🦠 Listeria monocytogenes i Listeria spp. — WYKRYWANIE wg PN-EN ISO 11290-1

Mikrobiologia PN-EN ISO 11290-1

Przegląd

SKALA I MIEJSCE W SERII. Pomiar 22.09.2026: 138 pozycji u 79 laboratoriów; dopasowanie po POCZĄTKU zapisu daje 135 pozycji u 77 laboratoriów. To CZĘŚĆ 1 — metoda WYKRYWANIA (odpowiedź „obecna / nieobecna" w określonej masie próbki). Osobnym dokumentem jest część 2, opisująca OZNACZANIE LICZBY (wynik w jtk na gram albo mililitr) — ma ona w tej bazie własny wpis. Te dwa badania odpowiadają na dwa różne pytania i nie zastępują się nawzajem: w przepisach żywnościowych kryterium bywa sformułowane raz jako nieobecność w 25 g, raz jako limit liczbowy.

STATUS (stan kart PKN na 22.09.2026). PN-EN ISO 11290-1:2017-07 — AKTUALNA, karta bez adnotacji o wycofaniu. ICS 07.100.30, organ techniczny KT 3 (Mikrobiologii Łańcucha Żywnościowego), „Wprowadza: EN ISO 11290-1:2017 [IDT], ISO 11290-1:2017 [IDT]". Zastępuje PN-EN ISO 11290-1:1999 (wersja polska) oraz jej zmianę PN-EN ISO 11290-1:1999/A1:2005.

DWIE WERSJE JĘZYKOWE — I TRZY I PÓŁ ROKU ODSTĘPU MIĘDZY NIMI. Katalog PKN ma dwie karty tego samego wydania: • wersja ANGIELSKA — publikacja 18-07-2017, 50 stron; • wersja POLSKA — publikacja 07-01-2021, 42 strony. Poprzednie wydanie (1999) zostało wycofane 18-07-2017, czyli z dniem ukazania się wersji angielskiej. Przez trzy i pół roku obowiązujące wydanie istniało w polskim zbiorze WYŁĄCZNIE po angielsku — i dopiero potem doszła wersja polska. To jest mechanizm wart zapamiętania przy każdej normie: brak wersji polskiej dziś nie znaczy, że jej nie będzie, a jej pojawienie się nie zmienia ani numeru, ani daty wydania. Data publikacji na karcie wersji polskiej (07-01-2021) nie jest datą wejścia normy do zbioru.

CO ZMIENIŁO WYDANIE Z 2017 ROKU — TRZY RZECZY WIDOCZNE W SAMYM ZAKRESIE. Wydanie z 1999 roku opisywało „horyzontalną metodę wykrywania obecności Listeria monocytogenes", stosowaną do produktów spożywczych i pasz. Wydanie obowiązujące podaje metodę: • wykrywania L. monocytogenes ORAZ wykrywania Listeria spp. (łącznie z L. monocytogenes) — dochodzi więc badanie całego RODZAJU, nie tylko jednego gatunku; • stosowaną do produktów przeznaczonych do spożycia przez ludzi i do żywienia zwierząt ORAZ do PRÓBEK ŚRODOWISKOWYCH pobranych w obszarze produkcji żywności i obrotu żywnością — dochodzą wymazy z linii produkcyjnej, których wydanie z 1999 roku nie obejmowało; • z zastrzeżeniem, że NIEKTÓRE dodatkowo opisane gatunki Listeria mogą nie zostać wykryte ani potwierdzone tą metodą. To ostatnie zastrzeżenie jest w normie postawione wprost i ma znaczenie dla wyniku „Listeria spp. nieobecne": zdanie to nie mówi, że w próbce nie ma żadnej listerii, tylko że metoda nie wykryła tych, które wykrywa.

DLACZEGO WYMAZY ŚRODOWISKOWE SĄ W TEJ NORMIE WAŻNE. Listeria monocytogenes utrzymuje się w zakładzie — w odpływach, na posadzkach, w maszynach — i stamtąd trafia do wyrobu. Objęcie próbek środowiskowych zakresem normy oznacza, że badanie linii produkcyjnej można wykonać metodą znormalizowaną i akredytowaną, a nie tylko procedurą własną. W zakresach akredytacji widać to wprost: osobne pozycje mają przedmiot badań „Próbki środowiskowe z obszarów produkcji żywności i obrotu żywnością: - wymaz".

