⛏️ Kruszywa na podsypkę kolejową — uziarnienie, kształt, długość ziaren, Los Angeles, udarność, mikro-Deval, mrozoodporność i kategorie wymagań; warunki badań podsypki w załącznikach C–G, PN-EN 13450

Budownictwo PN-EN 13450

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Mamy dwa fragmenty próbne: EN 13450:2002 (przez SIST EN 13450:2003) — od strony tytułowej do rozdziału 8 (strona 10), i EN 13450:2013 (przez SIST EN 13450:2013) — do punktu 5.2.1 (strona 10). Polska norma PN-EN 13450:2004 wprowadza wydanie 2002. Zakres (rozdz. 1, wydanie 2002): właściwości kruszyw uzyskanych z materiałów naturalnych, przemysłowych albo z recyklingu kruszyw łamanych niezwiązanych, do budowy toru kolejowego — kruszywo nazywa się tu podsypką kolejową; norma przewiduje ocenę zgodności wyrobów. Uwaga do zakresu: wymagania opierają się na doświadczeniu z kruszywami o ustalonym sposobie stosowania; przy kruszywach bez takiej historii (z recyklingu, z niektórych produktów ubocznych) trzeba uważać, bo mogą mieć cechy spoza normy. Podsypka kolejowa to kruszywo, którego ziarna mają powierzchnię w 100 % całkowicie przekruszoną.

WYMAGANIA I METODY — WYDANIE 2002 (rozdz. 4–8 fragmentu). Pobieranie próbek według EN 932-1; rady co do pobierania z wagonu i z toru daje załącznik A, interpretację wyników takich próbek — załącznik B. Podsypki naturalnej nie produkuje się przez mieszanie materiału z różnych źródeł geologicznych. Frakcja podsypki: D = 50 albo 63 mm, d = 31,5 mm; uziarnienie według EN 933-1 w kategoriach A–F (tablica 1: sita 80, 63, 50, 40, 31,5 i 22,4 mm; przez sito 22,4 mm przechodzi 0–3 %, w kategorii F 0–7 %; wymaganie dla sita 22,4 mm dotyczy podsypki pobranej w miejscu produkcji). Cząstki drobne (przechodzące przez sito 0,5 mm) — kategorie 0,6 i 1,0 %; pyły (przez sito 0,063 mm) — 0,5, 1,0 i 1,5 %. Kształt — wskaźnik płaskości według EN 933-3 jako badanie odniesienia (kategorie ≤ 15, ≤ 20, ≤ 35) albo wskaźnik kształtu według EN 933-4. Długość ziaren (6.7) — suwmiarką albo przymiarem; wynik to procent masy ziaren o długości co najmniej 100 mm w próbce większej niż 40 kg, kategorie A–D: ≤ 4, ≤ 6, ≤ 8, ≤ 12 %. Odporność na rozdrabnianie (7.2) — współczynnik Los Angeles według EN 1097-2:1998, rozdz. 5, w warunkach z załącznika C; to badanie odniesienia, kategorie LARB 12, 14, 16, 20, 24; albo udarność SZRB według EN 1097-2:1998, rozdz. 6, w warunkach z załącznika D (kategorie 14, 18, 22 %). Odporność na ścieranie (7.3) — współczynnik mikro-Deval MDERB według EN 1097-1 w warunkach z załącznika E (kategorie 5, 7, 11, 15). Trwałość (7.4) — zamrażanie i rozmrażanie według EN 1367-1 w warunkach z załącznika F albo próba siarczanem magnezu według EN 1367-2 w warunkach z załącznika G; norma zaznacza, że doświadczenia z obiema próbami przy podsypce jest mało, i odsyła do załącznika H (także do nasiąkliwości jako badania przesiewowego). Gęstość ziaren i nasiąkliwość — EN 1097-6:2000, załącznik B; „Sonnenbrand" bazaltów — EN 1367-3; podsypka nie może zawierać składników innych niż określone w normie (rozdz. 8).

