⛽ Oznaczanie wolnego i ogólnego glicerolu oraz mono-, di- i triacylogliceroli w estrach metylowych kwasów tłuszczowych (FAME) — 80–125 mg próbki z czterema wzorcami wewnętrznymi (1,2,4-butanotriol, mono-, di- i trinonadekanian glicerolu) sililuje się MSTFA w pirydynie, rozcieńcza n-heptanem i analizuje GC-FID na kolumnie 15 m programowanej do 370 °C; granica oznaczalności 0,001 % (m/m) dla wolnego glicerolu i 0,10 % (m/m) dla acylogliceroli; glicerol ogólny z obliczeń, PN-EN 14105

Petrochemia PN-EN 14105

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN PN-EN 14105:2025-04 (wersja angielska) — jego pierwsze dwa akapity powtarzają rozdział 1 tekstu opisany niżej; tekst normy czytamy w próbce SIST EN 14105:2024 (tekst EN 14105:2024 bez zmian) od strony tytułowej przez spis treści, przedmowę europejską i rozdziały 1–8 do początku punktu 9.7 (kontrola sprawności kolumny, wzór 1) włącznie. Poza próbką zostają rozdziały 10–13 (wyznaczanie wyników — całkowanie, funkcja kalibracji glicerolu, glicerol wolny, glicerydy, glicerol ogólny; wyrażanie wyników; precyzja; sprawozdanie) i załączniki A–D (przykładowe chromatogramy, obliczenie i przykład funkcji kalibracji, wyniki badania międzylaboratoryjnego).