CO WIDAĆ W ZAKRESACH AKREDYTACJI. Metodyka: „Obecność Listeria monocytogenes" (79 pozycji), z dopisaną techniką „Metoda hodowlana z potwierdzeniem biochemicznym" (12), „Obecność Listeria spp." (9 + 3 z techniką), „Obecność Listeria monocytogenes i innych Listeria spp." (5), obie obecności wymienione osobno w jednym wierszu (4). Widać stąd, że rozszerzenie zakresu z 2017 roku faktycznie weszło do zakresów: laboratoria akredytują i gatunek, i rodzaj. Przedmiot badań bywa wymieniony jako pojedyncza matryca („Mięso i przetwory mięsne"), jako „Żywność" z odsyłaczem, albo jako długa lista kilkunastu grup — od mięsa i mleka po zioła, przyprawy i napoje. Metoda jest HORYZONTALNA, czyli z założenia stosowana do wielu matryc, i tak też jest akredytowana.

POSTACIE ZAPISU — OSIEM ODMIAN, W TYM JEDNA MYLĄCA. Norma występuje jako: „PN-EN ISO 11290-1:2017-07" (112 pozycji), „PN-EN ISO 11290-1" bez roku (18), „PN-EN ISO 11290-1 4)" i „PN-EN ISO 11290-1 2)" — z numerem ODSYŁACZA doklejonym do oznaczenia (po 2), „PN-EN ISO-11290-1:2017-07" z nadmiarowym łącznikiem (1), „PN-EN ISO 11290-1: 2017-07" ze spacją po dwukropku (1), „PN–EN ISO 11290-1:2017-07" z półpauzą (1) i „PN- EN ISO 11290-1:2017-07" ze spacją po łączniku (1). Zapis z doklejonym odsyłaczem („11290-1 4)") jest szczególny: cyfra nie należy do oznaczenia normy, tylko do przypisu w tabeli zakresu, a przy maszynowym czytaniu zakresów staje się częścią numeru. Przy 18 pozycjach bez roku trzeba natomiast osobno ustalić, o które wydanie chodzi — wydanie z 1999 roku jest wycofane od 18-07-2017.

CZEGO TEN WPIS NIE ROZSTRZYGA. Nie mamy tekstu normy — opis pochodzi z opisów zakresu na kartach katalogowych PKN (wydania 1999 i 2017 w obu wersjach językowych) oraz z pomiaru na zakresach akredytacji. Nie znamy więc: składu pożywek namnażających i wybiórczych (w tym półwybiórczego etapu pierwszego namnażania), czasów i temperatur inkubacji, masy próbki badanej, sposobu potwierdzania izolatów ani kryteriów odczytu. Nie ustaliliśmy również, czy do wydania z 2017 roku wydano zmianę (Amd) — w katalogu PKN znaleźliśmy tylko zmianę A1:2005 do wydania z 1999 roku.

Zasada metody

Metoda jest hodowlana i wieloetapowa: odważoną próbkę zawiesza się w pożywce namnażającej o działaniu półwybiórczym, inkubuje, a następnie przenosi na pożywkę namnażającą wybiórczą; z niej wykonuje się posiew na dwie pożywki wybiórcze stałe. Kolonie o typowym wyglądzie potwierdza się badaniami dającymi rozstrzygnięcie na poziomie gatunku (L. monocytogenes) albo rodzaju (Listeria spp.). Wynik wyraża się jako obecność albo nieobecność w określonej masie lub objętości próbki — nie jako liczbę drobnoustrojów.

