📄 Gramatura papieru i tektury — masa jednostki powierzchni w g/m², metoda wagowa: co najmniej 20 próbek do badań po 50 000–100 000 mm², wynik z trzema cyframi znaczącymi; gramatura w stanie klimatyzowanym, suchym i „w stanie dostarczonym”; PN-EN ISO 536

Materiały i NDT PN-EN ISO 536

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. ISO 536:2019 (rozdz. 1) określa metodę oznaczania gramatury papieru i tektury. Gramatura to masa jednostki powierzchni papieru albo tektury wyznaczona określoną metodą badania; wyraża się ją w gramach na metr kwadratowy (pkt 3.1). Zasada (rozdz. 4): wyznacza się powierzchnię i masę próbek do badań i oblicza gramaturę. Powołania normatywne: ISO 186 (pobieranie próbek do oceny średniej jakości), ISO 187 (atmosfera normalna do klimatyzowania i badań) i ISO 287 (oznaczanie wilgotności metodą suszenia w suszarce). Pole „Zakres” karty PKN PN-EN ISO 536:2020-08 (wersja angielska, opis zakresu po polsku), w całości: „W niniejszym dokumencie podano metodę oznaczania gramatury papieru i tektury.”

APARATURA (rozdz. 5). Przyrząd do wycinania musi powtarzalnie i czysto wycinać próbki do badań z dokładnością ±1,0 % tej samej powierzchni nominalnej; sprawdza się to często pomiarem. Jeśli ta dokładność jest osiągnięta, do obliczeń bierze się powierzchnię nominalną; jeśli dla danego papieru albo tektury nie da się jej osiągnąć, każdą próbkę mierzy się z dokładnością 0,5 mm i oblicza jej powierzchnię (pkt 5.1). Waga ma ważyć z dokładnością 0,5 % rzeczywistej masy w całym używanym zakresie i wykrywać zmianę masy o ±0,2 % (pkt 5.2). Wolno używać specjalnych wag arkuszowych, wskazujących wprost gramaturę próbki o określonej powierzchni, jeśli spełniają te same warunki, a każda ważona próbka ma od 50 000 mm² (500 cm²) do 100 000 mm² (1000 cm²); w czasie ważenia wagę chroni się przed ruchem powietrza (pkt 5.3).

POBIERANIE I KLIMATYZOWANIE (rozdz. 6–7). Jednostki i arkusze wybiera się, a arkusze próbek pobiera według ISO 186; gdy bada się inną próbkę, trzeba się upewnić, że pobrane arkusze reprezentują próbkę dostarczoną. Jeśli to możliwe, pobiera się co najmniej pięć arkuszy próbek i tyle powierzchni, by wyciąć co najmniej 20 próbek do badań. Przy gramaturze „w stanie dostarczonym” wpływ otaczającego powietrza na wilgotność arkuszy ogranicza się do minimum. Do oznaczania gramatury w stanie klimatyzowanym i w stanie suchym arkusze klimatyzuje się według ISO 187.

PRZEBIEG (rozdz. 8). Gramaturę w stanie klimatyzowanym oznacza się, przygotowując i ważąc próbki w tej samej atmosferze, w której klimatyzowano arkusze. Wycina się co najmniej 20 próbek z co najmniej pięciu arkuszy, w miarę możliwości tyle samo z każdego. Każda próbka ma mieć od 50 000 mm² (najlepiej 200 mm × 250 mm) do 100 000 mm² i może składać się z kilku mniejszych kawałków. Gdy materiału jest mało i nie da się złożyć próbki z mniejszych kawałków, wolno użyć powierzchni nie mniejszej niż 10 000 mm² (100 cm²), ale trzeba to podać jako odstępstwo od zalecanego zakresu 50 000–100 000 mm². Jeśli zmienność powierzchni próbek przekracza granicę z pkt 5.1 przy wilgotności, w której oznacza się gramaturę, albo jest nieznana — każdą próbkę mierzy się z dokładnością 0,5 mm. Masę (albo gramaturę wskazaną przez wagę arkuszową) zapisuje się z trzema cyframi znaczącymi; zaleca się, zwłaszcza przy małych kawałkach, nie dotykać próbek gołymi rękami.

