🏗️ Granica płynności wL i granica plastyczności wP gruntu oraz wskaźnik plastyczności IP — metoda penetrometru stożkowego (stożek 60 g/60° albo 80 g/30°) lub Casagrande’a i wałeczkowanie, z frakcji poniżej ok. 0,4 mm albo gruntu naturalnego, PN-EN ISO 17892-12

Budownictwo PN-EN ISO 17892-12

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN PN-EN ISO 17892-12:2018-08 (wersja polska), w całości: „Niniejszy dokument określa metody oznaczania granic płynności i plastyczności gruntu. Stanowią one dwie z granic Atterberga dla gruntu. Granica płynności jest to wilgotność gruntu, przy której grunt przechodzi ze stanu płynnego do plastycznego. Niniejszy dokument opisuje określenie granicy płynności próbki gruntu rodzimego lub próbki gruntu, z której usunięto części większe niż około 0,4 mm. W niniejszym dokumencie opisano dwie metody: metodę penetrometru stożkowego oraz metodę Casagrande’a. UWAGA Nie należy mylić metody penetrometru stożkowego opisanej w niniejszym dokumencie z metodą opisaną w ISO 17892-6. Granica plastyczności jest to wilgotność gruntu, przy której grunt przestaje wykazywać plastyczność podczas dalszego suszenia. Określenie granicy plastyczności ma zazwyczaj miejsce w powiązaniu z określeniem granicy płynności. Wiadomo, że wyniki tego badania w dużej mierze zależą od oceny przez osobę wykonującą badanie oraz że występują rozbieżności w wynikach.” Tekst normy czytamy we fragmencie próbnym ISO 17892-12:2018 (wydanie pierwsze, 2018-06) od okładki do punktu 4.4.2 (pręt albo wzorzec do wałeczkowania, strona 6) i w całości tekst zmiany ISO 17892-12:2018/Amd 2:2022; ze zmiany 1 (EN ISO 17892-12:2018/A1:2021) mamy tylko przedmowę europejską i stronę tytułową.

