🌿 Jod w powietrzu na stanowiskach pracy — pochłanianie w roztworze jodku potasu z etanolem, barwny kompleks jodu ze skrobią i spektrofotometria w świetle widzialnym, PN-Z-04433
Krótko: o co chodzi
Oznaczanie jodu w powietrzu na stanowiskach pracy: pochłanianie w roztworze jodku potasu z dodatkiem etanolu, barwny kompleks jodu ze skrobią i pomiar spektrofotometryczny w świetle widzialnym. Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04433:2011 (wersja polska); STATUS (stan na 18.11.2026): aktualna; zastępuje PN-Z-04185-02:1988 (pole „Zastępuje” karty). Procedura obejmuje 4 kroki; stosuje się je m.in. do: Pomiary jodu w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 0,5 mg/m³ i NDSCh 1 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 317).
W skrócie
- Norma: PN-Z-04433:2011 (wersja polska)
- Kategoria: Środowisko
- Kroków procedury: 4
- STATUS (stan na 18.11.2026): aktualna; zastępuje PN-Z-04185-02:1988 (pole „Zastępuje” karty)
- Wydanie (z karty PKN): PN-Z-04433:2011, wersja polska; publikacja 12-09-2011, 5 stron, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30
- Zasada i oznaczalność (z karty): pochłanianie w roztworze jodku potasu z etanolem, barwny kompleks jodu ze skrobią, spektrofotometria w świetle widzialnym; najmniejsze oznaczalne stężenie 0,05 mg/m³
Przegląd
STATUS (stan na 18.11.2026). Karta PN-Z-04433:2011 (wersja polska) nie ma nagłówka „Wycofana”: publikacja 12-09-2011, 5 stron, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; pole „Zastępuje”: PN-Z-04185-02:1988 (wersja polska); pola „Zastąpiona przez” nie ma.
CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty katalogowej PKN, w całości: „Podano metodę polegającą na pochłonięciu jodu w roztworze jodku potasu z dodatkiem etanolu, wytworzeniu barwnego kompleksu jodu ze skrobią i pomiarze spektrofotometrycznym w świetle widzialnym. Najmniejsze stężenie jodu, jakie można oznaczyć tą metodą, wynosi 0,05 mg/m3”.
WARTOŚCI DOPUSZCZALNE I PRZEPIS O METODZIE. Wykaz NDS — załącznik nr 1 do rozporządzenia z 12 czerwca 2018 r. w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447), poz. 317 „Jod” [7553-56-2]: NDS 0,5 mg/m³, NDSCh 1 mg/m³, bez oznakowania „skóra”. Najmniejsze oznaczalne stężenie według karty (0,05 mg/m³) to jedna dziesiąta NDS. O metodzie mówi § 16 rozporządzenia w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (tekst jednolity — Dz.U. 2025 poz. 949): „Badania i pomiary wykonuje się zgodnie z metodami określonymi w Polskich Normach, a w przypadku braku takich norm, metodami rekomendowanymi i zwalidowanymi przez laboratoria, o których mowa w § 15 ust. 1 i ust. 2 pkt 1”. Tej normy przepis z nazwy nie wymienia, a innego przepisu, który by ją powoływał, NIE USTALILIŚMY.
PRZEBIEG WEDŁUG PROCEDURY CIOP-PIB (drugie źródło; liczby procedury, nie normy). Gawęda, „Jod – metoda oznaczania”, Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy 2009, nr 1(59), s. 153–157 — ta sama zasada i ta sama oznaczalność (0,05 mg/m³) co na karcie normy; autorka pisze, że metoda jest nowelizacją PN-88/Z-04185/02, którą według karty zastąpiła ta norma. Roztwór pochłaniający: 0,5 % (m/V) jodku potasu w mieszaninie wody i etanolu 3 : 1. Próbkę pobiera się przez dwie połączone szeregowo płuczki typu Poleżajewa z 5 ml roztworu pochłaniającego każda, do 180 l powietrza ze strumieniem do 0,5 l/min, z płuczkami w pojemniku z lodem; próbki w chłodziarce są trwałe do 3 dni. Roztwory z płuczek łączy się; 5 ml przenosi do kolby 10 ml, dodaje 0,5 ml roztworu skrobi (1 g skrobi, woda i gliceryna), uzupełnia roztworem pochłaniającym i mierzy absorbancję przy 590 nm w kuwecie 10 mm wobec ślepej próby. Krzywą wzorcową sporządza się z roztworów 0,004–0,08 mg jodu bezpośrednio przed oznaczaniem. Stężenie liczy się z masy jodu, krotności rozcieńczenia i objętości powietrza.
CZEGO TU NIE PODAJEMY. Tekstu PN-Z-04433:2011 nie mieliśmy — PKN udostępnia go odpłatnie (5 stron). Nie twierdzimy, że liczby procedury CIOP-PIB są liczbami normy.
Zasada metody
Jod z powietrza na stanowisku pracy pochłania się w roztworze jodku potasu z dodatkiem etanolu, z jodem i skrobią wytwarza się barwny kompleks, a absorbancję mierzy spektrofotometrycznie w świetle widzialnym; najmniejsze oznaczalne stężenie według karty — 0,05 mg/m³. Procedura CIOP-PIB z 2009 roku o tej samej zasadzie mierzy absorbancję przy 590 nm. Wynik porównuje się z NDS 0,5 mg/m³ i NDSCh 1 mg/m³ (wykaz NDS z 2026 roku, pozycja 317).