OBLICZENIA I SPRAWOZDANIE (rozdz. 9–10). Gramatura każdej próbki: g = m/A × 10⁶, gdzie m — masa w gramach, A — powierzchnia w milimetrach kwadratowych (zmierzona albo nominalna, jeśli spełniony jest pkt 5.1) — wzór (1); przy wadze arkuszowej g = (A1/A) × g1, gdzie g1 — gramatura wskazana przez wagę, A1 — powierzchnia, dla której wagę wzorcowano — wzór (2) (pkt 9.2 odsyła tu do „wagi opisanej w 5.2”, choć wagę arkuszową opisuje pkt 5.3 — tak w tekście angielskim i francuskim). Średnią i odchylenie standardowe podaje się z trzema cyframi znaczącymi. Sprawozdanie zawiera m.in.: powołanie ISO 536, datę i miejsce badania, identyfikację próbki, atmosferę klimatyzowania (chyba że oznaczano gramaturę „w stanie dostarczonym”), stan próbek w chwili ważenia (klimatyzowane, suche albo „w stanie dostarczonym”), powierzchnię próbki — poza zakresem 50 000–100 000 mm² jako odstępstwo, liczbę powtórzeń, średnią i odchylenie standardowe, przy próbkach z kilku miejsc na szerokości roli albo arkusza — dane osobno dla każdego miejsca, oraz każde odstępstwo od procedury.

ZAŁĄCZNIK A (normatywny). Gramatura w stanie suchym: w razie potrzeby (pkt 5.1) mierzy się powierzchnię każdej próbki po klimatyzowaniu, suszy próbki według ISO 287 i waży. Gramatura „w stanie dostarczonym” dotyczy materiału w stanie z chwili pobrania: wycina się i waży jak najszybciej; przy powierzchni roli wycina się z takiej głębokości, by wilgotność nie zmieniła się pod wpływem otoczenia.

WYDANIE. Czwarte wydanie ISO 536:2019 (ISO/TC 6/SC 2) zastąpiło trzecie, ISO 536:2012, po zmianach technicznych: poprawiono niespójności (np. pkt 5.1 pozwala liczyć na powierzchni nominalnej, czego dalsze rozdziały wcześniej nie uwzględniały), ostrzej ujęto rozdz. 8 przy zmniejszonej powierzchni próbki, rozszerzono sprawozdanie (rozdz. 10) i dokładniej opisano gramaturę „w stanie dostarczonym” przy powierzchni roli (A.2). W przeczytanym fragmencie ISO 536:2012 (wydanie francuskie) rozdział 6 to pobieranie próbek, wzór (1) liczy się z masy i powierzchni każdej próbki, a dopuszczony był też wzór ze średniej masy i średniej powierzchni; rozdział 7 kazał przy gramaturze w stanie suchym, „w stanie dostarczonym” albo w innej atmosferze podać stan próbek w chwili ważenia. EN ISO 536:2020 (luty 2020, zatwierdzona przez CEN 30 listopada 2019 r., CEN/TC 172 razem z ISO/TC 6) przyjmuje ISO 536:2019 bez zmian i zastąpiła EN ISO 536:2012; normy krajowe sprzeczne z nią miały być wycofane najpóźniej w sierpniu 2020 r. W katalogu iTeh (odczyt 06.11.2026) ISO 536:2019 ma status „Published” i etap „9093 – International Standard confirmed” (od 18.03.2025), a ISO 536:2012 — „Withdrawn”.