WEDŁUG TEKSTU NORMY (przedmowa, wstęp, rozdziały 1–4.4.2). Normę przygotował CEN/TC 341 z ISO/TC 182 (porozumienie wiedeńskie); wydanie pierwsze zastąpiło ISO/TS 17892-12:2004 (technicznie zmienione) i włączyło poprawkę Cor.1:2006; według wstępu ma przedstawiać szeroko przyjętą dobrą praktykę, bez znaczących różnic wobec dokumentów krajowych. Powołania normatywne: ISO 3310-1 (sita badawcze), ISO 14688-1 (identyfikacja i opis gruntów), ISO 17892-1 (oznaczanie wilgotności). Definicje: granica płynności wL i granica plastyczności wP — wilgotności wyznaczone odpowiednim badaniem; wskaźnik plastyczności IP — różnica wL − wP; grunt nieplastyczny — o IP równym zeru albo taki, dla którego nie da się wyznaczyć granicy plastyczności. Aparatura (4): waga o dokładności 0,01 g albo 0,1 % ważonej masy (większa z wartości); naczynka niezmieniające masy przy wielokrotnym suszeniu (szkło, porcelana, metal odporny na korozję), do granicy plastyczności — z dopasowanymi pokrywkami; woda destylowana, dejonizowana albo demineralizowana; łopatki, spryskiwacz, parowniczki, sita według ISO 3310-1, płyta do mieszania (np. szklana), metalowa linijka ok. 100 mm. Penetrometr stożkowy (4.2): stożek trzymany pewnie i zwalniany natychmiast, spadający swobodnie pionowo; regulacja wysokości do zetknięcia ostrza z powierzchnią próbki; pomiar zagłębienia z rozdzielczością 0,1 mm lub lepszą — w zakresie 5 mm do 20 mm dla stożka 60 g/60° albo 10 mm do 30 mm dla stożka 80 g/30°; oba stożki dają w zasadzie tę samą granicę płynności, inne urządzenia wolno stosować, jeśli wykazano porównywalność wyników. Tablica 1 (typowe wymagania wykonawcze): masa stożka z trzonem 60 ± 0,06 g albo 80 ± 0,08 g; kąt ostrza β 60° albo 30° — w wydaniu 2018 ± 0,2°, po zmianie A2 ± 0,3°; wysokość części stożkowej h ≥ 20 mm albo ≥ 30 mm; odchyłka od geometrycznego ostrza przy wykonaniu < 0,1 mm dla obu stożków w wydaniu 2018, po zmianie A2 < 0,1 mm (60°) i < 0,2 mm (30°). Stożek ze stali nierdzewnej albo chromowany, gładki (Ra < 0,8 µm jako wymaganie wykonawcze), wymieniany przy wyraźnym uszkodzeniu powierzchni; największe zużycie ostrza b — w wydaniu 2018 < 0,3 mm, po zmianie A2 < 0,3 mm dla stożka 60 g/60° i < 0,6 mm dla 80 g/30°. Miseczka nierdzewna i sztywna, kulista albo walcowa — walcowa o średnicy co najmniej 50 mm i głębokości co najmniej 25 mm (stożek 60 g/60°) albo 40 mm (80 g/30°); stoper z odczytem do 1 s. Aparat Casagrande’a (4.3): miseczka podnoszona krzywką i opuszczana z wysokości 10 mm na podstawę, z napędem ręcznym albo silnikowym (silnik: 2 ± 0,25 obrotu na sekundę, odizolowany od drgań); podstawa i nóżki gumowe według tablicy 2 (twardość nóżek Shore A 62–65, podstawy Shore D co najmniej 80, sprężystość podstawy S od 0,80 do 0,90); miseczka z mosiądzu albo stali nierdzewnej w kształcie odcinka kuli, niepolerowana; krzywka podnosząca miseczkę płynnie przez co najmniej 180° obrotu (dobrze sprawdza się spirala logarytmiczna); rylec z plastiku albo metalu z fazowaną końcówką (wymiary w załączniku A); inne aparaty wolno stosować przy wykazanej porównywalności. Wałeczkowanie (4.4): płaska, gładka płyta bez rys (np. szklana ok. 10 mm × 300 mm × 300 mm) i pręt o średnicy 3 mm do 3,5 mm albo wzorzec o takim otworze. Spis treści wymienia dalej: 5.1 — wybór metody granicy płynności, 5.2 — przygotowanie próbki, 5.3 i 5.4 — granica płynności metodą stożka i Casagrande’a, 5.5 — granica plastyczności; 6.1 — udział frakcji mniejszej niż 0,4 mm, 6.2 i 6.3 — wynik granicy płynności metodą stożka i Casagrande’a, 6.4 — granica plastyczności, 6.5 — wskaźnik plastyczności; 7 — sprawozdanie (obowiązkowe i opcjonalne); załącznik A (normatywny) — wzorcowanie, konserwacja i sprawdzanie, B (normatywny) — parametry dodatkowe.

ZMIANA A2:2022 (cały tekst). Zastępuje tablicę 1 i punkt 4.2.2.4 (wartości podane wyżej) oraz punkt A.3.6.1: przed pierwszym użyciem w każdym dniu pracy sprawdza się ostrość ostrza, gładkość powierzchni i swobodny spadek stożka; stożek wymienia się, gdy ostrza nie da się już wyczuć opuszkiem palca po przełożeniu go przez otwór o średnicy (1,50 ± 0,02) mm w płytce metalowej grubości (2,20 ± 0,02) mm dla stożka 30° albo (1,00 ± 0,02) mm dla stożka 60° (rysunek A.1; dopuszczalne inne wymiary przy zachowaniu proporcji grubości do średnicy) — największe dopuszczalne zużycie odpowiada ostrzu zrównanemu ze spodem płytki; powierzchnię stożków ogląda się przed użyciem każdego dnia, a masę, wymiary i całkowite zużycie ostrza sprawdza co najmniej raz w roku.

