🔩 Kształtki wtryskowe z tworzyw termoplastycznych — wizualna ocena skutków ogrzewania: metoda A w suszarce z obiegiem powietrza (metoda odniesienia) albo metoda B w kąpieli cieczowej, 150 °C (PE 110 °C) ± 2 °C, 15–240 min zależnie od średniej grubości ścianki, nacięcia na gorąco, pęknięcia, pęcherze, rozwarstwienia i otwarcie linii łączenia w % grubości ścianki; PN-EN ISO 580
Krótko: o co chodzi
Ocena skutków ogrzewania kształtek wtryskowych z tworzyw termoplastycznych do rur — metoda A w suszarce z obiegiem powietrza (metoda odniesienia przy rozbieżnościach) albo metoda B w kąpieli cieczowej. Badanie wykonuje się według normy PN-EN ISO 580:2006 (wersja polska; wprowadza EN ISO 580:2005 i ISO 580:2005 [IDT]); Zasięg w zakresach akredytacji (baza, odczyt 12.11.2026): 5 polskich laboratoriów, 5 rekordów; 2 czeskie. Procedura obejmuje 5 kroków (łącznie około 15 min–4 h); stosuje się je m.in. do: Kształtki wtryskowe z tworzyw termoplastycznych do rur — klejone, kołnierzowe, z uszczelkami, składane; ciśnieniowe i bezciśnieniowe (ISO 580:2005, rozdz. 1), Odróżnienie kształtek prawidłowo i nieprawidłowo wtryśniętych: zimne wtrącenia, pustki, porowatość, naprężenia własne, zanieczyszczenia, linia łączenia (wprowadzenie), Materiały z tablicy 1: ABS, PE, PP, PVC-U, PVC-C, SAN+PVC.
W skrócie
- Norma: PN-EN ISO 580:2006 (wersja polska; wprowadza EN ISO 580:2005 i ISO 580:2005 [IDT])
- Kategoria: Materiały i NDT
- Kroków procedury: 5
- Łączny czas etapów: 15 min–4 h
- STATUS (stan karty PKN na 12.11.2026): PN-EN ISO 580:2006 aktualna (wersja polska, publikacja 23-08-2006); wprowadza EN ISO 580:2005 i ISO 580:2005; zastąpiła angielskie wydanie PN-EN ISO 580:2005
- Temperatura — tablica 1: T ± 2 °C: ABS 150 °C; PE 110 °C; PP, PVC-U, PVC-C, SAN+PVC 150 °C (gdy norma powołująca nie podaje inaczej)
- Czas — tablica 1: em ≤ 3 mm — 15 min; 3–10 mm — 30 min; 10–20 mm — 60 min; 20–30 mm — 140 min; 30–40 mm — 220 min; > 40 mm — 240 min
Przegląd
CO TA NORMA OPISUJE. Według rozdziału 1 ISO 580:2005 norma określa dwie metody oceny skutków ogrzewania kształtek wtryskowych z tworzyw termoplastycznych do rur: metodę A w suszarce z obiegiem powietrza i metodę B w kąpieli cieczowej; przy rozbieżnościach metodą odniesienia jest metoda A. Dotyczy kształtek klejonych, kołnierzowych, z uszczelkami elastomerowymi i składanych z kilku wyprasek (np. dwuzłączek), ciśnieniowych i bezciśnieniowych. Wprowadzenie: próba odróżnia kształtki prawidłowo i nieprawidłowo wtryśnięte — wykrywa zimne wtrącenia i niezgrzane obszary, pustki i porowatość, naprężenia własne z wtryskiwania, zanieczyszczenia i ciągłość linii łączenia.
