🌿 Heptan w powietrzu na stanowiskach pracy — adsorpcja na węglu aktywnym, ekstrakcja toluenem i chromatografia gazowa, PN-Z-04138-02

Środowisko PN-84/Z-04138

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty katalogowej PKN, w całości: „Podano metodę polegającą na adsorpcji par heptanu na węglu aktywnym, wyekstrahowaniu go toluenem i analizie chromatograficznej otrzymanego roztworu. Metoda jest stosowana do oznaczania stężenia par heptynu w powietrzu na stanowiskach pracy. Określono aparaturę i przyrządy, sposób przygotowania odczynników i roztworów, warunki pracy chromatografu, sporządzanie krzywej wzorcowej". Słowo „heptynu" pochodzi z karty — tytuł i pierwsze zdanie mówią o heptanie. Najmniejszego oznaczalnego stężenia karta nie podaje.

STATUS (stan karty na 29.09.2026). Karta ma nagłówek „Wycofana" i wiersz „Data wycofania: 07-07-2015". Pól „Zastąpiona przez" i „Zastępuje" nie ma. Wydanie: publikacja 19-09-1984, 3 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30. Wyszukiwarka PKN pod hasłem „PN-Z-04138" (29.09.2026) pokazuje tylko ten arkusz i arkusz 01 („Postanowienia ogólne i zakres normy") — oba z etykietą „Wycofana"; następcy NIE USTALILIŚMY.

WARTOŚCI DOPUSZCZALNE I PRZEPIS O METODZIE. Wykaz NDS — załącznik do rozporządzenia z 12 czerwca 2018 r. w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447), poz. 294 „Heptan" [142-82-5]: NDS 1200 mg/m³, NDSCh 2000 mg/m³, bez oznakowania „skóra". O metodzie mówi § 16 rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (tekst jednolity — Dz.U. 2025 poz. 949): „Badania i pomiary wykonuje się zgodnie z metodami określonymi w Polskich Normach, a w przypadku braku takich norm, metodami rekomendowanymi i zwalidowanymi przez laboratoria, o których mowa w § 15 ust. 1 i ust. 2 pkt 1". Tej normy przepis z nazwy nie wymienia, a innego przepisu, który by ją powoływał, NIE USTALILIŚMY; czy norma wycofana przez PKN podpada pod słowa § 16 „w przypadku braku takich norm" — NIE ROZSTRZYGAMY.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 28.09.2026). Wszystkie zapisy numeru 04138 z arkuszem 02: 17 pozycji u 13 laboratoriów; jeden wiersz zakresu AB 886 jest w kopii rozbity na trzy pozycje i zgubił zakres w mg/m³ — w zakresie PCA (wyd. nr 26 z 12.02.2026) to (0,17 – 5000) mg/m³ i (0,005 – 30) mg w próbce, z procedurą PB-02. U AB 1144 rekord z tą normą ma w kopii omyłkowo nazwę i zakres etylobenzenu z sąsiedniego wiersza; w zakresie PCA (wyd. nr 26 z 08.01.2026) wiersz heptanu to (1,60 – 2920) mg/m³ i (0,0160 – 7,30) mg w próbce. Postaci zapisu: „PN-84/Z-04138/02" — 7 laboratoriów (u AB 300 z instrukcją IN-59, u AB 882 z PB-01, u AB 886 z PB-02, u AB 1207 z PB-06A), „PN-84/Z-04138-02" — AB 565, „PN-84/Z-04138.02" — AB 622 i AB 746, „PN-Z-04138-02:1984" — AB 340, AB 562 (z PB_42) i druga pozycja AB 882 (z PB-10), „PN-84/Z 04138/02" bez łącznika — AB 1302. Zakładka „Laboratoria" szuka zapisów ZACZYNAJĄCYCH SIĘ od „PN-84/Z-04138" — pole normy celowo bez numeru arkusza, bo trzy laboratoria zapisują go po łączniku albo kropce — i pokaże 10 laboratoriów; sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 29.09.2026: 10. AB 340, AB 562 i AB 1302 zostają poza nią. Aktualne zakresy na stronach PCA (odczyt 29.09.2026, wydania od 03.11.2025 do 08.09.2026): wszystkie pozycje stoją w obowiązujących wydaniach, każdy zakres liczbowy z kopii występuje w aktualnym dokumencie i żadna pozycja nie jest zawieszona; AB 746 ma w zakresie (wyd. nr 38 z 22.07.2026) pozycje zawieszone na swój wniosek, ale nie tę.

