🔬 Kwalifikacja i certyfikacja personelu badań nieniszczących — PN-EN ISO 9712

Materiały PN-EN ISO 9712

Przegląd

DLACZEGO AKURAT W BADANIACH NIENISZCZĄCYCH CERTYFIKUJE SIĘ LUDZI. W analizie chemicznej wynik wychodzi z przyrządu i daje się odtworzyć z surowych danych. W badaniach nieniszczących — ultradźwiękowych, magnetyczno-proszkowych, penetracyjnych, radiograficznych — kluczowym etapem jest INTERPRETACJA wskazania przez badającego: czy odbicie na ekranie jest wadą, czy odbiciem od geometrii; czy wskazanie proszkowe jest pęknięciem, czy zarysowaniem powierzchni. Dwie osoby o różnym doświadczeniu, przy tym samym sprzęcie i tym samym obiekcie, mogą wydać różne orzeczenia. Dlatego w tej dziedzinie kompetencja personelu jest formalizowana tak samo jak wzorcowanie aparatury.

DZIESIĘĆ METOD OBJĘTYCH CERTYFIKACJĄ — WYLICZENIE Z KARTY W CAŁOŚCI: „a) badania emisji akustycznej; b) badania metodą prądów wirowych; c) badania szczelności (bez ciśnieniowych prób hydraulicznych); d) badania magnetyczne; e) badania penetracyjne; f) badania radiograficzne; g) badania tensometryczne; h) badania termograficzne; i) badania ultradźwiękowe; j) badania wizualne (bez bezpośrednich badań wizualnych niewspomaganych przyrządami i badań wizualnych wykonywanych podczas stosowania innej metody NDT)”.

DWA WYŁĄCZENIA UKRYTE W NAWIASACH. W punkcie c) spod certyfikacji wyłączono ciśnieniowe próby hydrauliczne, choć bywają zaliczane do badań szczelności. W punkcie j) wyłączono bezpośrednie badania wizualne niewspomagane przyrządami — karta wyjaśnia w uwadze, że chodzi o sytuację, gdy „istnieje nieprzerwana ścieżka optyczna od oka obserwatora do obszaru badania i obserwator nie używa żadnych narzędzi ani urządzeń (np. lustra, endoskopu, światłowodu)” — oraz badania wizualne wykonywane w ramach innej metody NDT. Oglądanie powierzchni gołym okiem nie wymaga więc certyfikatu wg tej normy; oglądanie jej endoskopem już tak.

SYSTEM OTWARTY NA INNE METODY. Karta zastrzega, że system dotyczy „również innych metod NDT lub technik NDT w ramach ustalonej metody NDT, pod warunkiem że istnieje kompleksowy system certyfikacji, a metoda lub technika NDT jest objęta normami międzynarodowymi, regionalnymi lub krajowymi, lub metoda lub technika NDT została wykazana jako skuteczna w sposób zadowalający jednostkę certyfikującą”. Lista dziesięciu metod nie jest więc zamknięta.

CZEGO NORMA NIE OBEJMUJE — DWA ZASTRZEŻENIA Z UWAG. Po pierwsze, termin „przemysłowy” oznacza wykluczenie zastosowań w dziedzinie medycyny. Po drugie, dokument określa wymagania dotyczące systemu oceny zgodności PRZEZ STRONĘ TRZECIĄ; karta zaznacza, że „wymagania te nie dotyczą bezpośrednio oceny zgodności przez stronę drugą lub pierwszą, ale istotne elementy niniejszego dokumentu mogą być w takich ustaleniach wykorzystane”. Certyfikat wydany przez pracodawcę nie jest więc certyfikatem w rozumieniu tej normy.

CERTYFIKACJA JEST ODDZIELNA DLA KAŻDEJ METODY — I TO JEST NAJCZĘSTSZE NIEPOROZUMIENIE. Zakres wylicza metody osobno, każdą pod własną literą, co oznacza, że kwalifikacja i certyfikacja odnoszą się do METODY, a nie do „badań nieniszczących” jako całości. Osoba certyfikowana w badaniach ultradźwiękowych nie jest z tego tytułu uprawniona do wydawania orzeczeń z badań radiograficznych. Przy ocenie cudzego sprawozdania sprawdza się więc nie sam fakt posiadania certyfikatu, lecz to, której metody dotyczy.

STOPNIE KOMPETENCJI — CZEGO O NICH NIE MÓWIMY. W praktyce przemysłowej powszechnie mówi się o stopniach kwalifikacji różniących się zakresem samodzielności, od wykonywania badań pod nadzorem po opracowywanie procedur. NIE PODAJEMY jednak ani ich liczby, ani podziału uprawnień, ani wymagań stażowych: karta katalogowa tego nie zawiera, a tekstu normy nie posiadamy. Jest to rzecz do sprawdzenia w samym dokumencie przed powołaniem się na stopień w dokumentacji laboratorium.