STATUS (stan karty PKN na 06.11.2026). Karta PN-EN ISO 536:2020-08 (wersja angielska) bez etykiety wycofania: publikacja 06-08-2020, 20 stron, grupa cenowa K, Sektor Produktów Powszechnego Użytku, KT 25 Mas Włóknistych, Papieru, Tektury i ich Przetworów, „Wprowadza: EN ISO 536:2020 [IDT], ISO 536:2019 [IDT]”, „Zastępuje: PN-EN ISO 536:2012 - wersja angielska, PN-EN ISO 536:2012 - wersja polska, PN-EN ISO 536:2012 - wersja niemiecka”, ICS 85.060. Polskiej wersji wydania 2020 w wynikach wyszukiwarki nie ma — ostatnia wersja polska to PN-EN ISO 536:2012. Karta PN-EN ISO 536:2012 (wersja polska) ma nagłówek „Wycofana i zastąpiona przez PN-EN ISO 536:2020-08 - wersja angielska”: publikacja 21-08-2014, data wycofania 06-08-2020, 14 stron, KT 25, „Wprowadza: EN ISO 536:2012 [IDT], ISO 536:2012 [IDT]”, „Zastępuje: PN-EN ISO 536:2011 - wersja angielska”. Wyszukiwarka PKN, hasło „ISO 536” (06.11.2026): obok jest też wycofana PN-ISO 536:1996 (wersja polska, wprowadzała ISO 536:1995), według listy zastąpiona przez PN-EN ISO 536:2011 (wersja angielska), której karty w wynikach nie było.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji z 02.11.2026 i aktualne dokumenty PCA pobrane 06.11.2026). Numer ISO 536 (bez dalszych cyfr i bez cyfr przed nim — wyłączone m.in. ISO 7536, ISO 8536-4 i ISO 16536) stoi w 7 rekordach u 7 polskich laboratoriów, po jednym: AB 065, AB 079, AB 184, AB 185, AB 249, AB 1510, AB 1673. Zapisy: „PN-EN ISO 536:2020-08” (AB 079, AB 184, AB 185, AB 1510, AB 1673), „PN-EN ISO 536:2020-08 (idt EN-ISO 536:2020) (idt ISO 536:2019)” (AB 065) i „PN-EN ISO 536:2012 z wyłączeniem p. 6” (AB 249). W aktualnych dokumentach PCA sześciu z tych laboratoriów norma stoi w jednej pozycji u każdego — tak samo jak w kopii; dla AB 1673 strona PCA (odczyt 06.11.2026) nie miała dokumentu zakresu do pobrania, więc jego pozycję znamy tylko z kopii bazy (wydanie nr 9 z 19.01.2026). Wśród laboratoriów czeskich numer ma jedno (1087 — „ČSN EN ISO 536”, opakowania z tektury). Zakładka „Laboratoria” („PN-EN ISO 536”) pokazuje 8 laboratoriów: tych 7 polskich i 1 czeskie (zapytanie zakładki odtworzone na kopii bazy 06.11.2026).

CO BADAJĄ LABORATORIA (kopia bazy i dokumenty PCA, całe pozycje). Papier, tektura i produkty papiernicze — gramatura w zakresie 20–2500 g/m² oraz masa, metoda wagowa (AB 065); materiały i wyroby z papieru i tektury — gramatura 25,0–1000 g/m², metoda wagowa (AB 079); papier, tektura i produkty papiernicze — gramatura i masa (AB 1510); papier i tektura — gramatura 90–2200 g/m², metoda wagowa (AB 1673, tylko kopia bazy); papier i tektura w laboratorium badań opakowań transportowych — gramatura (AB 184); papier, tektura i produkty papiernicze — gramatura, metoda wagowa (AB 185); papiery i tektury — gramatura, metoda wagowa, według wydania 2012 bez punktu 6 (AB 249).

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Pierwsze — stan wilgotności: gramatura w stanie klimatyzowanym, w stanie suchym i „w stanie dostarczonym” to trzy różne liczby dla tego samego arkusza; wynik bez podania stanu próbek w chwili ważenia (rozdz. 10 e) nie daje się porównać z wymaganiem. Drugie — klimatyzowanie: przy gramaturze w stanie klimatyzowanym próbki wycina się i waży w tej samej atmosferze, w której je klimatyzowano; ważenie w innej atmosferze tego warunku nie spełnia. Trzecie — powierzchnia: powierzchnię nominalną wolno przyjąć tylko wtedy, gdy przyrząd wycina z dokładnością ±1,0 % i jest to często sprawdzane; inaczej każdą próbkę się mierzy. Czwarte — mała próbka: powierzchnia poniżej 50 000 mm² (najmniej 10 000 mm²) jest dopuszczalna tylko jako odstępstwo zapisane w sprawozdaniu. Piąte — liczba próbek: wynik z kilku wycinków jednego arkusza nie spełnia wymagania co najmniej 20 próbek z co najmniej pięciu arkuszy (o ile materiału jest dość). Szóste — wydanie i pobieranie: AB 249 powołuje wydanie PN-EN ISO 536:2012, wycofane i zastąpione przez PN-EN ISO 536:2020-08 (data wycofania 06-08-2020), i to z wyłączeniem punktu 6 (w wydaniu 2012 — pobieranie próbek): wynik dotyczy próbki dostarczonej do laboratorium, a nie całego wyrobu, z którego ją pobrano; w wydaniu 2012 inaczej brzmiały też zasady przyjmowania powierzchni (pkt 5.1 — średnia powierzchnia z pomiarów sprawdzających) i obliczeń (pkt 9.1 — dopuszczony wzór ze średniej masy i średniej powierzchni). Siódme — masa: w AB 065 i AB 1510 obok gramatury stoi „masa” — to wielkość pośrednia (m we wzorze 1), a nie gramatura.

