🌿 Hałas ultradźwiękowy na stanowiskach pracy — pomiar w pasmach tercjowych 10–40 kHz

Środowisko PN-Z-01339

Przegląd

Hałas ultradźwiękowy to hałas, w którego widmie występują składowe o wysokich częstotliwościach słyszalnych i niskich ultradźwiękowych — od 10 kHz do 40 kHz; znajduje się w wykazie szkodliwych czynników fizycznych środowiska pracy. Jego głównymi źródłami są technologiczne urządzenia ultradźwiękowe niskich częstotliwości (myjki — 2/3 urządzeń w przemyśle, zgrzewarki, drążarki, lutownice, wanny lutownicze, skalery, gilotyny i kurtyny ultradźwiękowe; częstotliwość znamionowa zwykle 18–40 kHz) oraz maszyny, przy których ultradźwięki powstają ubocznie (sprężarki, palniki, zawory, narzędzia pneumatyczne, cięcie plazmą, maszyny wysokoobrotowe i włókiennicze). Poziomy składowych ultradźwiękowych na stanowiskach obsługi myjek dochodzą do 135 dB, zgrzewarek — do 140 dB, przy źródłach nietechnologicznych — do 115 dB. Metodę pomiaru opracowano w CIOP-PIB jako procedurę pomiarową opublikowaną w 2015 r., a od 2020 r. określa ją norma PN-Z-01339:2020-12, która obejmuje także poprawki na charakterystyki metrologiczne aparatury i wpływ siatki ochronnej mikrofonu oraz szacowanie niepewności. Wartości dopuszczalne (NDN) określa rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 12 czerwca 2018 r. (Dz.U. 2018 poz. 1286): równoważne poziomy ciśnienia akustycznego odniesione do 8-godzinnego dobowego lub przeciętnego tygodniowego wymiaru czasu pracy oraz maksymalne poziomy w pasmach tercjowych 10–40 kHz — obowiązujące jednocześnie; niższe wartości obowiązują dla młodocianych i kobiet w ciąży. W 2025 r. CIOP-PIB zaproponował obniżenie NDN w paśmie 20 kHz z 90 do 85 dB i wprowadzenie progów działania.

Zasada metody

Wielkościami mierzonymi są równoważny (w odniesieniu do czasu trwania danej czynności) poziom ciśnienia akustycznego oraz maksymalny poziom ciśnienia akustycznego w siedmiu pasmach tercjowych o częstotliwościach środkowych 10; 12,5; 16; 20; 25; 31,5 i 40 kHz. Stanowiska z hałasem ultradźwiękowym są zwykle stacjonarne, a czynności można podzielić na wyraźne przedziały czasowe zależne od pracy urządzeń, dlatego najefektywniejsza jest metoda z podziałem na czynności wg PN-EN ISO 9612 (dopuszczalne są też strategie stanowiskowa i całodzienna). Pomiary wykonuje się w obecności pracownika, z mikrofonem około 10 cm od wejścia do kanału ucha zewnętrznego po stronie ucha bardziej narażonego; dla każdej czynności co najmniej trzy pomiary, a łączny czas czynności obejmuje pełną zmianę. Równoważny poziom dla czynności to średnia energetyczna z pomiarów, maksymalny — największa z wartości maksymalnych. Wskazania koryguje się wzorem Lfi = L′fi + Kap,fi − Kg,fi (poprawka aparaturowa i poprawka na siatkę ochronną mikrofonu), po czym oblicza się poziom odniesiony do 8 h: Lfi,eq,8h = 10 log Σ(Tm/T0)·10^(0,1·Lfi,eq,Tm), T0 = 8 h; przy nierównomiernym narażeniu w tygodniu — poziom odniesiony do tygodnia pracy. Ocena polega na porównaniu z NDN w każdym paśmie; wystarczy przekroczenie jednej wartości. Krotność NDN: k = 10^((Leq,8h,zm − Leq,8h,dop)/10) dla poziomów równoważnych i k = 10^((Lmax,zm − Lmax,dop)/20) dla maksymalnych; największa krotność określa ryzyko zawodowe: k < 0,5 — małe, 0,5 ≤ k ≤ 1 — średnie, k > 1 — duże. Aparatura: miernik z analizą widmową klasy 1 wg PN-EN 61672-1, filtry tercjowe 10–40 kHz wg PN-EN 61260, charakterystyka LIN w zakresie filtrów; sprawdzenie zgodności z normami co najmniej raz na dwa lata, kalibrator akustyczny przed i po pomiarach.

