⛽ Zawartość grup węglowodorów — nasyconych, olefinowych i aromatycznych — w benzynach, paliwach lotniczych i frakcjach naftowych metodą adsorpcji ze wskaźnikiem fluorescencyjnym (FIA) na żelu krzemionkowym; PN-EN 15553

Petrochemia PN-EN 15553

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Pole „Zakres” karty PKN PN-EN 15553+A1:2025-05 (wersja angielska, opis zakresu po polsku), w całości bez końcowego ostrzeżenia ogólnego: „W niniejszym dokumencie określono metodę adsorpcyjną ze wskaźnikiem fluorescencyjnym do oznaczania grup węglowodorów w zakresie stężeń od 5 % (V/V) do 99 % (V/V) węglowodorów aromatycznych, od 0,3 % (V/V) do 55 % (V/V) węglowodorów olefinowych i od 1 % (V/V) do 95 % (V/V) węglowodorów nasyconych we frakcjach naftowych destylujących poniżej temperatury 315 °C. Niniejsza metoda ma zastosowanie do stężeń poza tymi zakresami, lecz precyzja dla nich nie została wyznaczona. Gdy analizowane są próbki zawierające domieszkę składników tlenowych, wyniki oznaczania grup węglowodorów można podawać w odniesieniu do paliwa bazowego niezawierającego komponentów tlenowych, lub gdy znana jest zawartość związków tlenowych, wyniki można skorygować do całej wyjściowej próbki. Niniejsza metoda oznaczania ma zastosowanie dla produktów o pełnym zakresie temperatur wrzenia. Dane uzyskane we wspólnych badaniach wykazały, że określenie precyzji nie ma zastosowania do frakcji ropy naftowej o wąskich zakresach wrzenia w pobliżu temperatury granicznej 315 °C. Takie próbki nie eluują prawidłowo, a wyniki są nieprawidłowe. Nie ma ona zastosowania do próbek zawierających składniki o ciemnym zabarwieniu, zakłócających odczyt pasm chromatograficznych, przez co nie mogą być analizowane. UWAGA 1 Komponenty tlenowe metanol, etanol, eter metylo-tert-butylowy (MTBE), eter metylo-tert-pentylowy (TAME) i eter etylo-tert-butylowy (ETBE) nie zakłócają oznaczania grup węglowodorów w przypadku stężeń zwykle spotykanych w handlowych mieszaninach paliwowych. Te związki tlenowe nie są wykrywane, ponieważ eluują wraz z desorbentem alkoholowym. Wpływ innych związków tlenowych weryfikuje się indywidualnie. UWAGA 2 Dla celów niniejszego dokumentu oznaczenia »% (m/m)« oraz »% (V/V)« są stosowane, odpowiednio, do wyrażania ułamka masowego i ułamka objętościowego.” Tekstu normy nie mieliśmy — opis metody poniżej pochodzi z rozporządzenia, które normę powołuje.

METODA W PRZEPISACH. Rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 26 czerwca 2024 r. w sprawie metod badania jakości paliw ciekłych (Dz.U. 2024 poz. 1058; zmienione rozporządzeniem Dz.U. 2024 poz. 1966, które punktu 10 nie dotyczy; według ISAP obowiązujące, odczyt 06.11.2026) w załączniku, część I (benzyny silnikowe), pkt 10, podaje dwie metody oznaczania zawartości węglowodorów typu olefiny i typu aromaty: (1) adsorpcji ze wskaźnikiem fluorescencyjnym — rozdział węglowodorów na grupy według zdolności adsorpcyjnych (olefiny, aromaty i węglowodory nasycone) w kolumnie adsorpcyjnej wypełnionej aktywowanym żelem krzemionkowym; z grupami węglowodorów rozdzielają się selektywnie barwniki tworzące barwne strefy, których granice widać w świetle nadfioletowym, a zawartość każdej grupy oblicza się z długości strefy w kolumnie i wyraża jako ułamek objętościowy w procentach (pkt 10.1); wykonanie, aparaturę, odczynniki, obliczenia i precyzję określa norma PN-EN 15553 (pkt 10.2, powołanie bez roku); (2) wielowymiarowej chromatografii gazowej z przełączaniem kolumn i detektorem płomieniowo-jonizacyjnym według PN-EN ISO 22854 (pkt 10.3). Rozporządzenie z tej samej daty w sprawie wymagań jakościowych dla paliw ciekłych (Dz.U. 2024 poz. 1018; zmienione rozporządzeniem Dz.U. 2024 poz. 1980, które dotyczy kodu CN oleju napędowego) dla benzyn silnikowych z tlenem do 3,7 % (m/m) i do 2,7 % (m/m) (załączniki nr 1 i 2, wiersz 11) dopuszcza najwyżej 18,0 % (V/V) olefin i 35,0 % (V/V) aromatów — wartości opracowane na podstawie PN-EN 228+A1:2017-06. Dyrektywa 2009/30/WE, zmieniająca dyrektywę 98/70/WE, ma w załączniku I te same granice (olefiny 18,0 % v/v, aromaty 35,0 % v/v) i odsyła do metod badania z normy EN 228:2004; numeru EN 15553 w jej tekście nie ma.