Zastosowania

• Badanie żywności gotowej do spożycia pod kątem kryterium bezpieczeństwa (nieobecność w 25 g)
• Badanie pasz i surowców do żywienia zwierząt
• Monitoring środowiska produkcyjnego — wymazy z linii, posadzek i odpływów w zakładach żywnościowych
• Badania w ramach systemu HACCP i planów pobierania próbek u producenta
• Dochodzenia epidemiologiczne — ustalanie źródła zanieczyszczenia w zakładzie

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN ISO 11290-1:2017-07 (wersje angielska i polska; wprowadza EN ISO 11290-1:2017 [IDT] i ISO 11290-1:2017 [IDT])

Tytuł (PL)

Mikrobiologia łańcucha żywnościowego — Horyzontalna metoda wykrywania i oznaczania liczby Listeria monocytogenes oraz Listeria spp. — Część 1: Metoda wykrywania

Title (EN)

Microbiology of the food chain — Horizontal method for the detection and enumeration of Listeria monocytogenes and of Listeria spp. — Part 1: Detection method

Procedura krok po kroku

1. Ustalenie, czego dotyczy zlecenie: wykrywanie czy liczba

   Ta norma odpowiada na pytanie „czy jest" w określonej masie próbki. Jeżeli kryterium wymaga liczby w jtk/g, potrzebna jest część 2 serii, a nie ta norma.

2. Ustalenie, czy badany jest gatunek, czy rodzaj

   Wydanie z 2017 roku obejmuje wykrywanie L. monocytogenes ORAZ Listeria spp. To dwa różne wyniki; w zakresach akredytacji bywają wymienione jako osobne metodyki i mogą nie być akredytowane oba naraz.

3. Pobranie próbki — wyrób albo środowisko produkcji

   Norma obejmuje produkty do spożycia przez ludzi, produkty do żywienia zwierząt oraz próbki środowiskowe z obszaru produkcji i obrotu żywnością. Wymaz z linii produkcyjnej jest badaniem wg tej samej normy co wyrób.

4. Pierwsze namnażanie w pożywce półwybiórczej

   Etap ożywienia komórek uszkodzonych — istotny przy żywności przetworzonej, mrożonej i po obróbce, gdzie bakterie bywają osłabione, ale zdolne do namnożenia.

5. Drugie namnażanie w pożywce wybiórczej

   Dalsze ograniczenie mikroflory towarzyszącej przed posiewem na pożywki stałe.

6. Posiew na dwie pożywki wybiórcze stałe i odczyt

   Norma przewiduje dwie pożywki stałe; kolonie typowe wybiera się do potwierdzania. Warunki odczytu podaje norma.

7. Potwierdzenie izolatów

   Potwierdzenie rozstrzyga, czy izolat jest L. monocytogenes, czy inną Listeria spp. W zakresach akredytacji etap ten bywa nazwany „potwierdzeniem biochemicznym".

8. Podanie wyniku i zastrzeżenia

   Wynik podaje się jako obecność albo nieobecność w określonej masie lub objętości. Przy wyniku dotyczącym rodzaju warto pamiętać o zastrzeżeniu z zakresu normy: niektóre dodatkowo opisane gatunki Listeria mogą nie zostać wykryte ani potwierdzone tą metodą.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Wynik „nieobecna" dotyczy określonej masy próbki i tego, co metoda wykrywa — nie jest orzeczeniem o braku bakterii w całej partii wyrobu
• Wykrywanie (część 1) i oznaczanie liczby (część 2) to dwa różne badania; kryterium z przepisu wskazuje, które jest potrzebne
• Zakres akredytacji może obejmować wykrywanie L. monocytogenes bez wykrywania Listeria spp. albo odwrotnie — trzeba sprawdzić metodykę, nie sam numer normy
• Powołanie bez roku nie wskazuje wydania; wydanie z 1999 r. jest wycofane od 18-07-2017 i nie obejmowało ani rodzaju Listeria, ani próbek środowiskowych
• Wersja polska wydania obowiązującego ukazała się dopiero 07-01-2021 — laboratoria wdrażające normę wcześniej pracowały na tekście angielskim
• W zapisie „PN-EN ISO 11290-1 4)" cyfra jest numerem odsyłacza z tabeli zakresu, a nie częścią oznaczenia normy

Najczęstsze pytania