🌿 Hałas od wyposażenia technicznego budynku — metoda uproszczona (przeglądowa): miernik ręczny, omiatanie mikrofonem, trzy oznaczenia w pomieszczeniu

Środowisko PN-EN ISO 10052

Przegląd

Norma określa uproszczone metody pomiarów w warunkach terenowych czterech rzeczy naraz: izolacyjności od dźwięków powietrznych między pomieszczeniami, izolacyjności od dźwięków uderzeniowych stropów, izolacyjności od dźwięków powietrznych ściany zewnętrznej oraz poziomów dźwięku w pomieszczeniach pochodzących od urządzeń wyposażenia technicznego. Ten wpis dotyczy ostatniego z tych zastosowań — hałasu instalacyjnego, bo to ono jest w Polsce powoływane obok metody dokładnej. Metody mają zastosowanie w pomieszczeniach mieszkalnych lub o porównywalnych wymiarach, nie większych niż 150 m³. Dla izolacyjności wyniki są zależne od częstotliwości (pasma oktawowe) i przelicza się je na wskaźniki jednoliczbowe wg ISO 717-1 i ISO 717-2; dla hałasu od urządzeń wyposażenia technicznego wyniki podaje się wprost jako poziomy dźwięku A lub C — bez pośredniego rachunku na widmie.

Na czym polega uproszczenie i co ono kosztuje. Wstęp do normy mówi to wprost: podejście metod przeglądowych polega na uproszczeniu pomiaru poziomów ciśnienia akustycznego w pomieszczeniach przez użycie ręcznego miernika poziomu dźwięku i ręczne omiatanie mikrofonem przestrzeni pomieszczenia, a korektę na czas pogłosu można albo oszacować z wartości tablicowych, albo oprzeć na pomiarze. Ceną jest niepewność — norma zastrzega, że niepewność pomiaru uzyskiwanego metodą uproszczoną jest z założenia (a priori) większa niż niepewność właściwa odpowiadającym jej metodom poziomu inżynierskiego, i sama wskazuje te metody: dla izolacyjności ISO 16283-1, -2 i -3, a dla hałasu od urządzeń wyposażenia technicznego — ISO 16032. Metody przeglądowe wolno stosować do badań przesiewowych właściwości akustycznych budynków, ale nie są przeznaczone do pomiaru właściwości akustycznych elementów budowlanych.

Kiedy uproszczona, a kiedy dokładna. Uproszczona jest metodą pierwszego wyboru w codziennej praktyce: w mieszkaniach i pomieszczeniach o porównywalnych wymiarach, przy rozpoznaniu skargi, przy sprawdzeniu instalacji po regulacji, przy badaniu przesiewowym całego budynku, gdy poziom hałasu wyraźnie odstaje od wartości dopuszczalnej i gdy wystarczy wynik jako poziom dźwięku A. Sięga się po nią także dlatego, że jest szybka i tania — jeden miernik, jedna osoba, kilka minut na pomieszczenie. Metodę dokładną wg PN-EN ISO 16032 wybiera się wtedy, gdy metoda uproszczona przestaje wystarczać: w sprawach spornych i odbiorowych, przy wyniku bliskim wartości dopuszczalnej, przy małej różnicy między hałasem a tłem lub bardzo niskich poziomach, gdy trzeba rozpoznać charakter widma (składowa tonalna, niskoczęstotliwościowa), a także wtedy, gdy pomieszczenie przekracza 150 m³ — bo wtedy metoda uproszczona jest po prostu poza swoim zakresem, podczas gdy metoda dokładna sięga do około 300 m³. Instytut Techniki Budowlanej, porównując obie metody, zwracał uwagę na jeszcze jedną różnicę praktyczną, która przesądza o wyborze: w metodzie uproszczonej — w brzmieniu wydania PN-EN ISO 10052:2005(U) — wyników pomiarów w ogóle nie koryguje się poprawką wynikającą z wpływu tła akustycznego, a gdy różnica między poziomem hałasu a poziomem tła jest mniejsza od 6 dB, w raporcie trzeba stwierdzić, że na wynik ma wpływ hałas tła i wynik jest obarczony nieznanym błędem. Metoda dokładna w takiej sytuacji poprawkę na tło stosuje i nadal daje wynik użyteczny. Jeżeli więc już na rozpoznaniu widać, że urządzenie ledwie odstaje od tła, metoda uproszczona nie doprowadzi do rozstrzygnięcia.

