7 (AB 403); tkaniny — masa powierzchniowa, „Metoda 5 – małej próbki”, pkt 6.7 (AB 225); tkaniny — masa powierzchniowa (AB 1417); tkaniny — masa liniowa i powierzchniowa (AB 198); płaskie wyroby włókiennicze — masa liniowa i powierzchniowa, razem z PN-EN 12127:2000, PN-EN ISO 9073-1:2023-11 i PN-P-04613:1997 (AB 154). Żadna pozycja nie podaje zakresu pomiarowego.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Pobieranie: w metodzie 5 próbki 15 cm × 15 cm muszą omijać krajki i zagniecenia, a przy dużym wzorze obejmować całkowitą liczbę powtórzeń raportu — inaczej średnia z pięciu kwadratów nie reprezentuje tkaniny; sama norma ostrzega, że metoda 5 może być wtedy nieodpowiednia, zwłaszcza w sporze. Pomiar: do równowagi z atmosferą normalną dochodzi się od strony suchej (klimatyzowanie wstępne przy wilgotności do 10 % i temperaturze do 50 °C); próbka zawilgocona, klimatyzowana „od strony mokrej”, daje inną masę przy tej samej atmosferze. Masę klimatyzowaną waży się bez wyjmowania sztuki lub odcinka z atmosfery normalnej (pkt 6.3.1, 6.3.2.2), a w metodach 2 i 4 masę sztuki i odcinka w atmosferze otoczenia — w tym samym czasie (pkt 6.4). Obliczenie: masa liniowa i masa powierzchniowa nie zawsze przeliczają się przez szerokość (wstęp normy) — przeliczenie jednej w drugą zamiast pomiaru daje wynik pozornie zgodny; w metodach 2 i 4 masa klimatyzowana sztuki jest wielkością wyliczaną: masa sztuki po relaksacji i masa odcinka po relaksacji to pomiary w atmosferze otoczenia, masa odcinka po klimatyzowaniu — pomiar w atmosferze normalnej, a długość i szerokość klimatyzowaną liczy się według innych norm (ISO 3932, ISO 3933). Wynik z krajkami i bez krajek to dwie różne liczby — sprawozdanie musi powiedzieć, która. Zakresy łączą normę z PN-EN 12127 (masa powierzchniowa na małych próbkach — osobny wpis tej bazy) i z normami włóknin; wynik musi wskazać, według której normy i której metody go uzyskano.

CZEGO NIE PODAJEMY. Przeczytany tekst ISO 3801:1977 (próbka iTeh, wydanie poprawione i przedrukowane 1983-12-15) obejmuje całą normę — wstęp, rozdziały 1–8; nie zawiera tekstu polskiej normy PN-ISO 3801:1993, więc polskiego brzmienia nie cytujemy. Nie podajemy aktualnego brzmienia ISO 139 (atmosfera normalna podana jest tu tak, jak przytacza ją norma z 1977 r.) ani treści ISO 3932 i ISO 3933. Statusu ISO 3801 u wydawcy (ISO) nie udało się odczytać — strona ISO nie była dostępna z naszej maszyny. Powołań normy w przepisach nie sprawdzaliśmy.

Zasada metody

Masę tkaniny klimatyzowanej w atmosferze normalnej dzieli się przez jej długość (masa liniowa, g/m) albo przez długość i szerokość (masa powierzchniowa, g/m²): w metodach 1 i 3 na całej sztuce albo odcinku, w metodach 2 i 4 na sztuce mierzonej w atmosferze otoczenia z poprawką z odcinka mierzonego w obu atmosferach (mc = mr × msc / msr), w metodzie 5 — z masy pięciu małych próbek 100 cm² (masa powierzchniowa = m × 100); wynik zaokrągla się do pełnego grama (ISO 3801:1977, rozdz. 3, 6, 7).

Zastosowania

• Tkaniny, także typu „stretch”, w pełnej szerokości albo złożone wzdłuż środka — całe sztuki i odcinki (ISO 3801:1977, rozdz. 1)
• Masa liniowa (g/m) — metody 1 i 2; masa powierzchniowa (g/m²) — metody 3, 4 i 5
• Sztuki, których nie da się klimatyzować w atmosferze normalnej — metody 2 i 4 z poprawką z odcinka
• W zakresach akredytacji: 6 polskich laboratoriów — tkaniny, płaskie wyroby włókiennicze, dzianiny; metody 1, 3 i 5 (pkt 6.3, 6.5, 6.7)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-ISO 3801:1993 (wersja polska; wprowadza ISO 3801:1977 [IDT]; wycofana 18-09-2014)

Tytuł (PL)

Tekstylia — Tkaniny — Wyznaczanie masy liniowej i powierzchniowej

Title (EN)

Textiles — Woven fabrics — Determination of mass per unit length and mass per unit area

Procedura krok po kroku

1. Wybór metody

   Masa liniowa czy powierzchniowa; cała sztuka, odcinek czy mała próbka; czy sztukę da się klimatyzować w atmosferze normalnej (metody 1/3) czy nie (metody 2/4); przy dużym wzorze — ostrożnie z metodą 5 (wstęp, rozdz. 3).

2. Klimatyzowanie

   Równowaga od strony suchej — w razie potrzeby wstępnie przy wilgotności ≤ 10 % i temperaturze ≤ 50 °C; potem atmosfera normalna (metoda 5: co najmniej 24 h bez naprężeń) (pkt 6.1, 6.7.2).

3. Krajki

   Gdy masa krajki wyraźnie różni się od masy tkaniny — masa powierzchniowa na próbce z odciętymi krajkami (pkt 6.2).

4. Pomiar

   Metody 1 i 3: długość (ISO 3932), szerokość (ISO 3933) i masa bez wyjmowania z atmosfery normalnej; metody 2 i 4: sztuka i odcinek po relaksacji w atmosferze otoczenia, ważone w tym samym czasie, potem odcinek klimatyzowany; metoda 5: pięć kwadratów 10 × 10 cm (albo kół 100 cm²) ważonych z dokładnością ±0,001 g (pkt 6.3–6.7).

5. Obliczenie i wynik

   mc/lc (g/m), mc/(lc × wc) (g/m²); metody 2 i 4: mc = mr × msc/msr; metoda 5: m × 100, średnia z pięciu; zaokrąglenie do pełnego grama; w sprawozdaniu metoda i to, czy wynik obejmuje krajki (rozdz. 7–8). PN-ISO 3801:1993 — wycofana 18-09-2014 bez wskazanego następcy (stan karty PKN na 06.11.2026).

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• UWAGA MERYTORYCZNA: metoda 5 może być nieodpowiednia dla tkanin z dużym wzorem i w sporach (wstęp normy)
• UWAGA MERYTORYCZNA: wynik z krajkami i bez krajek to dwie różne wielkości — sprawozdanie musi wskazać, którą podano
• Praca z ostrymi wykrojnikami — płytka metalowa dociska próbkę przy cięciu (pkt 4.6, 6.7.2)

Najczęstsze pytania