WEDŁUG TEKSTU EN 14105:2024 (rozdziały 1–9.7). Normę przygotował CEN/TC 307 „Nasiona oleiste, tłuszcze roślinne i zwierzęce oraz ich produkty uboczne — metody pobierania próbek i analizy” (sekretariat AFNOR); zastąpiła EN 14105:2020, a jedyną zmianą techniczną jest określenie dokładności ważenia. Zakres (1): oznaczanie wolnego glicerolu i pozostałości mono-, di- i triglicerydów w FAME, z obliczeniem glicerolu ogólnego; w opisanych warunkach granica oznaczalności wynosi 0,001 % (m/m) dla wolnego glicerolu i 0,10 % (m/m) dla wszystkich glicerydów; metoda nadaje się do FAME z oleju rzepakowego, słonecznikowego, sojowego, palmowego, olejów i tłuszczów zwierzęcych i ich mieszanin, a nie nadaje się do FAME z olejów kokosowego i palmowego z ziaren (lub z ich dodatkiem), bo piki glicerydów się nakładają. Uwagi: „% (m/m)” oznacza ułamek masowy; w zwykłych warunkach GC tej normy skwalen może eluować razem z alfa-monostearynianem glicerolu — przy podejrzeniu skwalenu można użyć EN 17057. Ostrzeżenie: stosowanie normy może wymagać niebezpiecznych materiałów i czynności; środki bezpieczeństwa ustala użytkownik. Powołania (2): EN ISO 5555 i EN ISO 3170 (pobieranie próbek). Zasada (4): glicerol oraz mono- i diglicerydy przeprowadza się w lotniejsze i trwalsze pochodne sililowe w obecności pirydyny i MSTFA (N-metylo-N-trimetylosililotrifluoroacetamid); próbkę po sililowaniu analizuje się chromatografią gazową na krótkiej kolumnie kapilarnej z cienkim filmem, z dozownikiem on-column lub równoważnym i detektorem płomieniowo-jonizacyjnym; glicerol oznacza się po kalibracji wobec wzorca wewnętrznego 1,2,4-butanotriolu, a mono-, di- i triglicerydy — wprost wobec wzorca wewnętrznego dla każdej grupy: monononadekanian glicerolu (Mono C19), dinonadekanian (Di C38), trinonadekanian (Tri C57). Odczynniki (5): MSTFA; pirydyna z najwyżej 0,1 % wody, przechowywana nad sitem molekularnym (albo pirydyna do sililowania); tetrahydrofuran; n-heptan; glicerol; 1,2,4-butanotriol; Mono C19, Di C38, Tri C57. Aparatura (6): chromatograf gazowy z dozownikiem on-column lub równoważnym, programowanym piecem i FID; kolumna kapilarna programowana do 400 °C (typ „wysokotemperaturowy”), zalecana: faza 100 % dimetylopolisiloksan lub 5 % difenylo-, długość 15 m, średnica 0,32 mm, film 0,1 µm; kolby miarowe klasy A 50, 20 i 10 ml; fiolki 10 ml z nakrętkami i septami pokrytymi PTFE; pipety precyzyjne lub strzykawki 1 ml, 100 µl i 500 µl; cylinder 10 ml; waga z dokładnością ważenia ± 1 mg lub lepszą i odczytem ± 0,1 mg lub lepszym; gaz nośny — wodór lub hel; gazy pomocnicze. Roztwory (7): 1,2,4-butanotriol 1 mg/ml (40–60 mg w 50 ml pirydyny); glicerol 0,5 mg/ml (40–60 mg w 10 ml pirydyny, potem 1 ml do 10 ml); glicerydy wzorcowe 2,5 mg/ml (po 40–60 mg każdego w jednej kolbie 20 ml tetrahydrofuranu) — roztwór ma być w temperaturze otoczenia zupełnie przezroczysty, osad po przechowaniu w 4 °C ma się rozpuścić samorzutnie bez ogrzewania, trwałość w 4 °C — prawie 3 miesiące; handlowa mieszanina monoglicerydów (monopalmityna, monostearyna, monooleina w równych masach), ok. 100 mg w 10 ml pirydyny — do lokalizacji pików; cztery roztwory kalibracyjne (tablica 1): 10, 40, 70 i 100 µl roztworu glicerolu z 80 µl roztworu butanotriolu. Pobieranie (8): według EN ISO 5555 lub EN ISO 3170. Warunki (9.1): dobiera się je do kolumny i gazu nośnego; zalecany czas analizy ok. 30–35 min, żeby wyeluowały triglicerydy; przykład (tablica 2): 50 °C przez 1 min, 15 °C/min do 180 °C, 7 °C/min do 230 °C, 10 °C/min do 370 °C i 15 min, detektor 380 °C, wodór 80 kPa lub stały przepływ ok. 2 ml/min, nastrzyk 1 µl. Kalibracja (9.2): do każdego roztworu kalibracyjnego 150 µl MSTFA, szczelnie zamknąć, wstrząsnąć, 15 min w temperaturze pokojowej, dodać 8 ml n-heptanu; analiza tylko pierwszej części programu, do 230 °C; próbki po derywatyzacji są trwałe kilka godzin, a sililowane roztwory wzorcowe — tylko jeden dzień. Mieszanina monoglicerydów (9.3): 200 µl roztworu i 150 µl MSTFA, bez kontaktu z wilgocią, dalej jak w 9.2. Próbki (9.4): 80–125 mg zhomogenizowanej próbki z dokładnością 0,1 mg do fiolki 10 ml; 80 µl roztworu butanotriolu, 200 µl roztworu glicerydów wzorcowych, 200 µl pirydyny i 200 µl MSTFA, bez kontaktu z wilgocią; zamknąć, wstrząsnąć, 15 min, 8 ml n-heptanu, nastrzyk 1 µl; ostrzeżenie: polietylenowe pipety Pasteura użyte do przenoszenia próbki do fiolek autosamplera mogą dać piki zanieczyszczeń nakładające się na monoglicerydy — sprawdza się to próbą ślepą z tymi pipetami. Identyfikacja (9.5): po czasach retencji roztworów kalibracyjnych; strefy elucji estrów metylowych i monoglicerydów zachodzą na siebie, dlatego do identyfikacji monoglicerydów zaleca się nastrzyk zsililowanej mieszaniny handlowej; przykładowe chromatogramy FAME z oleju rzepakowego i palmowego (także z dimerami estrów) są w załączniku A. Kalibracja (9.6): tylko dla glicerolu bada się zależność stosunku mas od stosunku pól i wyznacza funkcję kalibracji; dla glicerydów przyjmuje się liniową odpowiedź detektora w rozważanym zakresie. Kontrola kolumny (9.7): przy każdej analizie oblicza się względny współczynnik odpowiedzi RF dla Di C38 wobec Tri C57 — RF = (A Di C38 / M Di C38) / (A Tri C57 / M Tri C57), gdzie A to pola pików, a M masy wzorców w mg.