Miejsce w polskich przepisach. Załącznik nr 1 do rozporządzenia w sprawie warunków technicznych, w brzmieniu obowiązującym od 1 sierpnia 2024 r., powołuje przy § 326 ust. 1 oraz § 326 ust. 4 obie normy pomiarowe: PN-EN ISO 10052:2007 „Metoda uproszczona" i PN-EN ISO 16032:2006 „Metoda dokładna", a wartości dopuszczalne poziomu dźwięku w pomieszczeniach bierze z PN-B-02151-2:2018-01. Rozporządzenie nie rozdziela przypadków między obie metody — decyzja o wyborze należy do laboratorium i zlecającego, a uzasadnienie wyboru powinno znaleźć się w sprawozdaniu.

Status normy i pułapka wydań. Aktualne wydanie to PN-EN ISO 10052:2021-12 (wprowadza EN ISO 10052:2021 i ISO 10052:2021): wersja angielska opublikowana 21 grudnia 2021 r. (46 stron), wersja polska 20 listopada 2023 r. (40 stron), KT 253 Akustyki Architektonicznej. Zastąpiła PN-EN ISO 10052:2007 (opublikowaną 29 maja 2007 r., wycofaną 21 grudnia 2021 r.) wraz z jej elementem dodatkowym A1:2010. Uwaga praktyczna: załącznik nr 1 do warunków technicznych nadal powołuje wycofane PN-EN ISO 10052:2007 — laboratorium musi świadomie rozstrzygnąć, którym wydaniem się posługuje, i zapisać to w sprawozdaniu. Drugie wydanie normy różni się od pierwszego nie tylko redakcyjnie: wchłonęło zmianę Amd 1:2010, zaktualizowało normy powołane, rozszerzyło zakres o wyniki dla źródeł uderzeniowych ciężkich/miękkich podawane jako maksymalne poziomy A, dodało dwie definicje (Li,Fmax oraz LiA,Fmax) i procedurę badania dla takich źródeł. Zmienił się natomiast sam zapis uśredniania dla hałasu instalacyjnego, choć jego treści nie sprawdzaliśmy: w wydaniu z 2004 r. wzór łączył dwie pozycje mikrofonu z wagami 1/3 (pozycja przy narożniku) i 2/3 (pozycja w polu pogłosowym), a w wydaniu z 2021 r. ten sam rachunek zapisano jako energetyczną średnią trzech oznaczeń. Zgadza się to z opisem Instytutu Techniki Budowlanej dla wydania z 2005 r.: pomiary wykonuje się dla dwóch pozycji mikrofonu — jednej w rogu i jednej w polu rozproszonym — przy czym w pozycji rożnej wykonuje się jedno oznaczenie (dla jednego cyklu pracy urządzenia), a w polu rozproszonym dwa oznaczenia (dla dwóch cykli), i z tych trzech wartości wyznacza się średni poziom dźwięku A lub C.