WEDŁUG TEKSTU ISO 580:2005 — ZASADA, PARAMETRY, METODY A I B, SPRAWOZDANIE (przedmowa, wprowadzenie, rozdz. 1–6). Wydanie trzecie z 2005-02-15. Parametry (rozdz. 3, tablica 1 — gdy norma powołująca nie podaje inaczej): temperatura T ± 2 °C — ABS 150 °C, PE 110 °C, PP, PVC-U, PVC-C i SAN+PVC 150 °C; czas t zależny od średniej grubości ścianki em: em ≤ 3 mm — 15 min, 3 < em ≤ 10 — 30 min, 10 < em ≤ 20 — 60 min, 20 < em ≤ 30 — 140 min, 30 < em ≤ 40 — 220 min, em > 40 mm — 240 min. Metoda A (rozdz. 4): suszarka z obiegiem powietrza utrzymująca temperaturę strefy roboczej i odzyskująca ją w ciągu 15 min po włożeniu próbek; termometr z działką 0,5 °C albo termoelement typu T (rozdzielczość 0,1 °C, dokładność co najmniej ± 0,8 °C). Próbki — całe wypraski bez nadlewów, bez pierścieni uszczelniających, kształtki składane rozdzielone; liczba wg normy wyrobu, w jej braku co najmniej trzy. Próbki stoją na kielichu, bez kontaktu ze sobą i ściankami; czas t liczy się od powrotu temperatury i dobiera do najgrubszej części. Nacięcia na gorąco ostrym nożem lub żyletką: dn ≤ 160 mm — co najmniej dwa, dn > 160 mm — co najmniej cztery, równomiernie na obwodzie każdego kielicha lub bosego końca. Ocena (4.3.6): wada w strefie wtrysku w % grubości ścianki — przy wtrysku punktowym w promieniu R wg normy powołującej, w jej braku R = 0,3 dn (najwyżej 50 mm); przy wtrysku pierścieniowym lub membranowym na długości L = 0,3 dn (przy pęknięciach na wskroś także ich długość); przy liniach łączenia — najszersze i najgłębsze otwarcie; poza strefą wtrysku — pęknięcia, pęcherze i rozwarstwienia. Metoda B (rozdz. 5): kąpiel termostatowana (T ± 2) °C z cieczą stabilną w tej temperaturze, nieoddziałującą na próbkę i bezpieczną — gliceryna, glikol, olej mineralny bez węglowodorów aromatycznych albo roztwór chlorku wapnia (dla ABS nie glikol, lecz olej mineralny); uchwyt nieodkształcający; skład cieczy podaje się w sprawozdaniu.
STATUS (stan kart PKN na 12.11.2026). Karta PN-EN ISO 580:2006 (wersja polska) bez etykiety wycofania: publikacja 23-08-2006, 11 stron, KT 140 Rur, Kształtek i Armatury z Tworzyw Sztucznych, „Wprowadza: EN ISO 580:2005 [IDT], ISO 580:2005 [IDT]”, „Zastępuje: PN-EN ISO 580:2005 - wersja angielska”, ICS 23.040.45. Karta PN-EN ISO 580:2005 (wersja angielska): „Wycofana i zastąpiona przez” PN-EN ISO 580:2006, data wycofania 23-08-2006; zastępowała PN-EN 763:1998. ISO 580:2005 w katalogu iTeh — opublikowana.
ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (baza zakresów akredytacji serwisu, odczyt 12.11.2026). Zapis ISO 580 stoi w 5 rekordach u 5 polskich laboratoriów: „PN-EN ISO 580:2006” — AB 005 (razem z PN-ISO 12091:2009), AB 163, AB 237 (razem z PN-ISO 12091:2009) i AB 1256; „PN-EN ISO 580” bez daty — AB 023. Pozycji „PN-EN 580:2005” u AB 1256 (rury PVC-U, odporność na dichlorometan) nie liczymy — to inna norma. Poza Polską — 2 czeskie laboratoria (1004 i 1234, ČSN EN ISO 580).
CO BADAJĄ LABORATORIA (baza zakresów, całe pozycje — 5 polskich). Kształtki wtryskowe z tworzyw termoplastycznych do wymiaru próbki 500 × 500 × 500 mm — „metoda wizualna, metoda A – ogrzewanie w powietrzu, maksymalna temperatura 200 °C” (AB 1256); kształtki termoplastyczne formowane wtryskowo do (400 × 400 × 490) mm i rury termoplastyczne do 800 mm (AB 237); rury i kształtki z tworzyw sztucznych (AB 163); rury i kształtki wtryskowe z termoplastycznych tworzyw sztucznych (AB 023); rury, kształtki rurowe o średnicy poniżej 400 mm i inne wyroby z tworzyw sztucznych (AB 005). Rury i „inne wyroby” wykraczają poza zakres ISO 580, który dotyczy kształtek wtryskowych.
GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Parametry: czas dobrany do średniej grubości całej kształtki zamiast najgrubszej części; czas liczony od włożenia, a nie od powrotu temperatury; suszarka, która nie odzyskuje temperatury w 15 min. Próbki: pozostawiony pierścień uszczelniający, niezdemontowana kształtka składana, nadlewy wlewowe. Ocena: nacięcia na zimno albo za mało nacięć (dwa przy dn ≤ 160 mm, cztery powyżej), strefa wtrysku zmierzona poza promieniem R = 0,3 dn (najwyżej 50 mm) albo długością L = 0,3 dn. Metoda B: ciecz działająca na tworzywo (glikol dla ABS), brak składu cieczy w sprawozdaniu; przy rozbieżnościach rozstrzyga metoda A.
CZEGO NIE PODAJEMY. Przeczytany fragment: próbka iTeh ISO 580:2005 w wersji angielskiej i francuskiej (przedmowa, wprowadzenie, rozdz. 1–6); tablicę 1 odczytaliśmy z obrazu strony. Nie podajemy treści informacyjnego załącznika A (wskazówki do oceny próbki), do którego odsyła 4.3.6 — nie ma go w próbce — ani rysunku 1 poza nazwami rodzajów wtrysku. Polskiego tekstu PN-EN ISO 580:2006 nie czytaliśmy.
Zasada metody
Całe wypraski (bez nadlewów i pierścieni uszczelniających, kształtki składane rozdzielone) ogrzewa się w temperaturze T ± 2 °C — 150 °C dla ABS, PP, PVC-U, PVC-C i SAN+PVC, 110 °C dla PE — w suszarce z obiegiem powietrza (metoda A, odniesienia) albo w kąpieli cieczowej (metoda B) przez czas t od 15 min (em ≤ 3 mm) do 240 min (em > 40 mm), liczony od powrotu temperatury i dobrany do najgrubszej części. Na gorąco nacina się kielichy i bose końce (2 nacięcia przy dn ≤ 160 mm, 4 powyżej), a po wystudzeniu ogląda powierzchnie i strefy wtrysku; pęknięcia, pęcherze, rozwarstwienia i otwarcia linii łączenia wyraża się w procentach grubości ścianki.
Zastosowania
- Kształtki wtryskowe z tworzyw termoplastycznych do rur — klejone, kołnierzowe, z uszczelkami, składane; ciśnieniowe i bezciśnieniowe (ISO 580:2005, rozdz. 1)
- Odróżnienie kształtek prawidłowo i nieprawidłowo wtryśniętych: zimne wtrącenia, pustki, porowatość, naprężenia własne, zanieczyszczenia, linia łączenia (wprowadzenie)
- Materiały z tablicy 1: ABS, PE, PP, PVC-U, PVC-C, SAN+PVC
- W zakresach akredytacji: 5 polskich laboratoriów — kształtki wtryskowe, a także rury i inne wyroby z tworzyw sztucznych
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| STATUS (stan karty PKN na 12.11.2026) | PN-EN ISO 580:2006 aktualna (wersja polska, publikacja 23-08-2006); wprowadza EN ISO 580:2005 i ISO 580:2005; zastąpiła angielskie wydanie PN-EN ISO 580:2005 |
| Temperatura — tablica 1 | T ± 2 °C: ABS 150 °C; PE 110 °C; PP, PVC-U, PVC-C, SAN+PVC 150 °C (gdy norma powołująca nie podaje inaczej) |
| Czas — tablica 1 | em ≤ 3 mm — 15 min; 3–10 mm — 30 min; 10–20 mm — 60 min; 20–30 mm — 140 min; 30–40 mm — 220 min; > 40 mm — 240 min |
| Suszarka — metoda A (4.1) | obieg powietrza, odzyskanie temperatury w ≤ 15 min; termometr z działką 0,5 °C albo termoelement T (0,1 °C, ± 0,8 °C) |
| Kąpiel — metoda B (5.1) | T ± 2 °C; gliceryna, glikol, olej mineralny bez aromatów albo roztwór CaCl2; dla ABS nie glikol |
| Próbki (4.2) | całe wypraski bez nadlewów i uszczelek; wg normy wyrobu, w jej braku ≥ 3 |
| Nacięcia na gorąco (4.3.5) | dn ≤ 160 mm — ≥ 2; dn > 160 mm — ≥ 4, równomiernie na obwodzie każdego kielicha lub bosego końca |
| Strefa wtrysku (4.3.6) | wtrysk punktowy R = 0,3 dn (≤ 50 mm); pierścieniowy/membranowy L = 0,3 dn — gdy norma powołująca nie podaje inaczej |