CERTYFIKACJA OSOBY WOBEC AKREDYTACJI LABORATORIUM. To dwie różne rzeczy, które bywają mylone. Akredytacja wg ISO/IEC 17025 dotyczy laboratorium jako jednostki; certyfikacja wg tej normy — konkretnej osoby, i to w systemie oceny przez STRONĘ TRZECIĄ, co karta zaznacza wprost. Posiadanie certyfikowanych pracowników nie czyni laboratorium akredytowanym, a akredytacja nie zastępuje certyfikatów osobistych.

ZMIANA WYDANIA. PN-EN ISO 9712:2022-09 zastąpiło PN-EN ISO 9712:2012. Obie są dostępne w wersji polskiej — przy tej normie tłumaczenie się utrzymało, w odróżnieniu od PN-EN ISO 9612, PN-EN 12390-4 i PN-EN 61672-1 opisanych w tej samej partii. Wydanie z 2022 wprowadza EN ISO 9712:2022 [IDT] oraz ISO 9712:2021 [IDT] — dokument ISO jest o rok starszy od europejskiego, co przy powołaniach bywa źródłem rozbieżności dat.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mamy — PKN udostępnia ją odpłatnie (54 strony, KT 7, ICS 03.100.30 i 19.100). Dlatego NIE PODAJEMY pełnej listy metod objętych certyfikacją, wymagań co do stażu i szkolenia, zakresu egzaminów, okresu ważności certyfikatu ani warunków jego przedłużenia.

Zasada metody

Kompetencję badającego wykazuje się formalnie: przez udokumentowane szkolenie, udokumentowane doświadczenie praktyczne i zdany egzamin — osobno dla każdej metody badawczej i dla określonego sektora przemysłowego. Certyfikat wydaje jednostka certyfikująca, a nie pracodawca, i ma ograniczony okres ważności. Poziom uprawnień wyznacza stopień: od wykonywania badań pod nadzorem po opracowywanie procedur i nadzór nad innymi.

Zastosowania

• Potwierdzenie kompetencji personelu wykonującego badania ultradźwiękowe, magnetyczno-proszkowe, penetracyjne, radiograficzne, prądów wirowych, emisji akustycznej i szczelności
• Wymóg formalny przy akredytacji laboratoriów badań nieniszczących wg ISO/IEC 17025
• Weryfikacja uprawnień osoby podpisującej orzeczenie z badania nieniszczącego
• Planowanie szkoleń i przedłużeń certyfikatów w laboratorium NDT

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN ISO 9712:2022-09 (wersja polska; wprowadza EN ISO 9712:2022 [IDT] oraz ISO 9712:2021 [IDT]; zastępuje PN-EN ISO 9712:2012)

Tytuł (PL)

Badania nieniszczące -- Kwalifikacja i certyfikacja personelu badań nieniszczących

Title (EN)

Non-destructive testing — Qualification and certification of NDT personnel

Procedura krok po kroku

1. Ustalenie metody

   Certyfikat odnosi się do konkretnej metody z wyliczenia w zakresie. Zacznij od rozpoznania, jakie badania laboratorium faktycznie wykonuje.

2. Sprawdzenie stopnia potrzebnego do czynności

   Zakres uprawnień zależy od stopnia kwalifikacji. PODZIAŁU NIE PRZYTACZAMY — sprawdź go w tekście normy przed powołaniem się na stopień w dokumentacji.

3. Udokumentowanie szkolenia i doświadczenia

   Wymagania co do zakresu szkolenia i stażu są w normie — NIE PRZYTACZAMY ich, bo nie dysponujemy jej tekstem.

4. Egzamin i certyfikacja

   Egzamin przeprowadza i certyfikat wydaje jednostka certyfikująca. Dokument wystawiony przez pracodawcę nie jest certyfikatem w rozumieniu tej normy.

5. Nadzór nad ważnością

   Certyfikaty wydaje się na czas określony. OKRESU WAŻNOŚCI ANI WARUNKÓW PRZEDŁUŻENIA NIE PODAJEMY — są w tekście normy. Prowadź rejestr terminów: utrata ważności odbiera uprawnienie do orzekania mimo niezmienionych umiejętności.

6. Sprawdzenie przy ocenie cudzego sprawozdania

   Weryfikuj nie sam fakt certyfikatu, lecz jego ZAKRES wobec czynności, którą osoba wykonała — przede wszystkim metodę.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Sama norma nie stwarza zagrożeń; zagrożenia wnoszą metody badawcze — zwłaszcza radiografia (promieniowanie jonizujące) i badania penetracyjne (odczynniki)
• UWAGA MERYTORYCZNA: certyfikat w jednej metodzie nie uprawnia do orzekania w innej — to najczęstszy błąd przy ocenie uprawnień
• UWAGA MERYTORYCZNA: z zakresu certyfikacji wyłączono ciśnieniowe próby hydrauliczne, bezpośrednie badania wizualne niewspomagane przyrządami oraz zastosowania medyczne

Najczęstsze pytania