⛽ Oznaczanie liczby jodowej estrów metylowych kwasów tłuszczowych (FAME, biodiesel) metodą miareczkową — próbkę 0,13–0,15 g rozpuszcza się w mieszaninie cykloheksanu i kwasu octowego, dodaje 25 ml odczynnika Wijsa, po 1 h w ciemności dodaje jodek potasu i wodę i odmiareczkowuje wydzielony jod tiosiarczanem sodu 0,1 mol/l wobec próby ślepej; wynik w g jodu/100 g, PN-EN 14111

Petrochemia PN-EN 14111

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN PN-EN 14111:2022-11 (wersja angielska), w całości: „W niniejszym dokumencie opisano metodę titracyjną stosowaną do oznaczania liczby jodowej w estrach metylowych kwasów tłuszczowych odtąd referowanych jako FAME. Deklaracja precyzji tej metody testowania została oznaczona w opracowaniu Round Robin dla wartości liczby jodowej w zakresie 111 g jodyny/100 g do 129 g jodyny/100 g. Metoda testowa może być również używana dla niższych wartości liczby jodowej, aczkolwiek deklaracja precyzji nie została wykonana dla liczby jodowej poniżej 111 g jodyny/100 g. OSTRZEŻENIE – Stosowanie niniejszego dokumentu może wiązać się z używaniem niebezpiecznych materiałów, wyposażenia i z wykonywaniem niebezpiecznych czynności. Niniejszy dokument nie wyczerpuje wszystkich problemów bezpieczeństwa związanych z jego stosowaniem. Odpowiedzialność za działania mające na celu zapewnienie bezpieczeństwa i zdrowia personelu stosującego metodę opisaną w niniejszym dokumencie oraz wszelkie restrykcje z tym związane spoczywają na użytkowniku niniejszego dokumentu” (pisownia karty). Tekst normy czytamy w próbce SIST EN 14111:2022 (tekst EN 14111:2022 bez zmian) od okładki do rozdziału 13 (sprawozdanie) włącznie; poza próbką zostaje tylko informacyjny załącznik A (wyniki badań międzylaboratoryjnych) i bibliografia. Wzór z rozdziału 10 odczytaliśmy z obrazu strony, bo ekstrakcja tekstu go gubi.

WEDŁUG TEKSTU EN 14111:2022 (przedmowa, wprowadzenie, rozdziały 1–13). Normę przygotował CEN/TC 307 „Nasiona roślin oleistych, tłuszcze roślinne i zwierzęce i ich produkty uboczne — Metody pobierania próbek i analizy” (sekretariat AFNOR) na podstawie mandatu Komisji Europejskiej i EFTA; zatwierdzona przez CEN 23 kwietnia 2022 r., zastępuje EN 14111:2003. Zmiana techniczna wobec wydania poprzedniego (przedmowa): szklanych łódeczek wagowych nie należy już wkładać do kolby. Wprowadzenie: norma opiera się na EN ISO 3961, specjalnie dostosowanej do oznaczania liczby jodowej FAME. Zakres (1) — jak na karcie. Powołania (2): EN ISO 661 (przygotowanie próbki tłuszczów), EN ISO 3170 (ręczne pobieranie próbek cieczy naftowych), EN ISO 3696 (woda laboratoryjna), EN ISO 5555 (pobieranie próbek tłuszczów). Termin (3.1): liczba jodowa — masa jodu pochłoniętego przez próbkę analityczną oznaczona według tej normy, podzielona przez masę próbki; podaje się ją w gramach jodu na 100 g FAME. Zasada (4): próbkę rozpuszcza się w odpowiedniej mieszaninie rozpuszczalników i dodaje odczynnika Wijsa; po określonym czasie dodaje się jodku potasu i wody, a wydzielony jod miareczkuje mianowanym roztworem tiosiarczanu sodu. Odczynniki (5): czystości analitycznej, woda klasy 3 według EN ISO 3696; jodek potasu 100 g/l, wolny od jodanu i jodu, przygotowywany w dniu badania; roztwór skrobi — 5 g skrobi rozpuszczalnej w 30 ml wody wlać do 1000 ml wrzącej wody, gotować 3 min i ostudzić, bez konserwantów przygotowywać codziennie; tiosiarczan sodu, roztwór mianowany c(Na2S2O3·5H2O) = 0,1 mol/l, mianowany nie wcześniej niż siedem dni przed użyciem; rozpuszczalnik — równe objętości cykloheksanu i lodowatego kwasu octowego; odczynnik Wijsa — chlorek jodu w kwasie octowym, należy stosować odczynnik handlowy. Aparatura (6): (opcjonalnie) szklane łódeczki wagowe; kolby Erlenmeyera 500 ml ze szlifowanym korkiem, całkowicie suche; pipeta precyzyjna 25 ml; biureta 50 ml z działką 0,1 ml, klasy A według ISO 385 (dozwolone urządzenia automatyczne o równoważnej precyzji); waga analityczna z dokładnością ± 1 mg lub lepszą. Pobieranie (7): według EN ISO 3170 albo EN ISO 5555. Przygotowanie (8): według EN ISO 661; próbki nie wolno ogrzewać ani sączyć. Wykonanie (9): naważka 0,13–0,15 g (± 0,001 g) w kolbie; można użyć łódeczki; przy liczbie jodowej poniżej 100 masę naważki należy dobrać według EN ISO 3961 (w tekście raz „should”, raz „shall”); w razie użycia łódeczki przenieść próbkę do kolby 20 ml rozpuszczalnika; dodać pipetą 25 ml odczynnika Wijsa, zamknąć, ostrożnie zamieszać i postawić w ciemności; próba ślepa — rozpuszczalnik i odczynnik bez próbki; 1 h w ciemności; dodać 20 ml roztworu jodku potasu i 150 ml wody; miareczkować tiosiarczanem, aż żółta barwa jodu prawie zniknie, dodać kilka kropli skrobi i miareczkować dalej, aż barwa niebieska zaniknie po bardzo energicznym wstrząśnięciu; dopuszczalne potencjometryczne wyznaczenie punktu końcowego; próbę ślepą miareczkuje się równolegle. Obliczenie (10): liczba jodowa w g jodu/100 g FAME = 12,69 · c · (V1 − V2) / m, gdzie c — dokładne stężenie tiosiarczanu w mol/l, V1 — objętość tiosiarczanu na próbę ślepą (ml), V2 — na próbkę (ml), m — masa próbki (g). Wyrażanie wyniku (11): z zaokrągleniem do 1 g jodu/100 g. Precyzja (12): szczegóły badań międzylaboratoryjnych w załączniku A, wartości mogą nie dotyczyć innych zakresów i matryc; powtarzalność — różnica dwóch niezależnych wyników nie większa niż 3 g jodu/100 g (przekroczona z prawdopodobieństwem 5 %); odtwarzalność — nie większa niż 5 g jodu/100 g. Sprawozdanie (13): powołanie EN 14111:2022, identyfikacja produktu, sposób pobrania, wynik, odstępstwa od procedury, data badania.

