🌿 Oznaczanie lotnych związków organicznych (VOC — eluujących od n-heksanu do n-heksadekanu), bardzo lotnych (VVOC) i półlotnych (SVOC) oraz ich sum TVOC i TSVOC w powietrzu wnętrz i w powietrzu komór i cel do badania emisji — aktywne pobieranie zmierzonej objętości powietrza na rurki sorpcyjne (Tenax TA albo do 3 sorbentów), termodesorpcja przez pułapkę ogniskującą i chromatografia gazowa z kolumną kapilarną i detektorem MS, z dodatkowym FID albo bez; stężenia od mikrogramów do kilku miligramów na metr sześcienny; ISO 16000-6:2021

Środowisko ISO 16000-6

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Tekst normy czytamy w próbce iTeh dokumentu ISO 16000-6:2021 (wydanie trzecie, tekst angielski): spis treści, przedmowa, wprowadzenie, rozdziały 1–6 i rozdział 7 do punktu 7.1.2 — próbka kończy się na stronie 7. Dalszej części aparatury, kondycjonowania i przechowywania rurek (8), pobierania (9), analizy (10), obliczania stężeń (11), charakterystyk metody (12), sprawozdania (13), kontroli jakości (14) ani załączników A–F (TVOC i TSVOC, przykłady związków, opis i wybór sorbentów, bezpieczne objętości pobierania, odzysk po przechowywaniu) nie czytamy; tytuły znamy ze spisu treści.

WEDŁUG TEKSTU ISO 16000-6:2021. Normę przygotował ISO/TC 146 „Jakość powietrza”, podkomitet SC 6 „Powietrze wnętrz”. Wydanie trzecie zastępuje drugie (ISO 16000-6:2011); główne zmiany: dopuszczono sorbenty inne niż Tenax TA, a opisy pomiarów VVOC i SVOC włączono do części normatywnej. Wprowadzenie: ISO 16000-5 (strategia pobierania VOC) łączy ISO 16000-1 z tą częścią; metodę stosuje się w budynkach, kabinach środków transportu i komorach do badania emisji; zadanie pomiarowe może być ściśle określone (lista związków docelowych, czas pobierania, czułość) albo otwarte (szukanie przyczyny słabo rozpoznanego problemu z jakością powietrza); do wyboru jest sam Tenax TA albo zestaw sorbentów — szerszy zakres lotności i lepszy odzysk. Zakres (1): oznaczanie VOC w powietrzu wnętrz i w powietrzu pobieranym do oznaczania emisji z wyrobów i materiałów w komorach i celach badawczych; rurki sorpcyjne, termodesorpcja (TD), GC z kolumną kapilarną i detektorem MS z dodatkowym FID albo bez; większość związków organicznych w fazie gazowej zgodnych z GC, od mikrogramów do kilku miligramów na m³; wiele VVOC i SVOC — zależnie od sorbentów. Powołania (2): ISO 16000-1, EN 13137 (pompy do pobierania osobistego). Definicje (3), na kolumnie z fazą 5 % fenylo-95 % metylopolisiloksan: VVOC — eluują przed n-heksanem; VOC — od n-heksanu do n-heksadekanu włącznie; SVOC — po n-heksadekanie (frakcję par do n-C44 można analizować TD-GC-MS w szczególnych warunkach); TVOC i TSVOC — sumy związków zidentyfikowanych i niezidentyfikowanych liczone według załącznika A; związek docelowy; lista zadań (wymagania określone przed badaniem); ślepa laboratoryjna (rurka z partii zatrzymana w laboratorium) i ślepa terenowa (rurka przechodząca te same czynności w terenie, bez pobierania); wzorzec wewnętrzny. Zasada (5): zmierzoną objętość powietrza z pomieszczenia, wnętrza pojazdu, komory emisyjnej (ISO 16000-9, ISO 12219-4, ISO 12219-6) lub celi (ISO 16000-10) przepuszcza się przez jedną lub więcej rurek; związki desorbuje się termicznie i w strumieniu gazu obojętnego przez pułapkę ogniskującą przenosi do GC. Odczynniki (6): sorbenty od bardzo silnych (VVOC) do bardzo słabych (SVOC), ziarna 0,18–0,60 mm; Tenax TA (polimer 2,6-difenylenotlenku, ok. 0,25–0,6 mm) wymaga usunięcia zanieczyszczeń przed użyciem; sorbenty typu sadza grafityzowana (np. Carbopack X, Carbograph 5 TD) — hydrofobowe, dla VOC i VVOC o prężności poniżej typowej dla węglowodorów C4; sita węglowe — na końcu rurki dla najlotniejszych, nie w pełni hydrofobowe, więc rurkę przedmuchuje się na sucho przed analizą. Wzorce na rurkach (6.4): atmosfery wzorcowe według np. ISO 6141 lub ISO 6145, typowo ok. 100 µg/m³, objętości np. 100 ml–10 l, nie powyżej objętości przebicia, rurki wzorcowe świeże dla każdej serii; roztwory 10–1000 ng/µl (np. w metanolu), porcje 1 µl wprowadzane przez niegrzany dozownik GC w strumieniu gazu 100 ± 10 ml/min przez 5 min; czystość gazu ma pozwalać wykryć 0,5 ng toluenu; dostępne są certyfikowane rurki z naniesionym wzorcem. Aparatura (7.1): rurki stalowe lub szklane, np. średnica zewnętrzna 6,4 mm, wewnętrzna 5 mm, długość 89 mm, zamykane nakrętkami z ferrulami PTFE; objętość przebicia (wyznaczana według ISO 16017-1, załącznik B) zależy od temperatury i wymiarów złoża — bezpieczna objętość pobierania to typowo 2/3 objętości przebicia, wzrost temperatury o 10 °C zmniejsza objętość przebicia mniej więcej o połowę, a większość danych podaje się dla 20 °C; wilgotność obniża ją dla niektórych sorbentów; do 3 sorbentów od najsłabszego od strony pobierania; ok. 200 mg Tenax TA wystarcza dla VOC i związków wrzących do ok. n-C22; dla SVOC — krótka warstwa waty kwarcowej przed Tenaxem (w tekście próbki: „200 ng of Tenax TA” — w zdaniu obok mowa o 200 mg); dla VVOC — 20 mm silniejszego sorbentu za Tenaxem; przykład: wata kwarcowa 5 mm, 175 mg Tenax TA (ok. 35 mm) i 15–20 mm Carbograph 5 TD lub Carbopack X — od 1,3-butadienu do n-C30 lub dalej; sorbenty w środkowych ok. 60 mm rurki; optymalny przepływ 20–200 ml/min.