| Zasięg w zakresach akredytacji (baza, odczyt 12.11.2026) | 5 polskich laboratoriów, 5 rekordów; 2 czeskie |
Norma
- Numer normy
- PN-EN ISO 580:2006 (wersja polska; wprowadza EN ISO 580:2005 i ISO 580:2005 [IDT])
- Tytuł (PL)
- Systemy przewodów rurowych i rur osłonowych z tworzyw sztucznych — Kształtki wtryskowe z tworzyw termoplastycznych — Metody wizualnej oceny zmian w wyniku ogrzewania
- Title (EN)
- Plastics piping and ducting systems — Injection-moulded thermoplastics fittings — Methods for visually assessing the effects of heating
Procedura krok po kroku
-
Parametry i próbki
T, t, liczba próbek, metoda i kryteria wg normy powołującej albo tablicy 1; całe wypraski bez nadlewów i pierścieni uszczelniających, kształtki składane rozdzielone; ≥ 3 próbki (rozdz. 3, 4.2).
-
Ogrzewanie — metoda A albo B
Suszarka (A) albo kąpiel (B) w T ± 2 °C; próbki na kielichu, bez kontaktu; czas t wg em najgrubszej części, liczony od powrotu temperatury (4.3.1–4.3.3, 5.3.1–5.3.3).
-
Wyjęcie i nacięcie na gorąco
Bez odkształcenia; nacięcia ostrym nożem — ≥ 2 (dn ≤ 160 mm) albo ≥ 4 (dn > 160 mm) na obwodzie kielichów i bosych końców; studzenie na powietrzu (4.3.4–4.3.5).
-
Oględziny
Pęknięcia, rozwarstwienia, otwarcia linii łączenia, pęcherze w ściance; w strefie wtrysku — w promieniu R = 0,3 dn (≤ 50 mm) albo na długości L = 0,3 dn; wady w % grubości ścianki (4.3.6).
-
Sprawozdanie
Norma i norma powołująca, kształtki, metoda (B — skład cieczy), temperatura, czas, liczba wyprasek, zmiany wyglądu, największe wymiary wad w % grubości ścianki, data (rozdz. 6).
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Suszarka z obiegiem powietrza — metoda A (4.1.1) | Termostatowana; utrzymuje temperaturę badania w strefie roboczej i odzyskuje ją w ciągu 15 min po włożeniu próbek | — |
| Kąpiel cieczowa i uchwyt — metoda B (5.1.1–5.1.2) | Termostatowana (T ± 2) °C, z mieszaniem; uchwyt podtrzymujący kształtki bez dodatkowych odkształceń | — |
| Termometr (4.1.2, 5.1.3) | Działka 0,5 °C albo termoelement typu T o rozdzielczości 0,1 °C i dokładności co najmniej ± 0,8 °C | — |
| Nóż lub żyletka (4.3.5) | Ostry — do nacinania próbek na gorąco | — |
Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne
| Odczynnik | CAS | Szczegóły |
|---|---|---|
| Ciecz kąpieli — metoda B | — | Stabilna w temperaturze badania, nieoddziałująca na próbkę, bezpieczna: gliceryna, glikol, olej mineralny bez węglowodorów aromatycznych albo roztwór chlorku wapnia; dla PVC-U wszystkie, dla ABS — olej mineralny zamiast glikolu (uwaga 1 do 5.1.1) |
Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)
- Ciecz kąpieli (metoda B) nie może stwarzać zagrożeń dla bezpieczeństwa ani zdrowia — norma zwraca uwagę na odpowiednie przepisy (5.1.1, uwaga 2)
- Próbki nacina się na gorąco ostrym nożem lub żyletką (4.3.5) — praca z gorącymi wypraskami (do 150 °C) i ostrym narzędziem
- UWAGA MERYTORYCZNA: przy rozbieżności wyników metod A i B rozstrzyga metoda A (rozdz. 1)
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-EN ISO 580:2006 (wersja polska; wprowadza EN ISO 580:2005 i ISO 580:2005 [IDT]) — „Systemy przewodów rurowych i rur osłonowych z tworzyw sztucznych — Kształtki wtryskowe z tworzyw termoplastycznych — Metody wizualnej oceny zmian w wyniku ogrzewania”. Tytuł angielski: „Plastics piping and ducting systems — Injection-moulded thermoplastics fittings — Methods for visually assessing the effects of heating”.
