🔩 Klasyfikacja mikrostruktury grafitu w żeliwie przez porównawczą analizę wizualną pod mikroskopem — postać grafitu oznaczana cyframi rzymskimi I–VI, rozmieszczenie literami A–E (tylko żeliwo szare, postać I), wielkość liczbami 1–8 (wielkość 1: ≥ 1 mm, 2: 0,5 do < 1 mm, 3: 0,25 do < 0,5 mm, 4: 0,12 do < 0,25 mm przy powiększeniu 100×), wzorce obrazowe w kole 120 mm, PN-EN ISO 945-1

Materiały i NDT PN-EN ISO 945-1

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN PN-EN ISO 945-1:2019-09 (wersja angielska), w całości: „W niniejszym dokumencie określono metodę klasyfikacji mikrostruktury grafitu w żeliwie na podstawie porównawczej analizy wizualnej. Celem niniejszego dokumentu jest dostarczenie informacji o metodzie klasyfikacji wydzieleń grafitu. Nie jest jej celem przekazanie informacji dotyczącej przydatności rodzajów i gatunków żeliwa dla jakiegokolwiek określonego zastosowania. Poszczególne gatunki materiału są określone głównie przez własności mechaniczne, a w przypadku żeliwa austenitycznego i odpornego na ścieranie przez ich skład chemiczny. Interpretacja postaci i wielkości wydzieleń grafitu nie dopuszcza statystycznie uzasadnionej deklaracji o spełnieniu wymagań określonych w odpowiedniej normie materiału.” Tekst normy czytamy we fragmencie próbnym ISO 945-1:2019 od okładki do rysunku 3 d) (wzorzec wielkości grafitu 4, strona 7); dalszej części — wzorców wielkości 5–8, rysunków 4 i 5, tablicy 1, rozdziałów o próbkach, przygotowaniu zgładu i przeprowadzeniu oceny oraz załączników A i B — nie mamy.

WEDŁUG TEKSTU ISO 945-1:2019 (przedmowa, wprowadzenie, rozdziały 1–4.4 do rysunku 3 d). Trzecie wydanie zastąpiło drugie (ISO 945-1:2017) jako drobna rewizja: rysunki 3 i 4 poprawiono do średnicy 120 mm, by umożliwić bezpośrednie porównanie z ekranem mikroskopu, i tak, by największe wymiary grafitu były zgodne z tablicą 1. Wprowadzenie: oznaczanie mikrostruktury pozwala klasyfikować postać, rozmieszczenie i wielkość grafitu w żeliwie; klasyfikacja wizualna jest w odlewnictwie uznaną metodą szybkiego określenia ogólnej mikrostruktury grafitu w odlewie. Zakres (rozdział 1): jak na karcie — metoda klasyfikacji przez porównawczą analizę wizualną, bez informacji o przydatności gatunków; interpretacja postaci i wielkości grafitu nie pozwala na statystycznie ważne stwierdzenie spełnienia wymagań normy materiałowej. Norma nie ma powołań normatywnych ani definicji. System oznaczania (4.1): przy badaniu żeliwa pod mikroskopem według tej normy grafit klasyfikuje się według a) postaci — cyfry rzymskie I–VI (rysunek 1 i załącznik A); b) rozmieszczenia — wielkie litery A–E (rysunek 2 i załącznik B), oznaczane tylko dla żeliwa szarego (postać I); c) wielkości — liczby 1–8 (rysunki 3, 4 i 5 oraz tablica 1); uwaga: rysunki 1–5 pokazują tylko zarysy, nie strukturę grafitu. Postać (4.2): rysunek 1 — wzorce głównych postaci grafitu w żeliwie, powiększenie 100×. Rozmieszczenie (4.3): rysunek 2 — wzorce rozmieszczenia grafitu (postać I), powiększenie 100×. Wielkość (4.4): wzorce przy powiększeniu 100× dla postaci I — a) wielkość 1: ≥ 1 mm; b) wielkość 2: od 0,5 mm do < 1 mm; c) wielkość 3: od 0,25 mm do < 0,5 mm; d) wielkość 4: od 0,12 mm do < 0,25 mm; tu kończy się przeczytany fragment.