WYDANIE 2013 — CO SIĘ ZMIENIŁO I DLACZEGO LITERY ZAŁĄCZNIKÓW TRZEBA CZYTAĆ OSTROŻNIE. Według przedmowy wydania 2013: zaktualizowano powołania (usunięto EN 932-5, dodano EN 1367-6 i EN 16236), zmieniono definicję podsypki z recyklingu, zmieniono tablice 1–9 (nowe nazwy kategorii, np. GC RB A, FIRB 15, LARB), dodano punkty 7.3 (mrozoodporność) i 7.4 (przewodność elektryczna) oraz zmieniono punkt o „Sonnenbrand". Zmieniło się też przyporządkowanie załączników: w wydaniu 2013 załącznik C to warunki próby siarczanem magnezu (EN 1367-2), a D — warunki zamrażania i rozmrażania (EN 1367-1), podczas gdy w wydaniu 2002 C dotyczy Los Angeles, a D — udarności. Zapis „zał. C" znaczy więc co innego w każdym wydaniu.

STATUS (stan kart na 29.09.2026). Karta PN-EN 13450:2004 (wersja polska) nie ma nagłówka „Wycofana" — norma jest AKTUALNA: publikacja 27-02-2004, 34 strony, grupa cenowa Q, Sektor Budownictwa i Konstrukcji Budowlanych, KT 108 Kruszyw i Kamienia Budowlanego, ICS 91.100.15, „Wprowadza: EN 13450:2002 [IDT]", „Dyrektywa: 305/2011/EU", „Zastępuje: PN-B-11114:1996 - wersja polska", poprawka PN-EN 13450:2004/AC:2004 w polach „Poprawki i Erraty" i „Elementy dodatkowe". Karta PN-EN 13450:2013-09 (wersja angielska, EN 13450:2013): „Wycofana", publikacja 11-09-2013, „Data wycofania: 29-04-2014", bez pola „Zastąpiona przez" — polskie wydanie obecnego tekstu CEN istniało więc niecałe osiem miesięcy, a w zbiorze PN zostało wydanie 2004.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 29.09.2026). Wszystkie zapisy numeru 13450: 23 pozycje u 11 laboratoriów, zawsze wydanie 2004, u 6 laboratoriów z poprawką AC:2004 (AB 298, AB 687, AB 1344, AB 1511, AB 1605, AB 1853). Zakładka „Laboratoria" szuka zapisów ZACZYNAJĄCYCH SIĘ od „PN-EN 13450" i pokaże wszystkie 11 laboratoriów — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 29.09.2026: 11. Aktualne zakresy na stronach PCA (odczyt 29.09.2026, wydania od 10.12.2024 do 16.09.2026): wszystkie pozycje stoją w obowiązujących wydaniach i żadna nie jest zawieszona.

CO LABORATORIA BADAJĄ WEDŁUG TEJ NORMY. Przedmiot zawsze „kruszywa". Długość ziaren (6.7) — AB 298, AB 687, AB 1107 (z „p. 6.7"), AB 1344, AB 1511, AB 1853. Los Angeles z załącznikiem C, obok PN-EN 1097-2:2020-09 — AB 1344, AB 1470, AB 1527, AB 1605, AB 1783. Mikro-Deval z załącznikiem E, obok PN-EN 1097-1:2024-05 — AB 1344, AB 1470, AB 1750 (u AB 1750 także wydanie 2011). Mrozoodporność w wodzie obok PN-EN 1367-1:2007 — z załącznikiem F: AB 1107, AB 1344, AB 1470, AB 1527; bez litery: AB 687 (zakres temperatur od −17,5 do +20 °C) i AB 1511. Pobieranie próbek z załącznikiem A.3, obok PN-EN 932-1:1999 p. 8.8 — AB 1605 (dwie pozycje). UWAGA: AB 1750 łączy „Metodę Los Angeles" z „zał. D", a w wydaniu 2004 (EN 13450:2002) załącznik D opisuje warunki badania udarności, nie Los Angeles.