Zastosowania
- Pomiary jodu w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 0,5 mg/m³ i NDSCh 1 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 317)
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| STATUS (stan na 18.11.2026) | aktualna; zastępuje PN-Z-04185-02:1988 (pole „Zastępuje” karty) |
| Wydanie (z karty PKN) | PN-Z-04433:2011, wersja polska; publikacja 12-09-2011, 5 stron, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30 |
| Zasada i oznaczalność (z karty) | pochłanianie w roztworze jodku potasu z etanolem, barwny kompleks jodu ze skrobią, spektrofotometria w świetle widzialnym; najmniejsze oznaczalne stężenie 0,05 mg/m³ |
| Wartości dopuszczalne, wobec których ocenia się wynik | NDS 0,5 mg/m³, NDSCh 1 mg/m³ — Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 317 „Jod” [7553-56-2] |
| Procedura CIOP-PIB 2009 (liczby procedury) | 2 płuczki Poleżajewa po 5 ml 0,5 % KI w wodzie i etanolu (3 : 1); do 180 l, do 0,5 l/min, w lodzie; skrobia; 590 nm, kuweta 10 mm; wzorce 0,004–0,08 mg jodu |
Norma
- Numer normy
- PN-Z-04433:2011 (wersja polska)
- Tytuł (PL)
- Ochrona czystości powietrza — Oznaczanie jodu na stanowiskach pracy metodą spektrofotometrii absorpcyjnej w świetle widzialnym
- Title (EN)
- Air purity protection — Determination of iodine at workplaces by visible absorption spectrophotometry
Procedura krok po kroku
-
Pobranie próbki
Przez dwie płuczki z 5 ml roztworu pochłaniającego każda, do 180 l powietrza, do 0,5 l/min, płuczki w lodzie, według PN-Z-04008-7 (procedura CIOP-PIB).
-
Reakcja barwna
Połączone roztwory; 5 ml do kolby 10 ml, 0,5 ml roztworu skrobi, uzupełnienie roztworem pochłaniającym (procedura CIOP-PIB).
-
Pomiar
Absorbancja przy 590 nm wobec ślepej próby; krzywa wzorcowa 0,004–0,08 mg jodu sporządzana bezpośrednio przed oznaczaniem (procedura CIOP-PIB).
-
Wynik i ocena
Stężenie w mg/m³ z masy jodu, krotności rozcieńczenia i objętości powietrza; porównanie z NDS 0,5 mg/m³ i NDSCh 1 mg/m³.
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Dwie płuczki typu Poleżajewa połączone szeregowo | Po 5 ml roztworu pochłaniającego, w pojemniku z lodem (procedura CIOP-PIB 2009) | — |
| Pompa ssąca | Do 180 l powietrza, strumień do 0,5 l/min (procedura CIOP-PIB) | — |
| Spektrofotometr do pomiaru w świetle widzialnym | Kuwety 10 mm; pomiar przy 590 nm (procedura CIOP-PIB) | — |
Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne
| Odczynnik | CAS | Szczegóły |
|---|---|---|
| Roztwór pochłaniający — jodek potasu 0,5 % (m/V) w wodzie i etanolu 3 : 1 | — | Przechowywany w ciemnej kolbie w chłodziarce, trwały 2 tygodnie (procedura CIOP-PIB) |
| Roztwór skrobi | — | 1 g skrobi z wodą i 50 ml gliceryny, ogrzany do wrzenia; trwały 3 tygodnie (procedura CIOP-PIB) |
| Jod — roztwór wzorcowy 0,1 mg/ml | 7553-56-2 | 10 mg jodu w 100 ml roztworu pochłaniającego (procedura CIOP-PIB) |
Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)
- Czynności z substancjami chemicznymi wykonuje się w odzieży ochronnej, pod sprawnie działającym wyciągiem, a pozostałe roztwory przekazuje do unieszkodliwienia (procedura CIOP-PIB 2009, pkt 4.3)
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04433:2011 (wersja polska) — „Ochrona czystości powietrza — Oznaczanie jodu na stanowiskach pracy metodą spektrofotometrii absorpcyjnej w świetle widzialnym”. Tytuł angielski: „Air purity protection — Determination of iodine at workplaces by visible absorption spectrophotometry”.
Na czym polega ta metoda?
Jod z powietrza na stanowisku pracy pochłania się w roztworze jodku potasu z dodatkiem etanolu, z jodem i skrobią wytwarza się barwny kompleks, a absorbancję mierzy spektrofotometrycznie w świetle widzialnym; najmniejsze oznaczalne stężenie według karty — 0,05 mg/m³. Procedura CIOP-PIB z 2009 roku o tej samej zasadzie mierzy absorbancję przy 590 nm.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
STATUS (stan na 18.11.2026): aktualna; zastępuje PN-Z-04185-02:1988 (pole „Zastępuje” karty); Wydanie (z karty PKN): PN-Z-04433:2011, wersja polska; publikacja 12-09-2011, 5 stron, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; Zasada i oznaczalność (z karty): pochłanianie w roztworze jodku potasu z etanolem, barwny kompleks jodu ze skrobią, spektrofotometria w świetle widzialnym; najmniejsze oznaczalne stężenie 0,05 mg/m³; Wartości dopuszczalne, wobec których ocenia się wynik: NDS 0,5 mg/m³, NDSCh 1 mg/m³ — Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 317 „Jod” [7553-56-2].
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 4 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Dwie płuczki typu Poleżajewa połączone szeregowo, Pompa ssąca, Spektrofotometr do pomiaru w świetle widzialnym.
Gdzie stosuje się to badanie?
Pomiary jodu w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 0,5 mg/m³ i NDSCh 1 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 317).
Jakie środki ostrożności obowiązują?
Czynności z substancjami chemicznymi wykonuje się w odzieży ochronnej, pod sprawnie działającym wyciągiem, a pozostałe roztwory przekazuje do unieszkodliwienia (procedura CIOP-PIB 2009, pkt 4.3).
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-Z-04433.