TECHNIKA I ZAKRESY. Chromatografia gazowa z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym (GC-FID) — 12 laboratoriów; ze spektrometrią mas (GC-MS) — AB 1207 i druga pozycja AB 882. Dolne granice w mg/m³: od 0,17 (AB 886) i 0,33 (AB 1207) przez 0,84 (AB 300), 1,60 (AB 1144), 1,71 (AB 882), 2,75 (AB 581), 4,35 (AB 340), 4,44 (AB 1302) i 5 (AB 562, AB 565) do 24 (AB 622), 62,5 (AB 746) i 120 mg/m³ (AB 632) — u wszystkich nie wyżej niż jedna dziesiąta NDS (120 mg/m³). Górne: od 2000 mg/m³ (AB 340) do 8000 mg/m³ (AB 300). U AB 340 zakres kończy się dokładnie na NDSCh — wynik wyższy od wartości chwilowej leży u niego poza zakresem akredytacji. AB 565 ma dwie pozycje: masę heptanu w próbce (0,05–25 mg) i stężenie „z obliczeń" (5–3300 mg/m³).

OBOK TEJ NORMY. Przy heptanie na stanowiskach pracy kopia ma poza tą normą (pełna lista): metodę „NIOSH Method 1500 Issue 3 (2003)" — AB 1226 (n-heksan i n-heptan); metodę z kwartalnika „Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy" 2004, nr 4(42), s. 67–73 — trzy laboratoria: AB 1854 (z instrukcją IR-23; masa n-heptanu w próbce), AB 1642 (stężenie i masa w próbce) i AB 522 (razem z procedurą PB-17-27; obie pozycje zawieszone na wniosek laboratorium od 18.08.2026 do 14.02.2027); procedury własne AB 387, AB 481, AB 484, AB 522 (PB-17-27, pozycje zawieszone), AB 719, AB 802, AB 849, AB 863, AB 869, AB 1037, AB 1065 i AB 1257; zapis ogólny „Normy, Procedury badawcze" (AB 934). Tytułów publikacji nie sprawdzaliśmy. (Wyszukiwanie po słowie „heptan" łapie też n-heptanal u AB 1207 — to inny związek i w tej liście go nie ma.)

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy — PKN udostępnia ją odpłatnie (3 strony). Nie podajemy ilości węgla aktywnego, objętości i strumienia powietrza, objętości toluenu, warunków chromatografu, krzywej wzorcowej, wzoru ani precyzji.

Zasada metody

Według karty normy pary heptanu z powietrza na stanowisku pracy adsorbuje się na węglu aktywnym, ekstrahuje toluenem, a roztwór analizuje chromatografią gazową; norma określa aparaturę, przygotowanie odczynników i roztworów, warunki pracy chromatografu i sporządzanie krzywej wzorcowej. Wynik porównuje się z NDS 1200 mg/m³ i NDSCh 2000 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 294). Warunków pobierania próbek i chromatografii NIE PODAJEMY — tekstu normy nie mieliśmy.

Zastosowania

• Pomiary par heptanu w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 1200 mg/m³ i NDSCh 2000 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 294)
• W zakresach akredytacji: 13 laboratoriów, 12 z GC-FID, AB 1207 i AB 882 także z GC-MS

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04138-02:1984 (wersja polska)

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości heptanu — Oznaczanie heptanu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki

Title (EN)

Air purity protection — Tests for heptane content — Determination of heptane at workplaces by gas chromatography with sample enrichment

Procedura krok po kroku

1. Status dokumentu

   Karta PKN: norma wycofana 07-07-2015, bez wskazania następcy (stan karty na 29.09.2026).

2. Pobranie próbki

   Pary heptanu adsorbuje się na węglu aktywnym (z karty). Objętości i strumienia powietrza NIE PODAJEMY.

3. Ekstrakcja

   Heptan ekstrahuje się z węgla aktywnego toluenem (z karty).

4. Analiza chromatograficzna

   Chromatografia gazowa roztworu, z krzywą wzorcową; warunków NIE PODAJEMY.

5. Wynik i ocena

   Stężenie w mg/m³ porównuje się z NDS 1200 mg/m³ i NDSCh 2000 mg/m³.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Toluen i heptan są łatwopalne — ekstrakcja pod wyciągiem, z dala od źródeł zapłonu; obowiązują karty charakterystyki
• UWAGA MERYTORYCZNA: przy zakresie laboratorium kończącym się na 2000 mg/m³ wynik powyżej NDSCh leży poza akredytacją — przy ocenie narażenia chwilowego zapytaj o górną granicę zakresu

Najczęstsze pytania