Czego ten opis nie zawiera: pełnego tekstu normy nie widzieliśmy — PKN i ISO udostępniają ją odpłatnie. Zakres, wstęp, normy powołane i definicje (w tym wzory na poziom hałasu urządzeń wyposażenia technicznego oraz jego postać standaryzowaną i znormalizowaną) podajemy za podglądem ISO 10052:2021, obejmującym rozdziały 1–4. Rozdziału 5 (aparatura — a więc dopuszczalna klasa dokładności miernika), rozdziału 6 (procedura, w tym 6.3.4 — sposób prowadzenia mikrofonu, czasy uśredniania, odległości od ścian) ani załącznika B (warunki i cykle pracy urządzeń) w podglądzie nie ma i ich tu nie odtwarzamy. Liczby pochodzące z wydań wcześniejszych — dwa punkty pomiarowe z wagami 1/3 i 2/3 oraz próg 6 dB nad tłem — są niżej wprost oznaczone jako właściwe dla wydania z 2004/2007 r.

Zasada metody

Poziom dźwięku od urządzeń wyposażenia technicznego mierzy się w pomieszczeniu odbiorczym ręcznym miernikiem poziomu dźwięku, prowadząc mikrofon ręcznym omiataniem przestrzeni pomieszczenia zamiast stosowania siatki punktów stałych. Wykonuje się trzy oznaczenia: jedno w pobliżu narożnika pomieszczenia i dwa w polu pogłosowym. Poziom hałasu urządzeń wyposażenia technicznego jest ich energetyczną średnią: L_XY = 10 lg[(10^(L_XY,1/10) + 10^(L_XY,2/10) + 10^(L_XY,3/10))/3] dB, gdzie L_XY,1 jest poziomem ważonym uzyskanym w położeniu 1 przy narożniku, a L_XY,2 i L_XY,3 — poziomami z dwóch pomiarów w położeniu 2, w polu pogłosowym pomieszczenia. Wskaźnik X określa użytą korekcję częstotliwościową (A albo C), wskaźnik Y — charakterystykę czasową (F, S albo poziom równoważny Leq); norma zastrzega, że różne miary L_XY nie są porównywalne między sobą i wolno zestawiać tylko wyniki uzyskane przy tych samych parametrach pomiaru. Jeżeli wynik ma być podany jako standaryzowany, odejmuje się wskaźnik pogłosowy k: L_XY,nT = L_XY − k, przy czym dla hałasu instalacyjnego k oblicza się ze średniej arytmetycznej czasów pogłosu zmierzonych w pasmach oktawowych 500 Hz, 1 kHz i 2 kHz jako k = 10 lg{1/3[(T500 + T1000 + T2000)/T₀]} dB przy T₀ = 0,5 s; dla postaci znormalizowanej L_XY,n = L_XY − k − 10 lg[A₀T₀/(0,16 V)] dB, gdzie A₀ = 10 m², a V to objętość pomieszczenia odbiorczego. Korektę pogłosową wolno — i to jest istota uproszczenia — oszacować z wartości tablicowych podanych w normie zamiast mierzyć czas pogłosu. Wynik dla hałasu od urządzeń podaje się bezpośrednio jako poziom dźwięku A albo C, bez rachunku na widmie.

Zastosowania

• Rozpoznanie skargi mieszkańca na hałas wentylacji, węzła cieplnego, pompy ciepła, hydroforu lub dźwigu — szybki pomiar w mieszkaniu o objętości do 150 m³
• Badania przesiewowe (screening) właściwości akustycznych budynku przed decyzją o pełnym badaniu metodą dokładną
• Sprawdzenie skutku regulacji lub wymiany urządzenia: pomiar przed i po, wykonany tą samą metodą i przy tych samych parametrach
• Pomiary odbiorowe hałasu instalacyjnego w budynkach mieszkalnych i użyteczności publicznej, gdy wynik wyraźnie odbiega od wartości dopuszczalnej wg PN-B-02151-2:2018-01
• Terenowe pomiary izolacyjności od dźwięków powietrznych, uderzeniowych i izolacyjności ściany zewnętrznej — pozostałe trzy zastosowania tej samej normy, także w wersji przeglądowej
• Dobór dalszego postępowania: metodą uproszczoną ustala się, czy sprawa wymaga kosztowniejszego badania metodą dokładną wg PN-EN ISO 16032