CZEGO NIE PODAJEMY. Przeczytane fragmenty ISO 536:2019 (wydanie angielskie: przedmowa, spis treści, rozdz. 1–5.1 i 9–10, załącznik A; wydanie francuskie: rozdz. 1–10 i załącznik A) kończą się przed załącznikiem B. Nie podajemy danych o precyzji (załącznik B — powtarzalność i odtwarzalność), bibliografii ani treści ISO 186, ISO 187 i ISO 287 (np. warunków atmosfery normalnej i suszenia); statusu tych trzech norm nie sprawdzaliśmy (ISO 536:2019 powołuje je bez daty). Powołań normy w przepisach nie sprawdzaliśmy.

Zasada metody

Wycina się próbki do badań o znanej powierzchni (przyrządem o dokładności ±1,0 % powierzchni nominalnej albo z pomiarem każdej próbki z dokładnością 0,5 mm), waży je wagą o dokładności 0,5 % masy i oblicza gramaturę każdej próbki g = m/A × 10⁶ w g/m² (m w gramach, A w mm²), a następnie średnią i odchylenie standardowe z trzema cyframi znaczącymi; stan próbek w chwili ważenia — klimatyzowany według ISO 187, suchy według ISO 287 albo „w stanie dostarczonym” — jest częścią wyniku (ISO 536:2019, rozdz. 4–10, załącznik A).

Zastosowania

• Papier i tektura — gramatura (masa jednostki powierzchni) w g/m² (ISO 536:2019, rozdz. 1)
• Gramatura w stanie klimatyzowanym, w stanie suchym i „w stanie dostarczonym” (rozdz. 7–8, załącznik A)
• W zakresach akredytacji: papier, tektura, produkty papiernicze, materiały i wyroby z papieru i tektury, papier i tektura w badaniach opakowań transportowych
• W zakresach akredytacji: 7 polskich laboratoriów — zakresy gramatury 20–2500 g/m², 25,0–1000 g/m² i 90–2200 g/m², metoda wagowa

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN ISO 536:2020-08 (wersja angielska; wprowadza EN ISO 536:2020 i ISO 536:2019 [IDT])

Tytuł (PL)

Papier i tektura — Oznaczanie gramatury

Title (EN)

Paper and board — Determination of grammage

Procedura krok po kroku

1. Pobranie

   Arkusze próbek według ISO 186; jeśli to możliwe, co najmniej 5 arkuszy i powierzchnia na co najmniej 20 próbek do badań; przy gramaturze „w stanie dostarczonym” — ograniczyć wpływ otoczenia na wilgotność (rozdz. 6).

2. Klimatyzowanie

   Do gramatury w stanie klimatyzowanym i w stanie suchym — według ISO 187 (rozdz. 7).

3. Wycięcie i ważenie

   Co najmniej 20 próbek po 50 000–100 000 mm², ważonych w atmosferze klimatyzowania; masa z trzema cyframi znaczącymi; bez dotykania gołymi rękami (rozdz. 8). Gramatura w stanie suchym: suszenie według ISO 287 (załącznik A.1).

4. Obliczenie i wynik

   g = m/A × 10⁶ dla każdej próbki, średnia i odchylenie standardowe z trzema cyframi znaczącymi; w sprawozdaniu stan próbek, powierzchnia i odstępstwa (rozdz. 9–10). PN-EN ISO 536:2020-08 — aktualna (stan karty PKN na 06.11.2026; wersja angielska).

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• UWAGA MERYTORYCZNA: gramatura bez podania stanu próbek (klimatyzowane, suche, „w stanie dostarczonym”) nie jest porównywalna
• UWAGA MERYTORYCZNA: próbka mniejsza niż 50 000 mm² — tylko jako odstępstwo zapisane w sprawozdaniu, najmniej 10 000 mm²
• Praca z przyrządem do wycinania — ostrza

Najczęstsze pytania