STATUS (stan karty PKN na 06.11.2026). Karta PN-EN 15553+A1:2025-05 (wersja angielska) bez adnotacji o wycofaniu i bez pola „Zastąpiona przez”: publikacja 26-05-2025, 22 strony, Sektor Chemii, KT 222/PK 1 Paliw Płynnych, „Wprowadza: EN 15553:2021+A1:2024 [IDT]”, „Zastępuje: PN-EN 15553:2022-05 - wersja polska, PN-EN 15553:2022-05 - wersja angielska”, ICS 75.080; pól „Dyrektywa” i „Mandat” karta nie ma. Poprzednie wydanie miało więc wersję polską; czy istnieje wersja polska wydania z poprawką A1 — nie sprawdziliśmy (wyszukiwarka PKN 06.11.2026 zwracała błąd serwera). Rozporządzenie o metodach badania powołuje „PN-EN 15553” bez roku, więc obejmuje wydanie aktualne.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji odświeżona z serwera produkcyjnego 02.11.2026; zapytanie po każdym zapisie numeru 15553 w polach dokumentu odniesienia). 8 rekordów u 7 polskich laboratoriów: AB 009, AB 079, AB 098, AB 297, AB 474, AB 484 (dwa — Pracownia Paliw i Aromatów PP1 i Pracownia Fizykochemii), AB 773. Zapisy: „PN-EN 15553+A1:2025-05” (AB 079, AB 297 — tu „z wyłączeniem punktu 7.1”, AB 474, AB 484) i „PN-EN 15553” bez roku (AB 009, AB 098, AB 773). Cztery laboratoria (AB 098, AB 297, AB 474 i AB 484 — w obu pracowniach, razem 5 rekordów) powołują w tej samej pozycji ASTM D 1319 (u AB 297, AB 474 i AB 484 — ASTM D 1319-20a; u AB 297 „z wyłączeniem punktu 8”) przy tej samej metodyce „Zawartość grup węglowodorów” — to dwie alternatywne normy jednego badania. Do zbioru nie wchodzi jedyny rekord czeski z numerem 15553: „ISO 15553” w laboratorium 1206 dotyczy pierwotniaków Cryptosporidium i Giardia w wodzie — to inna norma. W aktualnych dokumentach PCA, które przeczytaliśmy (AB 079 wyd. 71 z 15.05.2026, AB 297 wyd. 32 z 22.01.2026, AB 484 wyd. 53 z 01.10.2026), norma stoi 4 razy (u AB 484 dwa razy); dokumentów AB 009, AB 098, AB 474 i AB 773 nie przeczytaliśmy. Zakładka „Laboratoria” („PN-EN 15553”) pokazuje 7 laboratoriów — tych samych 7 polskich (zapytanie zakładki na labcoda.pl, 06.11.2026).