STATUS (stan kart na 03.10.2026). Karta PN-EN 14105:2025-04 (wersja angielska, publikacja 02-04-2025, 29 stron, grupa cenowa N) nie ma nagłówka „Wycofana”: Sektor Żywności, Rolnictwa i Leśnictwa, KT 92 Nasion Roślin Oleistych, Tłuszczów Roślinnych i Zwierzęcych oraz ich Produktów Ubocznych, ICS 67.200.10, „Wprowadza: EN 14105:2024 [IDT]”, „Zastępuje: PN-EN 14105:2021-05 — wersja angielska”. Karta PN-EN 14105:2021-05 (wersja angielska) — „Wycofana” 02-04-2025, „Zastąpiona przez: PN-EN 14105:2025-04”; ona sama zastąpiła PN-EN 14105:2012 w wersji polskiej. Między wydaniami 2020 i 2024 tekst normy wymienia jedną zmianę techniczną — określenie dokładności ważenia; dla wyniku oznacza to wymaganie wagi z dokładnością ± 1 mg i odczytem ± 0,1 mg (6.11). Wyszukiwarka PKN (hasło „PN-EN 14105”, 03.10.2026) pokazuje też wydania 2004 i 2012 (wersje polskie) oraz 2011 (wersja angielska).

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 03.10.2026). Numer 14105 stoi w 9 rekordach u 6 laboratoriów: AB 009, AB 387, AB 391, AB 484, AB 1668, AB 1679. W aktualnych zakresach na stronach PCA (odczyt 03.10.2026, wydania od 19.09.2025 do 30.07.2026) AB 391, AB 484, AB 1668 i AB 1679 podają „PN-EN 14105:2025-04”, a AB 009 i AB 387 — samo oznaczenie bez roku (AB 387 w zakresie elastycznym, przy „Paliwa ciekłe E”). U AB 009 (wyd. nr 28 z 03.06.2026) cała pozycja z PN-EN 14105 jest złożona pogrubioną kursywą, a przypis mówi: „Akredytacja zawieszona na wniosek podmiotu w części zakresu oznaczonego pogrubioną kursywą od 03.06.2026 r. do 30.11.2026 r.” — w dniu odczytu akredytacja tej pozycji jest zawieszona. Bez zawieszeń normę ma więc 5 laboratoriów. Zakładka „Laboratoria” („PN-EN 14105”) pokazuje wszystkie 6, także AB 009; sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 03.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). Estry metylowe kwasów tłuszczowych (FAME) jako biokomponent i biopaliwo ciekłe, u AB 387 — paliwa ciekłe w zakresie elastycznym; technika: GC-FID. Zakresy (% m/m): AB 391 — wolny glicerol 0,005–0,050, monoglicerydy 0,25–1,25, di- i triglicerydy po 0,10–0,50; AB 484 (dwie pozycje) — wolny glicerol 0,001–0,050, monoglicerydy 0,05–1,25 i 0,10–1,25, diglicerydy 0,05–0,50 i 0,10–0,50, triglicerydy 0,05–0,50 i 0,10–0,40; AB 1668 — monoglicerydy 0,10–1,00, di- i triglicerydy 0,10–0,50, wolny glicerol 0,005–0,050; AB 1679 — monoglicerydy 0,25–0,70, diglicerydy 0,07–0,20, triglicerydy 0,05–0,20, wolny glicerol 0,002–0,200; AB 009 (pozycja zawieszona) — wolny glicerol 0,002–0,050, monoglicerydy 0,25–1,25, diglicerydy 0,10–0,50, triglicerydy 0,10–0,40; AB 387 nie podaje zakresów. Glicerol ogólny „z obliczeń” podają AB 009, AB 1668 i AB 1679. Dolne granice glicerydów 0,05 % (AB 484, AB 1679) i 0,07 % (AB 1679) leżą poniżej granicy oznaczalności z rozdziału 1 (0,10 % m/m); dolne granice wolnego glicerolu (od 0,001 %) — na niej lub powyżej.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy sililowaniu: norma każe używać pirydyny z najwyżej 0,1 % wody i unikać kontaktu z wilgocią (5.2, 9.3, 9.4); zsililowane wzorce są trwałe tylko jeden dzień, próbki — kilka godzin (9.2). Przy identyfikacji: monoglicerydy eluują w strefie estrów metylowych, a skwalen może eluować z alfa-monostearynianem glicerolu — bez nastrzyku zsililowanej mieszaniny monoglicerydów pik łatwo przypisać źle (uwaga 2 do rozdziału 1, 9.5); pipety polietylenowe dają piki nakładające się na monoglicerydy (9.4). Przy kolumnie: zbyt krótki program nie wymywa triglicerydów — zalecany czas analizy 30–35 min (9.1); względny współczynnik odpowiedzi Di C38 wobec Tri C57 (RF z 9.7) liczy się przy każdej analizie jako kontrolę sprawności kolumny — kryterium jego oceny stoi w części, której nie czytaliśmy. Przy surowcu: FAME z olejem kokosowym lub palmowym z ziaren dają nakładające się piki glicerydów — metoda się do nich nie nadaje (1). Przy obliczeniu: glicerol ogólny jest wielkością wyliczaną — składnikami są wolny glicerol (pomiar wobec funkcji kalibracji) i trzy grupy glicerydów (pomiary wobec trzech wzorców wewnętrznych, przy założonej liniowości, 9.6); błąd któregokolwiek składnika przechodzi do sumy.