Na czym polega ta metoda?
Całe wypraski (bez nadlewów i pierścieni uszczelniających, kształtki składane rozdzielone) ogrzewa się w temperaturze T ± 2 °C — 150 °C dla ABS, PP, PVC-U, PVC-C i SAN+PVC, 110 °C dla PE — w suszarce z obiegiem powietrza (metoda A, odniesienia) albo w kąpieli cieczowej (metoda B) przez czas t od 15 min (em ≤ 3 mm) do 240 min (em > 40 mm), liczony od powrotu temperatury i dobrany do najgrubszej części. Na gorąco nacina się kielichy i bose końce (2 nacięcia przy dn ≤ 160 mm, 4 powyżej), a po wystudzeniu ogląda powierzchnie i strefy wtrysku; pęknięcia, pęcherze, rozwarstwienia i otwarcia linii łączenia wyraża się w procentach grubości ścianki.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
STATUS (stan karty PKN na 12.11.2026): PN-EN ISO 580:2006 aktualna (wersja polska, publikacja 23-08-2006); wprowadza EN ISO 580:2005 i ISO 580:2005; zastąpiła angielskie wydanie PN-EN ISO 580:2005; Temperatura — tablica 1: T ± 2 °C: ABS 150 °C; PE 110 °C; PP, PVC-U, PVC-C, SAN+PVC 150 °C (gdy norma powołująca nie podaje inaczej); Czas — tablica 1: em ≤ 3 mm — 15 min; 3–10 mm — 30 min; 10–20 mm — 60 min; 20–30 mm — 140 min; 30–40 mm — 220 min; > 40 mm — 240 min; Suszarka — metoda A (4.1): obieg powietrza, odzyskanie temperatury w ≤ 15 min; termometr z działką 0,5 °C albo termoelement T (0,1 °C, ± 0,8 °C).
Ile trwa wykonanie badania?
Suma czasów podanych przy poszczególnych etapach to około 15 min–4 h. Procedura obejmuje 5 kroków.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Suszarka z obiegiem powietrza — metoda A (4.1.1), Kąpiel cieczowa i uchwyt — metoda B (5.1.1–5.1.2), Termometr (4.1.2, 5.1.3), Nóż lub żyletka (4.3.5).
Gdzie stosuje się to badanie?
Kształtki wtryskowe z tworzyw termoplastycznych do rur — klejone, kołnierzowe, z uszczelkami, składane; ciśnieniowe i bezciśnieniowe (ISO 580:2005, rozdz. 1); Odróżnienie kształtek prawidłowo i nieprawidłowo wtryśniętych: zimne wtrącenia, pustki, porowatość, naprężenia własne, zanieczyszczenia, linia łączenia (wprowadzenie); Materiały z tablicy 1: ABS, PE, PP, PVC-U, PVC-C, SAN+PVC; W zakresach akredytacji: 5 polskich laboratoriów — kształtki wtryskowe, a także rury i inne wyroby z tworzyw sztucznych.
Jakie środki ostrożności obowiązują?
Ciecz kąpieli (metoda B) nie może stwarzać zagrożeń dla bezpieczeństwa ani zdrowia — norma zwraca uwagę na odpowiednie przepisy (5.1.1, uwaga 2); Próbki nacina się na gorąco ostrym nożem lub żyletką (4.3.5) — praca z gorącymi wypraskami (do 150 °C) i ostrym narzędziem; UWAGA MERYTORYCZNA: przy rozbieżności wyników metod A i B rozstrzyga metoda A (rozdz. 1).
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-EN ISO 580.