STATUS (stan kart na 02.10.2026). Karta PN-EN ISO 945-1:2019-09 (wersja angielska) nie ma nagłówka „Wycofana” — norma jest AKTUALNA: publikacja 20-09-2019, 46 stron, grupa cenowa T, Sektor Hutnictwa, KT 301 Odlewnictwa, ICS 77.080.10, „Wprowadza: EN ISO 945-1:2019 [IDT], ISO 945-1:2019 [IDT]”, „Zastępuje: PN-EN ISO 945-1:2018-04 – wersja angielska”. Ostatnia wersja polska, PN-EN ISO 945-1:2009 (wprowadzała ISO 945-1:2008, z poprawką AC:2010), została wycofana 12-04-2018 i zastąpiona przez PN-EN ISO 945-1:2018-04 (wersja angielska; wprowadzała ISO 945-1:2017), wycofaną 20-09-2019 na rzecz wydania 2019-09. Polska norma PN-H-04661:1975 „Żeliwo szare sferoidalne i ciągliwe — Badania metalograficzne — Określanie mikrostruktury”, powoływana w zakresach obok PN-EN ISO 945-1, jest WYCOFANA od 29-11-2010 i zastąpiona przez PN-EN ISO 945:1999, która sama została wycofana 05-03-2009 na rzecz PN-EN ISO 945-1:2009 — dziś PN-EN ISO 945-1:2019-09 (karty, odczyt 02.10.2026; data wycofania następcy wcześniejsza niż poprzednika — tak podają karty PKN). Wyszukiwarka PKN pod hasłem „PN-EN ISO 945-1” (02.10.2026) pokazuje karty 2009 (polska i angielska), 2018-04 i 2019-09. Polskiej wersji wydania 2019 nie ma.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 02.10.2026). Numer 945-1 stoi w 14 rekordach u 8 laboratoriów: AB 053 (7 — ta sama pozycja w kilku lokalizacjach), AB 001, AB 099, AB 128, AB 197, AB 369, AB 490, AB 699 (po 1). W aktualnych zakresach na stronach PCA (odczyt 02.10.2026, wydania od 17.12.2025 do 06.08.2026) numer stoi u wszystkich 8: z rokiem „2019-09” u AB 001, AB 053, AB 099, AB 197, AB 490 i AB 699, bez roku u AB 128 i AB 369. U AB 053 zapis brzmi „PN-EN ISO 945-1:2019-09 z wyłączeniem p. 8.5”. U AB 197 część zakresu jest zawieszona na wniosek podmiotu (od 15.06.2026 do 12.12.2026), ale wiersz z numerem 945-1 nie jest złożony pogrubioną kursywą. Zakładka „Laboratoria” szuka zapisów ZACZYNAJĄCYCH SIĘ od „PN-EN ISO 945-1” i pokazuje wszystkie 8 laboratoriów i 14 pozycji — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 02.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). Odlewy z żeliwa szarego, sferoidalnego, ciągliwego i stopowego — wydzielenia grafitu i osnowa metalowa (AB 197, AB 490), odlewy (AB 099), wyroby i materiały konstrukcyjne metalowe (AB 369, obok PN-EN 13674-1), metale, stopy, wyroby (AB 699, obok procedury PB-01), materiały w stanie surowym, odlewanym, wyżarzonym (AB 128, obok procedury BOSMAL/I-7-44); metoda: mikroskopia optyczna. Prawie wszędzie obok stoi PN-75/H-04661 (polska norma o mikrostrukturze żeliwa, wycofana 29-11-2010 — jej treści nie opisujemy) oraz PN-66/H-04505 albo PN-63/H-04504 (ich statusu nie sprawdzaliśmy).