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN ISO 10052:2021-12

Tytuł (PL)

Akustyka — Pomiary terenowe izolacyjności od dźwięków powietrznych i uderzeniowych oraz hałasu od urządzeń wyposażenia technicznego — Metoda uproszczona

Title (EN)

Acoustics — Field measurements of airborne and impact sound insulation and of service equipment sound — Survey method

Procedura krok po kroku

1. Sprawdzenie zakresu stosowania

   Ustalić objętość pomieszczenia odbiorczego. Metoda ma zastosowanie w pomieszczeniach mieszkalnych lub o porównywalnych wymiarach, nie większych niż 150 m³. Powyżej tej objętości metody uproszczonej nie wolno użyć — właściwa jest metoda dokładna wg PN-EN ISO 16032, sięgająca do około 300 m³.

2. Rozstrzygnięcie wyboru metody

   Uzgodnić ze zlecającym, czy wystarczy wynik przeglądowy. Metoda uproszczona nadaje się do rozpoznania skargi, badania przesiewowego i sprawdzenia skutku regulacji; nie nadaje się do pomiaru właściwości akustycznych elementów budowlanych, a jej niepewność jest z założenia większa niż w metodzie inżynierskiej. Jeżeli sprawa jest sporna albo wynik będzie bliski wartości dopuszczalnej — zaproponować od razu metodę dokładną.

3. Przygotowanie toru pomiarowego

   Zestawić ręczny miernik poziomu dźwięku, sprawdzić jego czułość kalibratorem akustycznym i zanotować wynik sprawdzenia. Ustawić korekcję częstotliwościową (A albo C) i charakterystykę czasową (F, S albo pomiar poziomu równoważnego) zgodnie z wymaganiem, do którego badanie ma się odnieść — norma zastrzega, że wyniki uzyskane przy różnych parametrach nie są porównywalne.

4. Warunki i cykl pracy urządzenia

   Warunki oraz cykle pracy badanego urządzenia przyjąć z załącznika B normy, chyba że są sprzeczne z krajowymi wymaganiami i przepisami — wtedy pierwszeństwo mają wymagania krajowe. Uzgodnić z zarządcą, kto wymusi pracę urządzenia i w jakim cyklu.

5. Oznaczenie 1 — pozycja przy narożniku

   Wykonać jedno oznaczenie w położeniu 1, w pobliżu narożnika pomieszczenia, prowadząc mikrofon ręcznym omiataniem przestrzeni — wg opisu ITB dla wydania z 2005 r. przypada na nie jeden cykl pracy urządzenia. Zanotować poziom ważony L_XY,1.

6. Oznaczenia 2 i 3 — pozycja w polu pogłosowym

   Wykonać dwa kolejne oznaczenia w położeniu 2, w polu pogłosowym pomieszczenia, tym samym sposobem prowadzenia mikrofonu — wg opisu ITB dla wydania z 2005 r. dla dwóch cykli pracy urządzenia. Zanotować poziomy L_XY,2 i L_XY,3. (Szczegóły prowadzenia mikrofonu, czasy uśredniania i odległości od przegród podaje rozdział 6 normy, którego nie mamy z podglądu — pracować wprost z jej tekstem.)

7. Tło akustyczne

   Zmierzyć tło przy wyłączonym badanym urządzeniu, tym samym sposobem i przy tych samych nastawach miernika. Uwaga: w brzmieniu wydania PN-EN ISO 10052:2005(U) wyników metody uproszczonej nie koryguje się poprawką wynikającą z wpływu tła akustycznego, a przy różnicy mniejszej niż 6 dB między poziomem hałasu a poziomem tła w raporcie stwierdza się, że na wynik ma wpływ hałas tła i wynik jest obarczony nieznanym błędem — sposób postępowania w wydaniu z 2021 r. sprawdzić w rozdziale 6 normy.