STATUS (stan kart na 03.10.2026). Karta PN-EN 14111:2022-11 (wersja angielska, publikacja 28-11-2022, 12 stron, grupa cenowa F) nie ma nagłówka „Wycofana”: Sektor Żywności, Rolnictwa i Leśnictwa, KT 92 Nasion Roślin Oleistych, Tłuszczów Roślinnych i Zwierzęcych oraz ich Produktów Ubocznych, ICS 67.200.10, „Wprowadza: EN 14111:2022 [IDT]”, „Zastępuje: PN-EN 14111:2004 — wersja polska”. Karta PN-EN 14111:2004 (wersja polska, 10 stron) ma nagłówek „Wycofana”: data wycofania 28-11-2022, „Zastąpiona przez: PN-EN 14111:2022-11”; wprowadzała EN 14111:2003 [IDT]. Co zmieniło się dla wyniku: przedmowa EN 14111:2022 podaje jedną zmianę techniczną — szklanych łódeczek wagowych nie wkłada się już do kolby (próbkę przenosi się z łódeczki rozpuszczalnikiem); tekstu wydania 2003 nie czytaliśmy.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 03.10.2026). Numer 14111 stoi w 9 rekordach u 7 laboratoriów: AB 009, AB 098, AB 387, AB 391, AB 484, AB 1668, AB 1679. W aktualnych zakresach na stronach PCA (odczyt 03.10.2026, wydania od 19.09.2025 do 30.07.2026) AB 391, AB 484, AB 1668 i AB 1679 podają wydanie 2022-11, a AB 009, AB 098 i AB 387 — samo oznaczenie bez daty. Pozycja AB 009 jest w dokumencie PCA złożona pogrubioną kursywą — akredytacja zawieszona na wniosek laboratorium od 03.06.2026 do 30.11.2026; pozycje pozostałych sześciu laboratoriów nie są zawieszone. Zakładka „Laboratoria” („PN-EN 14111”) pokazuje wszystkie 7 laboratoriów; sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 03.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). „Liczba jodowa” paliw ciekłych — biokomponentów i biopaliw ciekłych (FAME), metodą miareczkową, u AB 1668 i w jednej pozycji AB 387 — metodą miareczkowania potencjometrycznego. Zakresy: (111–129) g jodu/100 g u AB 1668 (dokładnie zakres precyzji normy), (100–120) u AB 391, (105–120) i (85–130) w dwóch pozycjach AB 484, (50–150) g/100 g u AB 009. W tych samych zakresach obok stoją m.in. liczba kwasowa (PN-EN 14104), zawartość estrów (PN-EN 14103) i stabilność oksydacyjna (PN-EN 14112).

