🌿 Ksylen w powietrzu na stanowiskach pracy — chromatografia gazowa z wzbogacaniem próbki; nie stosuje się przy substancjach o tym samym lub zbliżonym czasie retencji; NDS 100 mg/m³, NDSCh 200 mg/m³ (mieszanina izomerów), notacja „skóra”; PN-Z-04116-01:1978 (wycofana 10-09-2015)

Środowisko PN-Z-04116-01

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN, w całości: „Metodę stosuje się do oznaczania stężenia par ksylenu w powietrzu na stanowiskach pracy przy przeprowadzaniu kontroli warunków sanitarno-higienicznych. Metody tej nie należy stosować w przypadku obecności substancji o tym samym lub zbliżonym czasie retencji co ksylen, maskujących chromatogram substancji oznaczanej.” Tytuł dopowiada, że chodzi o chromatografię gazową „z wzbogacaniem próbki”. Karta nie podaje oznaczalności ani sposobu wzbogacania. Tekstu normy (3 strony) nie mieliśmy. Oznaczanie ksylenu w mieszaninie rozpuszczalników z wyrobów lakierowych nitrocelulozowych opisuje osobny wpis tej bazy: „Pięć rozpuszczalników z wyrobów nitrocelulozowych naraz — chromatografia gazowa, PN-Z-04023-02 (wycofana)”.

WARTOŚCI NDS (wykaz w załączniku do rozporządzenia z 26 marca 2026 r., Dz.U. 2026 poz. 447). Poz. 332: „Ksylen – mieszanina izomerów (1,2-; 1,3-; 1,4-) [95-47-6; 108-38-3; 106-42-3; 1330-20-7]” — NDS 100 mg/m³, NDSCh 200 mg/m³, notacja „skóra” (według przypisu 4 wykazu wchłanianie przez skórę „może być tak samo istotne jak przy narażeniu drogą oddechową”).

STATUS (stan karty na 04.10.2026). Karta PN-Z-04116-01:1978 (wersja polska) ma nagłówek „Wycofana”: publikacja 29-11-1978, data wycofania 10-09-2015, 3 strony, grupa cenowa B, Sektor Zdrowia, Środowiska i Medycyny, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; karta nie wskazuje normy zastępującej. Wyszukiwarka PKN pod hasłami „PN-Z-04116” i „ksylenu” (04.10.2026) pokazuje dla stanowisk pracy tylko normy z etykietą „Wycofana”: PN-Z-04116-00:1978 (postanowienia ogólne i zakres normy), PN-Z-04116-01:1978 i PN-Z-04023-02:1989 (substancje z wyrobów lakierowych nitrocelulozowych); aktualnej normy dla ksylenu na stanowiskach pracy nie zwraca.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 04.10.2026). Numer 04116-01 (z łącznikiem, kropką albo ukośnikiem przed numerem arkusza, także ze spacjami) stoi w 9 rekordach u 6 laboratoriów; w aktualnych dokumentach PCA (odczyt 03.10.2026; wydania od 27.10.2025 do 18.08.2026 — wszystkie wydane po wycofaniu normy) — w 8 wierszach u tych samych laboratoriów; przeszukanie wszystkich dokumentów PCA pobranych z BIP nie dało laboratoriów spoza kopii bazy; żadna pozycja nie jest zawieszona, a w żadnym dokumencie nie powtarzają się strony. Postaci zapisu: „PN-Z-04116-01:1978” — AB 340 i druga pozycja AB 882 (obok procedury PB-10 wydanie 1 z 31.08.2022 r., GC-MS); „PN-78/Z-04116/01” — AB 663 i AB 882 (obok procedury PB-01 wydanie 5 z 12.01.2026 r.); „PN-78/Z-04116.01” — AB 622; „PN-78-Z-04116.01” — AB 1642; AB 591 — „PN-78/Z -04116/01 z wył. pkt.8 i pkt.13” (wynik w próbce) i „PN-78/ Z -04116/01 pkt.8 i pkt.13” (stężenie z obliczeń). Zakładka „Laboratoria” szuka zapisów zaczynających się od wpisanego hasła: „PN-Z-04116-01” — 2 laboratoria, „PN-78/Z-04116/01” — 2 (AB 882 pod oboma hasłami), „PN-78/Z-04116.01” — 1, „PN-78-Z-04116.01” — 1, „PN-78/Z -04116/01” i „PN-78/ Z -04116/01” — po 1 (oba AB 591), razem 6, tak samo w kopii i na serwerze produkcyjnym labcoda.pl (zapytania zakładki 04.10.2026).