CO BADAJĄ LABORATORIA (kopia bazy i dokumenty PCA, całe pozycje). We wszystkich 8 rekordach metodyka brzmi „Zawartość grup węglowodorów”, a technika — „Metoda chromatografii żelowej (FIA)” albo „Metoda chromatografii żelowej” (AB 474, AB 484 Pracownia Fizykochemii). Benzyna bezołowiowa, benzyna lotnicza, benzyna bezołowiowa z bioetanolem i destylaty naftowe — aromaty (0,5–99,0) % (v/v), olefiny (0,3–55,0) % (v/v), nasycone (1,0–95,0) % (v/v) (AB 297); benzyna bezołowiowa, biowęglowodory ciekłe do silników z zapłonem iskrowym i frakcje naftowe o temperaturze końca wrzenia nie wyższej niż 315 °C — aromaty (13,0–40,0), olefiny (4,0–33,0), nasycone (45,0–68,0) % (V/V) (AB 009); benzyna bezołowiowa — aromaty (20,0–40,0), olefiny (1,0–20,0), nasycone (45,0–68,0) % (v/v) (AB 079); benzyna bezołowiowa — olefiny (0,3–25,0), aromaty (5,0–46,0) % (v/v) (AB 773); benzyna bezołowiowa i paliwo do turbinowych silników lotniczych — aromaty (5,0–70,0), olefiny (1,0–55,0) % (v/v) (AB 484 PP1); benzyny bezołowiowe, nafta i paliwo do turbinowych silników lotniczych — aromaty (5,0–80,0), olefiny (0,3–15,0) % (v/v) (AB 474 i AB 484 Pracownia Fizykochemii); paliwa ciekłe bez podanego zakresu (AB 098). Węglowodory nasycone mają w zakresie tylko trzy laboratoria (AB 009, AB 079, AB 297).

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Pierwsze — jednostka: wynik jest ułamkiem objętościowym w procentach (% (V/V); rozporządzenie, pkt 10.1) i w tej jednostce stoją granice z rozporządzenia o wymaganiach jakościowych; wynik podany w innej jednostce nie daje się wprost z nimi porównać. Drugie — zakres pomiarowy zależy od laboratorium: od (0,3–15,0) % olefin u AB 474 do (0,3–55,0) % u AB 297; wynik poza zakresem z zakresu akredytacji danego laboratorium nie jest wynikiem akredytowanym, choć norma mogłaby go obejmować. Trzecie — grupa nasyconych: tylko trzy laboratoria mają ją w zakresie; u pozostałych w zakresie są wyłącznie aromaty i olefiny. Czwarte — dwie metody w przepisie: rozporządzenie dopuszcza do benzyn także PN-EN ISO 22854 (chromatografia gazowa); wynik metodą adsorpcji i metodą chromatograficzną to dwa różne pomiary tej samej wielkości — sprawozdanie musi wskazać metodę. Piąte — wydanie i wyłączenia: część laboratoriów powołuje PN-EN 15553 bez roku, część z poprawką A1:2025-05, a AB 297 wyłącza punkt 7.1; jaką treść ma punkt 7.1 i co zmieniła poprawka A1 — NIE PODAJEMY. Szóste — nazwa techniki: zakresy piszą „metoda chromatografii żelowej (FIA)”, a rozporządzenie — „adsorpcja ze wskaźnikiem fluorescencyjnym” w kolumnie z aktywowanym żelem krzemionkowym; szukając laboratorium po technice, trzeba znać obie nazwy. Siódme — dolna granica: AB 297 deklaruje aromaty od 0,5 % (v/v), a według karty PKN precyzję wyznaczono od 5 % (V/V); poniżej tej wartości norma ma zastosowanie, ale bez wyznaczonej precyzji. Ósme — związki tlenowe: w benzynie z etanolem lub eterami (AB 297 — benzyna z bioetanolem) wynik można podać w odniesieniu do paliwa bazowego bez komponentów tlenowych albo, gdy zawartość związków tlenowych jest znana, skorygować do całej próbki (karta PKN) — dwie liczby dla tej samej próbki, więc sprawozdanie musi mówić, do czego wynik się odnosi; metanol, etanol, MTBE, TAME i ETBE nie są wykrywane, bo eluują z desorbentem alkoholowym, a wpływ innych związków tlenowych sprawdza się osobno. Dziewiąte — próbki niewłaściwe: wąskie frakcje wrzące w pobliżu 315 °C nie eluują prawidłowo i dają wyniki nieprawidłowe, a próbek ze składnikami o ciemnym zabarwieniu nie da się analizować (karta PKN).