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy zakresie: precyzję (r = 3, R = 5 g/100 g) wyznaczono tylko dla 111–129 g/100 g; poniżej 111 metoda jest stosowalna, ale bez oświadczenia precyzji (1) — zakresy w PCA zaczynające się od 50, 85 czy 100 g/100 g sięgają tam, gdzie norma kryterium porównania nie daje. Przy naważce: przy liczbie jodowej poniżej 100 masę naważki trzeba dobrać według EN ISO 3961 (9.1) — poniżej tej granicy naważki 0,13–0,15 g nie stosuje się bez zmian. Przy próbce: próbki nie wolno ogrzewać ani sączyć (8). Przy odczynnikach: tiosiarczan mianowany wcześniej niż 7 dni przed użyciem, jodek potasu przygotowany nie w dniu badania albo zawierający jodan lub jod i skrobia bez konserwantów starsza niż dzień są niezgodne z wymaganiami 5.1–5.3; odczynnik Wijsa ma być handlowy (5.5). Przy wykonaniu: kolba musi być całkowicie sucha, reakcja przebiega w ciemności przez 1 h, a próba ślepa — równolegle z tym samym odczynnikiem, bo wynik jest różnicą V1 − V2 (6.2, 9.2). Przy obliczeniu: wynik jest różnicą dwóch miareczkowań pomnożoną przez stężenie tiosiarczanu — błąd miana przenosi się wprost na wynik, a pomyłka w kolejności V1 (ślepa) i V2 (próbka) daje wartość ujemną. Przy łódeczce: według przedmowy wydania 2022 łódeczki nie wkłada się do kolby — próbkę spłukuje się z niej 20 ml rozpuszczalnika (9.2.1).

CZEGO NIE PODAJEMY. Nie mamy załącznika A (wyniki badań międzylaboratoryjnych) ani tekstu EN ISO 3961 — nie podajemy więc, jak dobierać naważkę dla liczby jodowej poniżej 100, ani danych z badań międzylaboratoryjnych poza r i R z rozdziału 12. Nie podajemy też wymagań co do liczby jodowej FAME z norm wyrobu, bo ich tekstu nie czytaliśmy.

Zasada metody

Próbkę FAME rozpuszczoną w mieszaninie cykloheksanu i kwasu octowego pozostawia się na 1 h w ciemności z odczynnikiem Wijsa (chlorek jodu w kwasie octowym); po dodaniu jodku potasu i wody wydzielony jod odmiareczkowuje się tiosiarczanem sodu (wskaźnik skrobiowy albo punkt końcowy potencjometryczny); różnica objętości tiosiarczanu w próbie ślepej i w próbce odpowiada jodowi pochłoniętemu przez próbkę i daje liczbę jodową w g jodu/100 g.

Zastosowania

• Estry metylowe kwasów tłuszczowych (FAME, biodiesel, biokomponenty paliw ciekłych) — liczba jodowa; 7 laboratoriów w zakresach PCA
• FAME o liczbie jodowej poniżej 111 g/100 g — metodą stosowalną, ale bez oświadczenia precyzji (zakres normy)
• Kontrola jakości FAME razem z liczbą kwasową, zawartością estrów i stabilnością oksydacyjną (pozycje sąsiednie w zakresach PCA)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 14111:2022-11 (wersja angielska; EN 14111:2022 IDT)

Tytuł (PL)

Produkty przetwarzania olejów i tłuszczów — Estry metylowe kwasów tłuszczowych (FAME) — Oznaczanie liczby jodowej

Title (EN)

Fat and oil derivatives — Fatty Acid Methyl Esters (FAME) — Determination of iodine value

Procedura krok po kroku

1. Próbka

   Pobrać według EN ISO 3170 lub EN ISO 5555, przygotować według EN ISO 661 bez ogrzewania i sączenia. PN-EN 14111:2022-11 aktualna (stan kart PKN na 03.10.2026).

2. Naważka i rozpuszczenie

   0,13–0,15 g (± 0,001 g) do suchej kolby 500 ml (przy liczbie jodowej < 100 — według EN ISO 3961); z łódeczki spłukać 20 ml mieszaniny cykloheksan–kwas octowy.

3. Reakcja

   Dodać pipetą 25 ml odczynnika Wijsa, zamknąć, zamieszać, 1 h w ciemności; równolegle próba ślepa bez próbki.

4. Miareczkowanie

   Dodać 20 ml KI (100 g/l) i 150 ml wody; miareczkować tiosiarczanem 0,1 mol/l do prawie zaniku barwy żółtej, dodać skrobię i miareczkować do zaniku barwy niebieskiej po energicznym wstrząśnięciu (albo potencjometrycznie).

5. Wynik

   Liczba jodowa = 12,69 · c · (V1 − V2) / m, zaokrąglona do 1 g jodu/100 g; r = 3, R = 5 g/100 g dla 111–129 g/100 g.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Odczynnik Wijsa (chlorek jodu w kwasie octowym) jest żrący, a cykloheksan łatwopalny — praca pod wyciągiem, w rękawicach i okularach; norma ostrzega, że nie omawia wszystkich zagrożeń (zakres)
• Lodowaty kwas octowy jest żrący i łatwopalny — z dala od źródeł zapłonu

Najczęstsze pytania