🌿 Kumen (izopropylobenzen) w powietrzu na stanowiskach pracy — adsorpcja na węglu aktywnym, ekstrakcja disiarczkiem węgla i chromatografia gazowa, PN-Z-04016-6

Środowisko PN-Z-04016-6

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty katalogowej PKN, w całości: „Przedstawiono metodę polegającą na adsorpcji par kumenu na węglu aktywnym, wyekstrahowaniu go dwusiarczkiem węgla i analizie chromatograficznej otrzymanego roztworu. Najmniejsze stężenie kumenu, jakie można oznaczyć tą metodą wynosi 10 mg/m3". „Dwusiarczek węgla" to dawna nazwa disiarczku węgla.

STATUS (stan karty na 29.09.2026). Karta PN-Z-04016-6:1998 (wersja polska) nie ma adnotacji o wycofaniu — norma AKTUALNA. Publikacja 07-09-1998, 4 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; pola „Zastępuje" karta nie ma. Wyszukiwarka PKN pod hasłem „PN-Z-04016" (29.09.2026) pokazuje całą serię „Badania zawartości benzenu i jego homologów z nasyconym łańcuchem bocznym": bez etykiety „Wycofana" są arkusze 4 (trimetylobenzen), 5 (etylotoluen), 6 (kumen), 7 (benzen, toluen, etylobenzen i ksyleny), 8 (dietylobenzen) i 10 (benzen); arkusze 01–03 z 1989 r. i 9 (tetrametylobenzen) mają etykietę „Wycofana". Arkusze 4 i 10 mają w tej bazie wiedzy osobne wpisy.

WARTOŚCI DOPUSZCZALNE I PRZEPIS O METODZIE. Wykaz NDS — załącznik do rozporządzenia z 12 czerwca 2018 r. w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447), poz. 333 „Kumen" [98-82-8]: NDS 50 mg/m³, NDSCh 250 mg/m³, oznakowanie „skóra". Według objaśnienia wykazu oznakowanie „skóra" znaczy, że „wchłanianie substancji przez skórę może być tak samo istotne jak przy narażeniu drogą oddechową" — pomiar stężenia w powietrzu tej drogi nie obejmuje. Najmniejsze stężenie oznaczalne według karty (10 mg/m³) to jedna piąta NDS. O metodzie mówi § 16 rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (tekst jednolity — Dz.U. 2025 poz. 949): „Badania i pomiary wykonuje się zgodnie z metodami określonymi w Polskich Normach, a w przypadku braku takich norm, metodami rekomendowanymi i zwalidowanymi przez laboratoria, o których mowa w § 15 ust. 1 i ust. 2 pkt 1". Ta norma jest aktualną Polską Normą; przepis nie wymienia jej z nazwy.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 28.09.2026). Wszystkie zapisy numeru 04016 z arkuszem 6: 14 pozycji u 13 laboratoriów. Postaci: „PN-Z-04016-6:1998" — 11 laboratoriów (u AB 882 z procedurą PB-01, u AB 1207 z PB-06A); „PN-Z-04016-06:1998" — druga pozycja AB 882 (z procedurą PB-10 i spektrometrią mas); „PN-Z-04016.06:1998" z kropką — AB 1854 (z instrukcją IR-23); „PN-98/Z-04016/06" — AB 300 (z instrukcją IN-59). Zakładka „Laboratoria" szuka zapisów ZACZYNAJĄCYCH SIĘ od „PN-Z-04016-6" i pokaże 11 laboratoriów — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 29.09.2026: 11; AB 300 i AB 1854 zostają poza nią. Aktualne zakresy na stronach PCA (odczyt 29.09.2026, wydania od 26.11.2025 do 08.09.2026): wszystkie pozycje stoją w obowiązujących wydaniach, każdy zakres liczbowy z kopii występuje w aktualnym dokumencie i żadna pozycja nie jest zawieszona; AB 746 ma w zakresie (wyd. nr 38 z 22.07.2026) pozycje zawieszone na swój wniosek, ale nie tę.