STATUS (stan na 03.10.2026). W wyszukiwarce PKN (hasło „16000-6”, 03.10.2026) nie ma żadnej normy — laboratoria powołują dokument ISO. W wynikach wyszukiwarki iTeh (odczyt 03.10.2026) najnowsze wydanie to ISO 16000-6:2021 (obok wydań 2004 i 2011 oraz słoweńskiego SIST ISO 16000-6:2023).

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 03.10.2026). Numer 16000-6 stoi w 8 rekordach u 4 laboratoriów: AB 023, AB 053, AB 128, AB 1207. W aktualnych dokumentach PCA (odczyt 03.10.2026; AB 023 wyd. nr 31 z 16.07.2025, AB 1207 wyd. nr 26 z 11.06.2026, AB 128 wyd. nr 25 z 24.06.2026, AB 053 wyd. nr 25 z 01.09.2026) numer stoi u tych samych 4 laboratoriów; w każdym dokumencie liczba znaczników stron równa się liczbie stron PDF, bez powtórzeń; przeszukanie wszystkich dokumentów PCA pobranych z BIP 03.10.2026 nie dało laboratoriów spoza kopii bazy. Postać „ISO 16000-6:2021” u AB 023, AB 053 i AB 1207; „ISO 16000-6” bez roku u AB 128 (dwie pozycje). Żadna z tych pozycji nie jest zawieszona. Zakładka „Laboratoria” (hasło „ISO 16000-6”) pokazuje wszystkie 4 laboratoria polskie i 4 czeskie — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 03.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). AB 1207: powietrze atmosferyczne i powietrze pomieszczeń pobrane na rurki z Tenax TA — TVOC w przeliczeniu na toluen (0,10–2,50) µg w próbce, TD-GC-MS. AB 053: wyroby budowlane i wyposażenie wnętrz — emisja TVOC w dużej i małej komorze (1–1000) µg/m³, TD-GC-MS, razem z PN-EN ISO 16000-9:2024. AB 128: tworzywa, tekstylia, pianki, skóra i guma — LZO emitowane w komorze środowiskowej, TD-GC-FID-MS, oraz identyfikacja związków organicznych GC-MS z biblioteką widm NIST 14, z instrukcją BOSMAL/I-7-64. AB 023: pobieranie próbek powietrza w budynkach mieszkalnych, użyteczności publicznej i zakładach pracy in situ (razem z ISO 16000-3:2022).