STATUS (stan kart na 02.10.2026). Karta PN-EN ISO 17892-12:2018-08 (wersja polska) nie ma nagłówka „Wycofana” — norma jest AKTUALNA: publikacja wersji polskiej 20-11-2023, 34 strony, grupa cenowa Q, Sektor Budownictwa i Konstrukcji Budowlanych, KT 254 Geotechniki, ICS 13.080.20, 93.020, „Wprowadza: EN ISO 17892-12:2018 [IDT], ISO 17892-12:2018 [IDT]”, elementy dodatkowe: zmiany A1:2022-03 i A2:2022-08 (wersje polskie). Karta zmiany PN-EN ISO 17892-12:2018-08/A1:2022-03 (wersja polska, publikacja 21-12-2023, 6 stron, wprowadza EN ISO 17892-12:2018/A1:2021): „Zakres”: „Zmieniono Rysunek A.2.”; karta zmiany /A2:2022-08 (wersja polska, publikacja 31-01-2024, 7 stron, wprowadza EN ISO 17892-12:2018/A2:2022): „W niniejszym dokumencie wprowadzono zmiany w Tablicy 1, 4.2.2.4 i A.3.6.1.” — obie bez nagłówka „Wycofana”. Wyszukiwarka PKN pod hasłem „PN-EN ISO 17892-12” (02.10.2026) pokazuje normę i obie zmiany w wersjach polskiej i angielskiej oraz PKN-CEN ISO/TS 17892-12:2009 (wersja polska; „Oznaczanie granic Atterberga”) — karta: „Wycofany”, data wycofania 01-08-2018. Co zmienia A2 dla wyniku: szersza tolerancja kąta (± 0,3° zamiast ± 0,2°) i większe dopuszczalne zużycie stożka 80 g/30° (0,6 mm zamiast 0,3 mm) — stożek dyskwalifikowany według wydania 2018 może być dopuszczony według A2; codzienne sprawdzanie ostrza wzorcem z otworem. Treści zmiany A1 (rysunek A.2) nie mamy. Statusu ISO 17892-12:2018 na stronie ISO nie sprawdzaliśmy.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 02.10.2026). Numer 17892-12 stoi w 19 rekordach u 8 laboratoriów: AB 1770 (4), AB 1905 (3), AB 283, AB 962, AB 1416, AB 1750, AB 1778, AB 1914 (po 2). Aktualne zakresy na stronach PCA (odczyt 02.10.2026, wydania zakresów od 24.09.2024 do 17.07.2026): 21 wierszy z numerem — bo zapisy łamią się w PDF na dwa wiersze (AB 1778: „PN-EN ISO 17892-12:2018-” i „08/A2:2022-08”), dwujęzyczne pozycje powtarzają się (AB 1770 — dwa bloki pozycji), a u AB 1416 numer stoi w czterech wierszach przy dwóch pozycjach. Wydanie: wszędzie 2018-08; zmianę A2:2022-08 dopisuje tylko AB 1778, zmiany A1 nie powołuje nikt; AB 1770 wskazuje punkty wyniku („p. 6.2” przy granicy płynności, „p. 6.4” przy granicy plastyczności). Obok stoją dokumenty wycofane: PKN-CEN ISO/TS 17892-12:2009 (AB 1416 — przy obu granicach) i PN-B-04481:1988 (AB 283 — p. 5.5 i p. 5.6.4, AB 1416 — p. 5.5). Żadna z tych pozycji nie jest zawieszona. Zakładka „Laboratoria” szuka zapisów ZACZYNAJĄCYCH SIĘ od „PN-EN ISO 17892-12” i pokazuje 7 laboratoriów — bez AB 1416, u którego element pola odniesienia zaczyna się od „PN-88/B-04481 p. 5.5” albo „PKN-CEN” (kopia skleja trzy dokumenty w jeden element); sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 02.10.2026: „PN-EN ISO 17892-12” — 7, „PKN-CEN ISO/TS 17892-12” — 0, „EN ISO 17892-12” — 1 (laboratorium czeskie z akredytacją ČIA, nr 1181); AB 1416 znajduje zakładka pod „PN-88/B-04481” (33 laboratoria).