TECHNIKA I ZAKRESY. Chromatografia gazowa z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym (GC-FID) — 12 laboratoriów; ze spektrometrią mas (GC-MS) — AB 1207 i druga pozycja AB 882. Dolne granice w mg/m³: od 0,07 (AB 1642) i 0,17 (AB 481, AB 886, AB 1207) przez 0,62 (AB 746), 0,79 (AB 882, GC-MS), 0,8 (AB 300), 1,90 (AB 1144), 2,75 (AB 581) i 5 (AB 632) do 5,60 (AB 340) i 8,1 (AB 882, GC-FID) — u wszystkich poniżej 10 mg/m³ z karty; AB 340 i pozycja GC-FID AB 882 zaczynają powyżej jednej dziesiątej NDS (5 mg/m³). Górne: od 400 (AB 481, AB 1144) do 2700 mg/m³ (AB 1207) — u wszystkich powyżej NDSCh. AB 869 i AB 1854 podają tylko masę kumenu w próbce.

OBOK TEJ NORMY. Przy kumenie na stanowiskach pracy kopia ma poza tą normą wyłącznie procedury własne laboratoriów (AB 438, AB 484, AB 522, AB 719, AB 849, AB 869, AB 875, AB 940, AB 1183; obie pozycje AB 522 są zawieszone na wniosek laboratorium od 18.08.2026 do 14.02.2027) i zapis ogólny „Normy, Procedury badawcze" (AB 934); innej normy przy tym oznaczeniu nie ma.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy — PKN udostępnia ją odpłatnie (4 strony). Nie podajemy rodzaju rurek i ilości węgla aktywnego, objętości i strumienia powietrza, objętości disiarczku węgla, kolumn i warunków chromatografii, krzywej wzorcowej, wzoru ani precyzji.

Zasada metody

Według karty normy pary kumenu z powietrza na stanowisku pracy adsorbuje się na węglu aktywnym, ekstrahuje disiarczkiem węgla („dwusiarczkiem węgla" na karcie), a otrzymany roztwór analizuje chromatografią gazową; najmniejsze oznaczalne stężenie to 10 mg/m³. Wynik porównuje się z NDS 50 mg/m³ i NDSCh 250 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 333). Objętości powietrza, warunków ekstrakcji i chromatografii NIE PODAJEMY — tekstu normy nie mieliśmy.

Zastosowania

• Pomiary par kumenu w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 50 mg/m³ i NDSCh 250 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 333)
• W zakresach akredytacji: 13 laboratoriów, 12 z GC-FID, AB 1207 i AB 882 także z GC-MS

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04016-6:1998 (wersja polska)

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości benzenu i jego homologów z nasyconym łańcuchem bocznym — Oznaczanie kumenu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej

Title (EN)

Air purity protection — Tests for benzene and its homologues with a saturated side chain — Determination of cumene at workplaces by gas chromatography

Procedura krok po kroku

1. Status dokumentu

   Karta PKN: PN-Z-04016-6:1998 aktualna (stan karty na 29.09.2026).

2. Pobranie próbki

   Pary kumenu adsorbuje się na węglu aktywnym (z karty). Objętości i strumienia powietrza NIE PODAJEMY.

3. Ekstrakcja

   Kumen ekstrahuje się z węgla aktywnego disiarczkiem węgla (z karty).

4. Analiza chromatograficzna

   Chromatografia gazowa otrzymanego roztworu; najmniejsze oznaczalne stężenie 10 mg/m³ (z karty). Warunków NIE PODAJEMY.

5. Wynik i ocena

   Stężenie w mg/m³ porównuje się z NDS 50 mg/m³ i NDSCh 250 mg/m³. Oznakowanie „skóra": pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Disiarczek węgla jest skrajnie łatwopalny i toksyczny — ekstrakcja pod wyciągiem, z dala od źródeł zapłonu; obowiązuje karta charakterystyki
• UWAGA MERYTORYCZNA: kumen ma w wykazie NDS oznakowanie „skóra" — wynik pomiaru w powietrzu nie obejmuje narażenia przez skórę

Najczęstsze pytania