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy powiększeniu: wzorce są dla powiększenia 100× — wielkość odczytana przy innym powiększeniu bez przeliczenia daje inną klasę. Przy porównaniu z ekranem: od wydania 2019 rysunki wielkości mają średnicę 120 mm, dopasowaną do ekranu mikroskopu — wzorce z wcześniejszych wydań nie mają tej skali. Przy rozmieszczeniu: litery A–E stosuje się TYLKO do żeliwa szarego o postaci I — litera przy żeliwie sferoidalnym nie ma znaczenia w tej normie. Przy wniosku: klasyfikacja grafitu NIE rozstrzyga o zgodności z normą materiałową — gatunek określają własności mechaniczne albo skład chemiczny. Przy powołaniu: zakres „z wyłączeniem p. 8.5” (AB 053) wyłącza punkt, którego nie czytaliśmy; PN-75/H-04661 stojąca obok w zakresach jest wycofana od 2010 r. — klasyfikacja według niej nie jest klasyfikacją według PN-EN ISO 945-1.

CZEGO NIE PODAJEMY. Nie mamy wzorców wielkości 5–8, rysunków 4 i 5, tablicy 1 (wymiary dla wszystkich klas), zasad pobierania i przygotowania zgładu, przebiegu oceny i zapisu wyniku ani załączników A i B (opisy postaci i rozmieszczenia) — nie podajemy więc granic wielkości 5–8, opisów postaci I–VI ani przebiegu badania.

Zasada metody

Na wypolerowanym zgładzie żeliwa ogląda się pod mikroskopem optycznym wydzielenia grafitu i porównuje je z wzorcami obrazowymi przy powiększeniu 100×: postać (I–VI), rozmieszczenie (A–E, tylko żeliwo szare o postaci I) i wielkość (1–8, wielkość 1 ≥ 1 mm … wielkość 4 od 0,12 do < 0,25 mm); wynik to oznaczenie złożone z tych trzech elementów.

Zastosowania

• Odlewy z żeliwa szarego, sferoidalnego, ciągliwego i stopowego — postać, rozmieszczenie i wielkość grafitu (8 laboratoriów, mikroskopia optyczna)
• Szybka ocena ogólnej mikrostruktury grafitu w odlewnictwie — bez rozstrzygania o zgodności z normą materiałową
• Badania mikrostruktury metali obok procedur własnych laboratoriów i PN-75/H-04661

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN ISO 945-1:2019-09 (wersja angielska; EN ISO 945-1:2019 IDT, ISO 945-1:2019 IDT)

Tytuł (PL)

Mikrostruktura żeliwa — Część 1: Klasyfikacja wydzieleń grafitu na podstawie analizy wizualnej

Title (EN)

Microstructure of cast irons — Part 1: Graphite classification by visual analysis

Procedura krok po kroku

1. Próbka i zgład

   Pobranie próbki z odlewu i przygotowanie zgładu — szczegółów NIE PODAJEMY. PN-EN ISO 945-1:2019-09 aktualna (stan kart na 02.10.2026).

2. Postać grafitu

   Porównanie z rysunkiem 1 przy 100× i przypisanie postaci I–VI.

3. Rozmieszczenie

   Tylko dla żeliwa szarego (postać I): porównanie z rysunkiem 2 i przypisanie litery A–E.

4. Wielkość

   Porównanie z rysunkami 3–5 (koło 120 mm, 100×) i przypisanie klasy 1–8; dla postaci I wielkości 1–4: ≥ 1 mm, 0,5–1 mm, 0,25–0,5 mm, 0,12–0,25 mm.

5. Wynik

   Oznaczenie postaci, rozmieszczenia i wielkości; bez wniosku o zgodności z normą materiałową — sposobu zapisu z dalszej części normy NIE PODAJEMY.

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Badanie mikroskopowe; przy przygotowaniu zgładów — szlifierki, polerki i odczynniki do trawienia według procedur laboratorium; przeczytany fragment normy nie zawiera ostrzeżeń bhp
• UWAGA MERYTORYCZNA: wzorce dotyczą powiększenia 100×, a litery rozmieszczenia — tylko żeliwa szarego postaci I; klasyfikacja grafitu nie jest dowodem spełnienia wymagań normy na gatunek żeliwa

Najczęstsze pytania