CO BADAJĄ LABORATORIA (kopia bazy). Przedmiot: środowisko pracy — powietrze, u części laboratoriów próbki pobrane na rurki z sorbentem lub sorbent stały. Wielkość: stężenie (zawartość) ksylenu — mieszaniny izomerów 1,2-; 1,3-; 1,4- (AB 1642 podaje osobno o-, m- i p-ksylen oraz ich sumę z obliczeń). Zakresy w mg/m³: 0,0670–600 dla każdego izomeru i 0,0670–1820 dla sumy (AB 1642), 0,4–350 (AB 663), 1,9–808 (AB 591, z obliczeń), 2,5–3986,0 (AB 340), 3,17–804 (AB 882, GC-MS), 4,8–628 (AB 622), 8,06–4033 (AB 882, GC-FID). Technika: chromatografia gazowa z detekcją płomieniowo-jonizacyjną (GC-FID) — wszystkie 6 laboratoriów (u AB 591 i przy sumie AB 1642 pozycje z obliczeń bez techniki); AB 882 ma obok tego drugą pozycję z chromatografią gazową z detekcją spektrometrią mas (GC-MS) według procedury PB-10.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Pierwsze — status: norma jest wycofana od 10-09-2015, a wyszukiwarka PKN nie pokazuje dla ksylenu innej normy; 6 laboratoriów ma ją w zakresach wydanych od października 2025 r. — zamawiający powinien wiedzieć, że wynik powstaje według normy wycofanej z katalogu PKN. Drugie — izomery i NDS: NDS dotyczy mieszaniny izomerów 1,2-, 1,3- i 1,4-; tylko AB 1642 podaje izomery osobno i ich sumę — przy pozostałych sprawozdanie powinno mówić, czy wynik obejmuje wszystkie trzy izomery. Trzecie — interferencje: według karty metody nie stosuje się, gdy w powietrzu są substancje o tym samym lub zbliżonym czasie retencji, maskujące chromatogram. Czwarte — granica oznaczalności: karta jej nie podaje, więc dolnych granic laboratoriów (od 0,0670 mg/m³) nie da się z nią porównać. Piąte — AB 591 wyłącza punkty 8 i 13 przy wyniku w próbce i powołuje je przy stężeniu z obliczeń — co te punkty zawierają, bez tekstu normy NIE PODAJEMY. Szóste — skóra i NDSCh: pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę; warunków pomiaru wobec NDSCh 200 mg/m³ NIE PODAJEMY.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy — nie podajemy sposobu pobierania i wzbogacania próbki, sorbentu, rozpuszczalnika, kolumny, detektora wymaganego przez normę, warunków chromatografu, oznaczalności ani obliczeń. Nie twierdzimy, że inna norma zastąpiła PN-Z-04116-01:1978 — PKN takiej nie wskazuje.

Zasada metody

Pary ksylenu w powietrzu stanowiska pracy oznacza się chromatografią gazową z wzbogacaniem próbki (tytuł normy); według karty metody nie stosuje się, gdy obecne są substancje o tym samym lub zbliżonym czasie retencji, maskujące chromatogram. Wynik w mg/m³ porównuje się z NDS 100 mg/m³ i NDSCh 200 mg/m³ dla mieszaniny izomerów. Norma jest wycofana (10-09-2015); szczegółów NIE PODAJEMY — tekstu normy nie mieliśmy.

Zastosowania

• Powietrze na stanowiskach pracy — ksylen (mieszanina izomerów) — w aktualnych zakresach 6 laboratoriów, mimo wycofania normy
• Ocena narażenia zawodowego wobec NDS 100 mg/m³ i NDSCh 200 mg/m³, notacja „skóra” (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 332 wykazu)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04116-01:1978

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości ksylenu — Oznaczanie ksylenu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki

Title (EN)

Air purity protection — Tests for xylene content — Determination of xylene at workplaces by gas chromatography with sample enrichment

Procedura krok po kroku

1. Status

   PN-Z-04116-01:1978 wycofana 10-09-2015, bez wskazanej następczyni (stan karty na 04.10.2026).

2. Pobieranie i wzbogacanie

   Próbka wzbogacana (tytuł normy); sposobu NIE PODAJEMY.

3. Analiza

   Chromatografia gazowa; nie przy substancjach o tym samym lub zbliżonym czasie retencji (karta PKN).

4. Wynik i ocena

   Stężenie w mg/m³; porównanie z NDS 100 mg/m³ i NDSCh 200 mg/m³ dla mieszaniny izomerów (Dz.U. 2026 poz. 447).

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• UWAGA MERYTORYCZNA: norma wycofana 10-09-2015; karta nie podaje oznaczalności; NDS dotyczy mieszaniny trzech izomerów

Najczęstsze pytania