8. Uśrednienie energetyczne

   Obliczyć poziom hałasu urządzeń wyposażenia technicznego jako energetyczną średnią trzech oznaczeń: L_XY = 10 lg[(10^(L_XY,1/10) + 10^(L_XY,2/10) + 10^(L_XY,3/10))/3] dB.

9. Wskaźnik pogłosowy k

   Jeżeli wynik ma być podany jako standaryzowany lub znormalizowany, wyznaczyć wskaźnik pogłosowy k: albo z pomiaru czasu pogłosu, albo — i na tym polega uproszczenie — przyjmując wartość tablicową podaną w normie. Dla hałasu od urządzeń wyposażenia technicznego k oblicza się ze średniej arytmetycznej czasów pogłosu w pasmach oktawowych 500 Hz, 1 kHz i 2 kHz: k = 10 lg{1/3[(T500 + T1000 + T2000)/T₀]} dB, T₀ = 0,5 s.

10. Poziom standaryzowany lub znormalizowany

    Obliczyć L_XY,nT = L_XY − k albo L_XY,n = L_XY − k − 10 lg[A₀T₀/(0,16 V)] dB, gdzie A₀ = 10 m², a V to objętość pomieszczenia odbiorczego w metrach sześciennych. Wybór postaci wyniku wynika z wymagania, do którego badanie ma się odnieść.

11. Sprawozdanie

    Podać wielkość wynikową w notacji z tablicy 1 normy (LASmax, LAFmax lub odpowiedniki w wadze C, w wersji nieskorygowanej, standaryzowanej albo znormalizowanej), użyte parametry pomiaru, warunki i cykl pracy urządzenia, poziom tła, sposób wyznaczenia k (pomiar czy tablica), objętość pomieszczenia oraz wydanie normy. Zaznaczyć wprost, że pomiar wykonano metodą uproszczoną o większej niepewności, a wartości dopuszczalne podaje PN-B-02151-2:2018-01; jeżeli wynik ma służyć wykazaniu zgodności z § 326 warunków technicznych — odnotować, że załącznik nr 1 do rozporządzenia powołuje wycofane 21 grudnia 2021 r. wydanie PN-EN ISO 10052:2007.

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Pomiar w mieszkaniu, często wieczorem lub w nocy, oznacza pracę w lokalu użytkowanym przez ludzi — uzgodnić z mieszkańcami zakres wejścia, czas obecności i wyłączenia urządzeń, a notatki i zdjęcia traktować jak dane objęte prywatnością lokalu.
• Wymuszanie pracy urządzeń na potrzeby pomiaru (dźwig, brama garażowa, węzeł cieplny, hydrofor) wykonuje wyłącznie osoba uprawniona do ich obsługi; nie ingerować samodzielnie w instalacje budynku.
• Ręczne omiatanie mikrofonem oznacza, że operator jest w polu pomiarowym — pilnować odległości ciała od mikrofonu i nie zasłaniać sobą źródła, bo błąd obsługi wchodzi tu wprost do wyniku.
• Pobyt w pomieszczeniach technicznych, w których pracują badane urządzenia, wymaga ochronników słuchu — poziomy w maszynowni dźwigu czy wentylatorowni bywają wyższe od dopuszczalnych na stanowiskach pracy.
• Metoda ma z założenia większą niepewność niż inżynierska: jeżeli wynik wypada blisko wartości dopuszczalnej albo różnica wobec tła jest mała, nie należy go przedstawiać jako rozstrzygający — uczciwe postawienie sprawy przed zlecającym jest tu elementem rzetelności, a nie uprzejmością.
• Nie mylić metody uproszczonej (PN-EN ISO 10052) z dokładną (PN-EN ISO 16032) ani z wycofaną krajową PN-B-02156: pomylenie numerów norm w sprawozdaniu jest niezgodnością formalną.

Najczęstsze pytania