OBOK TEJ NORMY. W tych samych pozycjach stoją normy badań, do których norma odsyła: PN-EN 1097-2:2020-09 (6 laboratoriów), PN-EN 1367-1:2007 (6), PN-EN 1097-1:2024-05 (3; AB 1750 także :2011) i PN-EN 932-1:1999 (AB 1605) — każda z nich ma w Bazie Wiedzy osobny wpis. Warunki z tej normy zmieniają te badania: Los Angeles, udarność, mikro-Deval i mrozoodporność bada się dla podsypki w warunkach z załączników, nie w warunkach ogólnych.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Pierwsze miejsce — litera załącznika bez wydania: „zał. C" oznacza Los Angeles w wydaniu 2002 i siarczan magnezu w wydaniu 2013; laboratorium, które badało według innego wydania niż klient, poda poprawną liczbę innego badania. Drugie — badanie ogólne zamiast podsypkowego: współczynnik Los Angeles czy mikro-Deval uzyskany w warunkach ogólnych normy badania to liczba prawdziwa, ale nieporównywalna z kategoriami LARB i MDERB. Trzecie — miejsce pobrania: część wymagań (sito 22,4 mm, cząstki drobne, pyły) dotyczy podsypki pobranej w miejscu produkcji, a nie z wagonu czy toru.

CZEGO NIE PODAJEMY. Oba fragmenty kończą się przed załącznikami, dlatego nie podajemy warunków badań podsypki z załączników C–G (wydanie 2002) ani C–D (wydanie 2013) — np. frakcji, liczby obrotów i masy próbek — ani treści załączników A, B i H; nie podajemy też oceny zgodności, oznaczenia i znakowania (rozdz. 9–11 wydania 2002) oraz zmian wprowadzonych poprawką AC:2004, której tekstu nie mieliśmy.

Zasada metody

Norma nie opisuje jednej metody, lecz wymagania dla kruszywa na podsypkę kolejową: dla każdej właściwości wskazuje normę badania kruszyw (EN 932, EN 933, EN 1097, EN 1367), sposób wyrażenia wyniku i kategorie, a dla badań mechanicznych i trwałości — warunki właściwe dla dużych ziaren podsypki, zebrane w załącznikach (wydanie 2002: C — Los Angeles, D — udarność, E — mikro-Deval, F — zamrażanie i rozmrażanie, G — siarczan magnezu). Jedyne badanie opisane w samej normie to długość ziaren (6.7): mierzy się ją suwmiarką albo przymiarem i podaje procent masy ziaren o długości co najmniej 100 mm w próbce ponad 40 kg.

Zastosowania

• Badania kruszywa łamanego na podsypkę kolejową — w zakresach 11 laboratoriów (23 pozycje)
• Ocena zgodności z kategoriami: uziarnienie, pyły, kształt, długość ziaren, Los Angeles, udarność, mikro-Deval, mrozoodporność
• Badania próbek pobranych w miejscu produkcji oraz z wagonu albo z toru (załączniki A i B)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 13450:2004 (wersja polska; EN 13450:2002 IDT) z poprawką PN-EN 13450:2004/AC:2004

Tytuł (PL)

Kruszywa na podsypkę kolejową

Title (EN)

Aggregates for railway ballast

Procedura krok po kroku

1. Status i wydanie

   W Polsce PN-EN 13450:2004 (EN 13450:2002) z AC:2004; PN-EN 13450:2013-09 wycofana 29-04-2014. W sprawozdaniu i w zamówieniu podaje się wydanie razem z literą załącznika.

2. Pobranie próbki

   Według EN 932-1; z wagonu albo toru — rady w załączniku A (AB 1605 powołuje A.3), interpretacja — załącznik B.

3. Długość ziaren

   Pomiar suwmiarką albo przymiarem; procent masy ziaren ≥ 100 mm w próbce większej niż 40 kg (6.7).

4. Badania mechaniczne i trwałość

   Los Angeles (EN 1097-2, rozdz. 5, załącznik C), udarność (rozdz. 6, załącznik D), mikro-Deval (EN 1097-1, załącznik E), zamrażanie i rozmrażanie (EN 1367-1, załącznik F) albo siarczan magnezu (EN 1367-2, załącznik G); treści załączników NIE PODAJEMY.

5. Ocena

   Wynik przyporządkowuje się kategorii z tablic normy (np. LARB 16, MDERB 11) albo podaje jako wartość deklarowaną.

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Próbki podsypki są ciężkie (dziesiątki kilogramów) — przenoszenie i przesiewanie z użyciem sprzętu pomocniczego; bęben Los Angeles osłonięty podczas pracy
• UWAGA MERYTORYCZNA: litery załączników różnią się między wydaniami 2002 i 2013 — zapis „zał. C" bez roku wydania nie mówi, które badanie wykonano

Najczęstsze pytania