CZEGO NIE PODAJEMY. Rozdziałów 10–13 i załączników nie czytaliśmy, więc nie podajemy wzorów przeliczenia glicerydów na glicerol, sposobu całkowania, kryterium dla RF, danych o precyzji ani wymagań sprawozdania. Nie podajemy też wymagań co do glicerolu w biodieslu (np. z norm wyrobu), bo ich tekstów nie czytaliśmy.

Zasada metody

Glicerol i mono- oraz diglicerydy przeprowadza się MSTFA w pirydynie w lotne i trwałe pochodne trimetylosililowe; po rozcieńczeniu n-heptanem próbkę rozdziela się na krótkiej kolumnie wysokotemperaturowej z cienkim filmem, programowanej do 370 °C, z dozownikiem on-column i detektorem płomieniowo-jonizacyjnym. Glicerol wylicza się z funkcji kalibracji względem 1,2,4-butanotriolu, a każdą grupę glicerydów — wprost względem jej wzorca wewnętrznego (Mono C19, Di C38, Tri C57); glicerol ogólny oblicza się z wyników.

Zastosowania

• Estry metylowe kwasów tłuszczowych (FAME) z oleju rzepakowego, słonecznikowego, sojowego, palmowego, olejów i tłuszczów zwierzęcych i ich mieszanin — wolny i ogólny glicerol, mono-, di- i triglicerydy (rozdział 1)
• Nie dotyczy FAME z olejów kokosowego i palmowego z ziaren lub z ich dodatkiem (rozdział 1)
• Biokomponenty i biopaliwa ciekłe (FAME), paliwa ciekłe — w zakresach akredytacji 6 laboratoriów w PCA, u jednego pozycja zawieszona do 30.11.2026

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 14105:2025-04

Tytuł (PL)

Produkty przetwarzania olejów i tłuszczów — Estry metylowe kwasów tłuszczowych (FAME) — Oznaczanie zawartości wolnego i ogólnego glicerolu oraz mono-, di- i triacylogliceroli

Title (EN)

Fat and oil derivatives — Fatty acid methyl esters (FAME) — Determination of free and total glycerol and mono-, di-, triglyceride contents

Procedura krok po kroku

1. Roztwory

   Butanotriol 1 mg/ml, glicerol 0,5 mg/ml (pirydyna), glicerydy wzorcowe 2,5 mg/ml (THF); cztery roztwory kalibracyjne 10–100 µl glicerolu z 80 µl butanotriolu. PN-EN 14105:2025-04 aktualna (stan karty PKN na 03.10.2026).

2. Kalibracja glicerolu

   150 µl MSTFA, szczelnie, wstrząsnąć, 15 min, 8 ml n-heptanu; analiza do 230 °C; funkcja kalibracji z zależności stosunku mas od stosunku pól.

3. Próbka

   80–125 mg FAME; 80 µl butanotriolu, 200 µl glicerydów wzorcowych, 200 µl pirydyny, 200 µl MSTFA, bez wilgoci; 15 min; 8 ml n-heptanu; 1 µl do GC.

4. Identyfikacja i kontrola

   Czasy retencji wzorców i zsililowanej mieszaniny monoglicerydów; RF Di C38 wobec Tri C57 przy każdej analizie.

5. Wynik

   Wolny glicerol z funkcji kalibracji, glicerydy wobec wzorców wewnętrznych, glicerol ogólny z obliczeń. Wzory (rozdział 10) poza czytaną próbką.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Stosowanie normy może wymagać niebezpiecznych materiałów i czynności — środki bezpieczeństwa ustala użytkownik (ostrzeżenie w rozdziale 1)
• Pirydyna, tetrahydrofuran i n-heptan są łatwopalne i szkodliwe; MSTFA reaguje z wilgocią — praca pod wyciągiem, w szczelnych fiolkach
• Wodór jako gaz nośny — szczelność instalacji i zabezpieczenia według instrukcji chromatografu

Najczęstsze pytania