🍎 Gęstość ziarna zbóż w stanie zsypnym (masa hektolitra) — metoda rutynowa, gęstościomierz 1 l

Chemia żywności PN-EN ISO 7971-3

Przegląd

Norma określa rutynową metodę oznaczania gęstości ziarna zbóż w stanie zsypnym, zwanej masą hektolitra, przy użyciu ręcznych lub automatycznych (mechanicznych, elektrycznych, elektronicznych) przyrządów pomiarowych. Masa hektolitra to stosunek masy ziarna do objętości, jaką zajmuje ono po nasypaniu do pojemnika w warunkach określonych przez producenta przyrządu, wyrażony w kilogramach na hektolitr ziarna w stanie dostarczonym; różni się od gęstości właściwej ziarniaków. Drugie wydanie ISO 7971-3:2019 zastępuje wydanie z 2009 r., wprowadzając wzór przeliczeniowy dla przyrządu Nilema litre dla pszenicy i jęczmienia.

Na masę hektolitra wpływa przestrzeń między ziarniakami (zależna od ich wielkości i kształtu) oraz gęstość samych ziarniaków; sposób wsypywania i układania się ziarna w pojemniku może powodować rozbieżności między przyrządami, dlatego każdy przyrząd musi być sprawdzony zgodnie z ISO 7971-2 wobec międzynarodowego przyrządu wzorcowego. Załączniki normy opisują dwa przyrządy ręczne o pojemności 1 l: KERN (pojemnik wstępny 1350 ± 10 ml, lej o średnicy wewnętrznej 79,0 mm, tłok 450 g, pojemnik pomiarowy o średnicy 88,2 mm) i Nilema litre.

W Polsce gęstościomierz zbożowy o pojemności 1 l (podstawa z poziomicą, mosiężny pojemnik pomiarowy z pierścieniem, krążek, nóż odcinający, napełniacz i pojemnik do wstępnego nasypywania 1350 ± 10 ml) posiada znak zatwierdzenia typu Głównego Urzędu Miar i świadectwo legalizacji; do pomiaru wymagana jest legalizowana waga elektroniczna II klasy dokładności, a wynik odczytuje się z tablic redukcyjnych lub z wagi z wbudowanym oprogramowaniem.

Zasada metody

Masę hektolitra otrzymuje się z masy określonej objętości ziarna wyznaczonej w kontrolowanych warunkach napełniania i przepływu. Pomiar wykonuje się na ziarnie oczyszczonym z dużych zanieczyszczeń (słoma, kamienie, duże ilości plew), w temperaturze równej temperaturze pomieszczenia, w dwóch powtórzeniach — najlepiej na dwóch różnych porcjach, bo ponowne nasypanie tej samej porcji zmniejsza tarcie między ziarniakami i zawyża wynik. Przyrząd ręczny ustawia się na twardej, poziomej (poziomica) podstawie i napełnia bez wstrząsów według instrukcji producenta; ziarno w pojemniku 1 l waży się z dokładnością do 1 g (mniejsze pojemniki — do 0,1 g). Przyrządy automatyczne wyświetlają wynik bezpośrednio po zastosowaniu wzorów korygujących; wymagają wyboru właściwego zboża (kalibracji), zalecanej objętości ziarna i opróżniania szuflady zbiorczej między próbkami. Wynikiem jest średnia dwóch oznaczeń do 0,1 kg/hl, jeżeli spełniono warunek powtarzalności r = 0,4 kg/hl (dla 67,5–84,5 kg/hl); w przeciwnym razie średnia czterech pomiarów.

Zastosowania

• Ocena jakości handlowej i klasyfikacja ziarna pszenicy, jęczmienia, owsa i żyta w skupie i obrocie
• Wymóg jakościowy dla pszenicy konsumpcyjnej w przetargach i rezerwach strategicznych
• Szacowanie wydajności przemiałowej i ocena wypełnienia ziarniaków w hodowli i doświadczalnictwie
• Rutynowa kontrola w laboratoriach młynarskich i elewatorach, także w połączeniu z analizatorami NIR

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN ISO 7971-3:2019-03

Tytuł (PL)

Ziarno zbóż — Oznaczanie gęstości w stanie zsypnym, zwanej masą hektolitra — Część 3: Metoda rutynowa

Title (EN)

Cereals — Determination of bulk density, called mass per hectolitre — Part 3: Routine method

Procedura krok po kroku

1. Przygotowanie próbki

   Usunąć duże zanieczyszczenia (słoma, kamienie, duże ilości luźnych plew). Doprowadzić ziarno do temperatury pomieszczenia, w którym wykonuje się pomiar.

2. Ustawienie przyrządu ręcznego

   Sprawdzić czystość i sprawność elementów. Ustawić przyrząd na twardej, płaskiej podstawie i wypoziomować przy użyciu poziomicy.

3. Napełnianie

   Nasypać ziarno zgodnie z instrukcją producenta przyrządu (np. wstępnie do kreski pojemnika 1350 ml, następnie przez lej do pojemnika pomiarowego), unikając jakichkolwiek wstrząsów; przy wstrząśnięciu przyrządu pomiar unieważnić i rozpocząć od nowa.

4. Odcięcie i ważenie

   Odciąć nadmiar ziarna nożem odcinającym, zważyć ziarno z pojemnika 1 l z dokładnością do 1 g (mniejszy pojemnik — do 0,1 g) i odczytać masę hektolitra z tablic redukcyjnych lub z wagi z oprogramowaniem.

5. Przyrząd automatyczny

   Ustawić na poziomej powierzchni z dala od skrajnych temperatur, wilgoci, pyłu i drgań; wybrać właściwe zboże (kalibracja), użyć zalecanej objętości ziarna, opróżnić szufladę zbiorczą między próbkami; odczytać wynik z wyświetlacza.

6. Powtórzenie

   Wykonać drugie oznaczenie, w miarę możliwości na innej porcji ziarna z tej samej próbki.

7. Wynik i sprawozdanie

   Jeżeli różnica nie przekracza r = 0,4 kg/hl, podać średnią dwóch oznaczeń do 0,1 kg/hl; w przeciwnym razie wykonać dwa dodatkowe pomiary i podać średnią czterech, opisując w sprawozdaniu warunki uzyskania wyniku. Sprawozdanie: metoda z odwołaniem do ISO 7971-3, wynik, szczegóły nieokreślone w normie, identyfikacja próbki.

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Pył zbożowy — pomiar w wentylowanym pomieszczeniu, w razie potrzeby maska przeciwpyłowa
• Nóż odcinający o hartowanym ostrzu w kształcie V — prowadzić za uchwyt, z dala od palców
• Ciężar przyrządu (ok. 6 kg) i wagi — stabilny stół, unikać wstrząsów także ze względu na poprawność pomiaru

Najczęstsze pytania