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy TVOC: suma jest zdefiniowana — związki eluujące od n-heksanu do n-heksadekanu na kolumnie 5 % fenylo-polisiloksanowej, liczone według załącznika A (3.2, 3.4); wynik „TVOC w przeliczeniu na toluen” u AB 1207 jest jednym ze sposobów przeliczenia, a sam zapis nie mówi, czy to suma według załącznika A (którego nie czytamy). Przy objętości pobierania: przekroczenie objętości przebicia zaniża wynik bez śladu w chromatogramie próbki — objętość bezpieczna to typowo 2/3 przebicia, a ciepło (+10 °C ≈ połowa) i wilgotność ją zmniejszają (7.1.1, uwaga 2). Przy VVOC: sam Tenax TA ich nie zatrzymuje ilościowo — potrzebny silniejszy sorbent, a sita węglowe chłoną wodę i wymagają przedmuchu na sucho (6.3.5, 7.1.2). Przy wzorcach: nadmiar rozpuszczalnika przy dozowaniu cieczy może wypchnąć najlotniejsze związki; norma zaleca 1 µl lub mniej (6.4.3–6.4.4). Przy czystości gazu: zanieczyszczenia gazu nośnego zatężają się na sorbencie razem z analitami (6.4.4). Przy wydaniu: wydanie 2021 dopuszcza inne sorbenty i włącza VVOC i SVOC do części normatywnej — pozycja „ISO 16000-6” bez roku nie mówi, które wydanie stosuje laboratorium.

CZEGO NIE PODAJEMY. Kondycjonowania rurek, warunków pobierania i termodesorpcji, warunków GC-MS, identyfikacji i kwantyfikacji, granic oznaczalności, wzorów, danych precyzji ani tablic bezpiecznych objętości nie przytaczamy — leżą poza próbką. Treści ISO 16000-1, -5, -9 i -10, ISO 16017-1 ani ISO 12219 w tym wpisie nie streszczamy. Nie podajemy wartości dopuszczalnych ani zalecanych TVOC w powietrzu wnętrz ani klas emisji wyrobów.

Zasada metody

Zmierzoną objętość powietrza przepuszcza się pompką przez rurkę wypełnioną jednym lub kilkoma sorbentami, które zatrzymują związki organiczne o różnej lotności. W laboratorium rurkę ogrzewa się w termodesorberze, a uwolnione związki w strumieniu gazu obojętnego przechodzą przez pułapkę ogniskującą do chromatografu gazowego z kolumną kapilarną. Detektor MS (z FID albo bez) służy do identyfikacji i oznaczenia ilościowego związków docelowych oraz do obliczenia sumy TVOC; stężenie w powietrzu wynika z masy związku i objętości pobranego powietrza.

Zastosowania

• VOC, VVOC i SVOC w powietrzu wnętrz — budynki o różnym przeznaczeniu i kabiny środków transportu (wprowadzenie, 1)
• Powietrze komór i cel do badania emisji z wyrobów i materiałów (1, 5)
• Suma TVOC i TSVOC według załącznika A (3.4, 3.5)
• Powietrze pomieszczeń i emisja z wyrobów — 8 rekordów zakresów akredytacji 4 laboratoriów w PCA

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

ISO 16000-6:2021

Tytuł (PL)

Powietrze wnętrz — Część 6: Oznaczanie związków organicznych (VVOC, VOC, SVOC) w powietrzu wnętrz i w powietrzu komór badawczych metodą aktywnego pobierania próbek na rurki sorpcyjne, termicznej desorpcji i chromatografii gazowej z detekcją MS lub MS-FID

Title (EN)

Indoor air — Part 6: Determination of organic compounds (VVOC, VOC, SVOC) in indoor and test chamber air by active sampling on sorbent tubes, thermal desorption and gas chromatography using MS or MS FID

Procedura krok po kroku

1. Wybór rurki

   Sorbenty według listy związków docelowych i zadania (wprowadzenie, 7.1.2). ISO 16000-6:2021 — brak PN (03.10.2026).

2. Kondycjonowanie

   Rurki kondycjonowane i szczelnie zamknięte; ślepe laboratoryjne i terenowe (3.8, 3.9; rozdział 8 poza próbką).

3. Pobieranie

   Zmierzona objętość nie większa od bezpiecznej (7.1.1; rozdział 9 poza próbką).

4. Analiza

   Termodesorpcja, pułapka ogniskująca, GC-MS (z FID albo bez), wzorce na rurkach (5, 6.4; rozdział 10 poza próbką).

5. Wynik

   Stężenia związków docelowych i TVOC/TSVOC (3.4, 3.5; rozdział 11 i załącznik A poza próbką).

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Rurki wzorcowe z atmosfer i roztworów przygotowuje się w kontrolowanej temperaturze; roztwory sprawdza się pod kątem rozkładu, np. reakcji alkoholi z ketonami (6.4.3, 6.4.4)

Najczęstsze pytania