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). Wszędzie przedmiotem są grunty (u AB 1770 w pozycjach z osadami morskimi i materiałami budowlanymi obok). Granica płynności: penetrometr stożkowy — 7 laboratoriów (AB 962 — „jednopunktowa i wielopunktowa”), metoda Casagrande’a — AB 1905 (obok stożka); granica plastyczności: „metoda wałeczkowania” (AB 1778, AB 1905), „metoda wagowa” (AB 283, AB 1750), bez nazwy (AB 962, AB 1416, AB 1770, AB 1914). U AB 283 obie granice mają też angielskie nazwy („Plastic limit / Weight method”, „Liquid limit / Fall cone method”). W tych samych zakresach stoją inne części serii — wilgotność według PN-EN ISO 17892-1 i uziarnienie według PN-EN ISO 17892-4 — które mają osobne wpisy w Bazie Wiedzy, podobnie jak badania gruntów według PN-88/B-04481. Status (stan kart na 02.10.2026): PN-EN ISO 17892-1:2015-02 (wersja angielska, z elementem dodatkowym A1:2022-11) i PN-EN ISO 17892-4:2017-01 (wersja angielska) — bez nagłówka „Wycofana”; PN-B-04481:1988 — „Wycofana”, data wycofania 10-09-2015.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy przygotowaniu: norma opisuje badanie gruntu naturalnego albo frakcji, z której usunięto ziarna większe niż ok. 0,4 mm — to dwa różne materiały do badania, a udział frakcji mniejszej niż 0,4 mm jest w spisie treści osobnym wynikiem (6.1); woda ma być destylowana, dejonizowana albo demineralizowana. Przy pomiarze: stożek 60 g/60° i 80 g/30° dają według normy w zasadzie tę samą granicę płynności, ale każdy ma swój zakres zagłębienia (5–20 mm albo 10–30 mm) i swoją miseczkę (głębokość ≥ 25 mm albo ≥ 40 mm) — miseczka dobrana do stożka 60 g/60° nie spełnia wymagania 4.2.3 dla stożka 80 g/30°; zużycie ostrza ma granicę, a jego codzienne sprawdzanie wzorcem wprowadziła zmiana A2 — laboratorium powołujące samo wydanie 2018 (7 z 8) nie ma tego wymagania w powołanym dokumencie; metodę penetrometru z tej normy łatwo pomylić z metodą stożka z ISO 17892-6 (zakres normy ostrzega przed tym wprost). W aparacie Casagrande’a wysokość spadku (10 mm), twardość i sprężystość gumowej podstawy i nóżek, kształt krzywki i stan miseczki są wymaganiami normy — aparat ich niespełniający wolno stosować tylko po wykazaniu porównywalności wyników. Przy granicy plastyczności: wynik zależy od oceny osoby wykonującej (tak mówi zakres normy), a pręt albo wzorzec 3 mm do 3,5 mm jest jedynym liczbowym punktem odniesienia z przeczytanego tekstu. Przy obliczeniu: wL i wP to wilgotności oznaczane według ISO 17892-1 (osobna norma), IP = wL − wP jest obliczeniem z dwóch wyników tej normy, a grunt, dla którego nie da się wyznaczyć wP, opisuje się jako nieplastyczny, a nie liczbą. Powołanie wycofanych PN-B-04481 albo PKN-CEN ISO/TS 17892-12 obok tej normy (AB 283, AB 1416) daje w jednej pozycji dwa albo trzy dokumenty odniesienia; z zakresu nie wynika, według którego wykonano dany wynik.

CZEGO NIE PODAJEMY. Z przeczytanego tekstu nie mamy rozdziałów 5–7 (wybór metody, przygotowanie próbki, przebieg badań stożkiem, Casagrande’em i wałeczkowaniem, obliczenia, sprawozdanie) ani załączników A i B (poza punktem A.3.6.1 w brzmieniu zmiany A2) — nie podajemy więc czasów, liczby oznaczeń, zagłębienia odpowiadającego granicy płynności, liczby uderzeń, sposobu wałeczkowania ani wzorów. Nie znamy treści zmiany A1 poza zdaniem z karty PKN („Zmieniono Rysunek A.2”).