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy — ani pełnego, ani fragmentu: podglądu tekstu EN 15553 nie udało się otworzyć (katalog iTeh nie odpowiadał). Nie podajemy objętości próbki, wymiarów kolumny, składu wskaźnika i desorbentu, sposobu odczytu granic stref, wzorów obliczeniowych, precyzji (powtarzalności i odtwarzalności), treści punktu 7.1 wyłączonego przez AB 297 ani zmian wprowadzonych poprawką A1:2024. Normy ASTM D 1319, którą cztery laboratoria powołują razem z PN-EN 15553, nie czytaliśmy i obu norm nie porównujemy.

Zasada metody

Próbkę wprowadza się do kolumny adsorpcyjnej wypełnionej aktywowanym żelem krzemionkowym, w której węglowodory rozdzielają się na grupy według zdolności adsorpcyjnych — nasycone, olefiny i aromaty; razem z nimi rozdzielają się barwniki wskaźnika fluorescencyjnego i tworzą strefy, których granice widać w świetle nadfioletowym. Zawartość każdej grupy oblicza się z długości jej strefy w kolumnie i wyraża jako ułamek objętościowy w procentach (Dz.U. 2024 poz. 1058, załącznik, cz. I, pkt 10 i 10.1). Wykonanie, aparaturę, odczynniki, obliczenia i precyzję określa PN-EN 15553 (tamże, pkt 10.2) — tych szczegółów NIE PODAJEMY.

Zastosowania

• Benzyny silnikowe — zawartość olefin i aromatów do oceny zgodności z wymaganiami jakościowymi (Dz.U. 2024 poz. 1018: najwyżej 18,0 i 35,0 % (V/V)); metoda wskazana w Dz.U. 2024 poz. 1058, pkt 10.2
• W zakresach akredytacji także benzyna lotnicza, benzyna z bioetanolem, nafta, paliwo do turbinowych silników lotniczych, biowęglowodory ciekłe i frakcje naftowe o końcu wrzenia do 315 °C
• W zakresach akredytacji: 7 polskich laboratoriów; cztery z nich w tej samej pozycji z ASTM D 1319
• Frakcje naftowe destylujące poniżej 315 °C, produkty o pełnym zakresie temperatur wrzenia; nie dla próbek o ciemnym zabarwieniu ani dla wąskich frakcji wrzących w pobliżu 315 °C (karta PKN)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 15553+A1:2025-05 (wersja angielska; wprowadza EN 15553:2021+A1:2024 [IDT])

Tytuł (PL)

Przetwory naftowe i materiały podobne — Oznaczanie zawartości grup węglowodorów — Metoda adsorpcyjna ze wskaźnikiem fluorescencyjnym

Title (EN)

Petroleum products and related materials — Determination of hydrocarbon types — Fluorescent indicator adsorption method

Procedura krok po kroku

1. Próbka i kolumna

   Kolumna wypełniona aktywowanym żelem krzemionkowym, próbka z dodatkiem wskaźnika fluorescencyjnego. Objętości próbki, sposobu nanoszenia i wymywania NIE PODAJEMY.

2. Rozdział

   Węglowodory rozdzielają się na grupy według zdolności adsorpcyjnych: nasycone, olefiny, aromaty; barwniki tworzą strefy z granicami widocznymi w świetle nadfioletowym (pkt 10.1).

3. Odczyt i obliczenie

   Zawartość każdej grupy oblicza się z długości strefy w kolumnie i wyraża jako ułamek objętościowy w procentach (pkt 10.1).

4. Wynik

   Wynik w % (V/V) z podaniem metody (PN-EN 15553 czy PN-EN ISO 22854 / ASTM D 1319) i wydania normy. PN-EN 15553+A1:2025-05 — bez adnotacji o wycofaniu (stan karty PKN na 06.11.2026; wersja angielska).

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Benzyny i paliwa lotnicze — ciecze łatwopalne, opary szkodliwe; praca pod wyciągiem, z dala od źródeł zapłonu
• Światło nadfioletowe przy odczycie stref — ochrona oczu
• UWAGA MERYTORYCZNA: wynik metodą adsorpcji i metodą chromatografii gazowej (PN-EN ISO 22854) to różne pomiary — metoda jest częścią wyniku

Najczęstsze pytania