Zastosowania

• Ocena narażenia operatorów myjek, zgrzewarek, drążarek i lutownic ultradźwiękowych oraz skalerów dentystycznych
• Stanowiska przy sprężarkach, narzędziach pneumatycznych, cięciu plazmą, maszynach wysokoobrotowych i włókienniczych (źródła nietechnologiczne)
• Pomiary czynników szkodliwych wymagane rozporządzeniem Ministra Zdrowia w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych — częstotliwość jak dla hałasu słyszalnego
• Ocena ryzyka zawodowego (krotność NDN) i dobór ochronników słuchu w pasmach 10, 12,5 i 16 kHz
• Sprawdzanie skuteczności obudów i ekranów (redukcja 40–60 dB) oraz zdalnego sterowania procesem

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-01339:2020-12

Tytuł (PL)

Hałas ultradźwiękowy — Wymagania dotyczące wykonywania pomiarów w środowisku pracy

Title (EN)

Ultrasonic noise — Requirements for measurements in the working environment

Procedura krok po kroku

1. Analiza pracy

   Zidentyfikuj źródła hałasu ultradźwiękowego i podziel czas pracy na czynności rozróżnialne ze względu na hałas (metoda z podziałem na czynności wg PN-EN ISO 9612), tak aby łączny czas czynności obejmował pełną zmianę; uwzględnij typowe warunki eksploatacji urządzeń.

2. Przygotowanie aparatury

   Użyj miernika klasy 1 z filtrami tercjowymi 10–40 kHz i charakterystyką LIN, sprawdzonego na zgodność z normami nie dawniej niż 2 lata temu; skalibruj tor pomiarowy kalibratorem akustycznym przed pomiarami.

3. Pomiary

   W obecności pracownika ustaw mikrofon ok. 10 cm od wejścia do kanału ucha bardziej narażonego; dla każdej czynności wykonaj co najmniej trzy pomiary równoważnego i maksymalnego poziomu ciśnienia akustycznego w każdym z siedmiu pasm tercjowych.

4. Poprawki

   Skoryguj wskazania w każdym paśmie o poprawkę aparaturową Kap i poprawkę na siatkę ochronną mikrofonu Kg (Lfi = L′fi + Kap − Kg); po pomiarach powtórz sprawdzenie kalibratorem.

5. Obliczenia

   Dla każdej czynności oblicz średni energetycznie poziom równoważny i wybierz największy poziom maksymalny; wyznacz poziom odniesiony do 8 h (lub do tygodnia przy nierównomiernym narażeniu) w każdym paśmie; oszacuj niepewność zgodnie z normą.

6. Ocena

   Porównaj poziomy równoważne i maksymalne w każdym paśmie z NDN z rozporządzenia (wartości obowiązują jednocześnie); oblicz krotności k i na podstawie największej sklasyfikuj ryzyko (małe/średnie/duże); przy przekroczeniu NDN zaplanuj działania techniczne, organizacyjne i ochrony indywidualne.

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Osoba wykonująca pomiar jest narażona na ten sam hałas — stosuj ochronniki słuchu i ogranicz czas przy źródle; ultradźwięki wnikają też całą powierzchnią ciała
• Nie dotykaj drgających przetworników, sonotrod ani nadźwiękawianej cieczy (droga kontaktowa)

Najczęstsze pytania