Zasada metody

Granicę płynności wyznacza się jako wilgotność, przy której grunt przechodzi ze stanu płynnego w plastyczny — metodą penetrometru stożkowego (zagłębienie swobodnie spadającego stożka 60 g/60° albo 80 g/30° w próbce) albo metodą Casagrande’a (miseczka z gruntem, w którym rylcem wycina się bruzdę, podnoszona krzywką i opuszczana z wysokości 10 mm); granicę plastyczności — jako wilgotność, przy której grunt przestaje być plastyczny przy dalszym suszeniu, przez wałeczkowanie z prętem albo wzorcem 3–3,5 mm jako odniesieniem średnicy. Wilgotność oznacza się według ISO 17892-1, a wskaźnik plastyczności oblicza jako IP = wL − wP; przebiegu badań (rozdział 5) nie mamy.

Zastosowania

• Klasyfikacja i opis gruntów spoistych w badaniach geotechnicznych — granice płynności i plastyczności w zakresach 8 laboratoriów
• Granica płynności metodą penetrometru stożkowego (7 laboratoriów) i metodą Casagrande’a (AB 1905)
• Granica plastyczności metodą wałeczkowania (w zakresach także jako „metoda wagowa”) i wskaźnik plastyczności z obu granic

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN ISO 17892-12:2018-08 (wersja polska z 20-11-2023 i wersja angielska; EN ISO 17892-12:2018, ISO 17892-12:2018 IDT) ze zmianami PN-EN ISO 17892-12:2018-08/A1:2022-03 i /A2:2022-08

Tytuł (PL)

Rozpoznanie i badania geotechniczne — Badania laboratoryjne gruntów — Część 12: Oznaczanie granic płynności i plastyczności

Title (EN)

Geotechnical investigation and testing — Laboratory testing of soil — Part 12: Determination of liquid and plastic limits

Procedura krok po kroku

1. Przygotowanie próbki

   Grunt naturalny albo frakcja, z której usunięto ziarna większe niż ok. 0,4 mm; udział frakcji < 0,4 mm jest osobnym wynikiem (6.1). PN-EN ISO 17892-12:2018-08 z A1 i A2 aktualna (stan kart na 02.10.2026). Szczegółów punktu 5.2 NIE PODAJEMY.

2. Sprawdzenie stożka

   Przed pierwszym użyciem każdego dnia: ostrość ostrza wzorcem z otworem, gładkość powierzchni, swobodny spadek (A.3.6.1 według zmiany A2); masa, wymiary i zużycie — co najmniej raz w roku.

3. Granica płynności

   Metoda penetrometru stożkowego albo Casagrande’a (wybór — 5.1); przebieg punktów 5.3 i 5.4, liczba oznaczeń i sposób wyznaczenia wL NIE PODAJEMY.

4. Granica plastyczności

   Wałeczkowanie na gładkiej płycie, z prętem albo wzorcem 3–3,5 mm jako odniesieniem średnicy; przebieg punktu 5.5 NIE PODAJEMY; wynik zależy od oceny osoby wykonującej (zakres normy).

5. Wyniki

   wL i wP jako wilgotności (według ISO 17892-1); IP = wL − wP; grunt nieplastyczny, gdy IP = 0 albo nie da się wyznaczyć wP; sprawozdanie — rozdział 7 (treści NIE PODAJEMY).

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Ostrze stożka i rylec — ostrożnie przy sprawdzaniu ostrości palcem przez otwór wzorca; suszarki laboratoryjne do oznaczania wilgotności; przeczytany tekst normy nie zawiera ostrzeżeń bhp
• UWAGA MERYTORYCZNA: zamiana stożka 60 g/60° na 80 g/30° wymaga innej miseczki i innego zakresu zagłębienia; dopuszczalne zużycie i tolerancje stożków zmieniła zmiana A2, którą powołuje tylko AB 1778

Najczęstsze pytania