🔩 Oznaczanie gęstości tworzyw sztucznych nieporowatych (wyprasek i wytłoczek bez pustek, proszków, płatków i granulatu) trzema metodami: A — zanurzeniową (ważenie w powietrzu i w cieczy, obciążnik dla tworzyw lżejszych od cieczy), B — piknometru cieczowego (proszki, granulat, drobne kawałki, 1–5 g), C — miareczkową (dowolna postać bez pustek); warunki według wydania 2019: ciecz w 23 °C ± 2 °C (lub 27 °C), waga ± 0,1 mg, co najmniej trzy kształtki, średnia z trzema miejscami po przecinku (wydanie 2025 dodaje wymagania temperatury cieczy i powietrza i zmienia wymagania dla piknometru, termometru i cieczy); wydanie 2025 z poprawką na wypór powietrza w samych wzorach, PN-EN ISO 1183-1

Materiały i NDT PN-EN ISO 1183-1

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN PN-EN ISO 1183-1:2026-01 (wersja angielska; zakres po polsku na karcie), w całości: „W niniejszym dokumencie określono trzy metody oznaczania gęstości nieporowatych tworzyw sztucznych w postaci detali formowanych różnymi technikami, bez pustych przestrzeni, a także proszków, płatków i granulek. - Metoda A: metoda zanurzeniowa, ma zastosowanie do oznaczania gęstości stałych tworzyw (z wyjątkiem proszków), bez pustych przestrzeni. - Metoda B: metoda piknometru cieczowego, ma zastosowanie do cząstek, proszków, płatków, granulek lub małych kawałków gotowych wyrobów. - Metoda C: metoda miareczkowa, ma zastosowanie do tworzyw sztucznych w każdej postaci bez pustych przestrzeni. UWAGA Gęstość jest często wykorzystywana do obserwowania zmian struktury fizycznej lub składu tworzyw sztucznych. Gęstość może być również wykorzystana do oceny jednorodności próbek lub kształtek do badań. Gęstość tworzyw sztucznych często zależy od wyboru metody przygotowania kształtki do badań. W takim przypadku wszelkie szczegóły metody przygotowania kształtki do badań powinny być załączone do odpowiedniej specyfikacji tworzywa. Uwaga ta ma zastosowanie do wszystkich trzech metod. Załącznik C zawiera dalsze informacje dotyczące obliczania objętości kształtki do badań stosowanej do wyznaczania gęstości w przypadku zastosowania metody A (metoda zanurzeniowa).” Czytamy DWA dokumenty: próbkę ISO 1183-1:2025 (okładka, spis treści i przedmowa z listą zmian — tekstu rozdziałów w niej nie ma) oraz próbkę poprzedniego wydania ISO 1183-1:2019 od okładki do punktu 5.2.4.5 (strona 5). Szczegóły procedur podane niżej pochodzą z WYDANIA 2019 — w wydaniu 2025 zmieniono m.in. wzory i wymagania dla piknometru, termometru i cieczy, więc liczby z 2019 r. trzeba sprawdzić w tekście 2025.

WEDŁUG PRZEDMOWY ISO 1183-1:2025 (wydanie czwarte, 2025-06). Normę przygotował ISO/TC 61/SC 5 razem z CEN/TC 249 (porozumienie wiedeńskie); zastępuje wydanie trzecie (2019) po rewizji technicznej. Zmiany: w rozdziale 4 dodano wymagania temperatury cieczy i powietrza; w 5.1 wprowadzono wariant metody zanurzeniowej bez drutu do zawieszania kształtki; zmieniono wymagania dla piknometru, termometru i cieczy zanurzeniowych; doprecyzowano klasyczną procedurę z drutem; wzory gęstości w 5.1.4 uwzględniają teraz wypór powietrza; rozdział 6 (poprawka na wypór) usunięto — poprawkę przeniesiono do 5.1.4.4, a obliczenie gęstości powietrza do załącznika B, który stał się normatywny i dotyczy już tylko gęstości powietrza (poprawka w nowych wzorach 3 i 4); dodano załącznik C (wzory na objętość kształtki w metodzie zanurzeniowej) i załącznik D (objaśnienie wzorów). Spis treści 2025: zakres, powołania, terminy i symbole, kondycjonowanie i atmosfera badania, metody A (aparatura, ciecz, kształtki, procedura), B i C, precyzja (rozdział 6), sprawozdanie, załączniki A (ciecze do metody C), B (normatywny — gęstość powietrza), C, D, E (oświadczenie o precyzji).

WEDŁUG TEKSTU ISO 1183-1:2019 (rozdziały 1–5.2.4.5 — wydanie ZASTĄPIONE). Przedmowa 2019: ISO/TC 61/SC 5, wydanie trzecie zastąpiło ISO 1183-1:2012 (zmieniona poprawka na wypór); wersja poprawiona poprawiła definicję we wzorze (2). Ostrzeżenie ogólne. Zakres — jak na karcie (bez zdania o załączniku C). Powołania: ISO 291, ISO 472. Definicje: masa; masa pozorna (z ważenia wagą wzorcowaną); gęstość ρ = m/V w temperaturze T; objętość właściwa v = V/m = 1/ρ. Kondycjonowanie (4): atmosfera według ISO 291; zwykle niepotrzebne, bo samo oznaczenie doprowadza kształtkę do temperatury badania; kształtki, których gęstość zmienia się w czasie badania bardziej niż wymagana dokładność, kondycjonuje się według specyfikacji tworzywa. Metoda A (5.1): waga analityczna lub przyrząd do gęstości ± 0,1 mg (także automatyczny); naczynie, podstawka nad szalką, termometr z działką 0,1 °C (0–30 °C), drut odporny na korozję o średnicy najwyżej 0,5 mm, obciążnik (gdy gęstość kształtki jest mniejsza niż cieczy), piknometr z kapilarą przelewową i łaźnia ± 0,5 °C (do gęstości cieczy innej niż woda); ciecz — świeżo destylowana lub dejonizowana woda albo inna ciecz z najwyżej 0,1 % środka zwilżającego, nieoddziałująca na kształtkę (gęstości cieczy z akredytowanego źródła ze świadectwem nie trzeba mierzyć); kształtki bez pustek, nie proszek, najlepiej co najmniej 1 g, o gładkiej powierzchni bez wgłębień (pęcherzyki powietrza wprowadzają błędy); ważenie w powietrzu na drucie, potem w cieczy o temperaturze 23 °C ± 2 °C (albo 27 °C ± 2 °C), po usunięciu pęcherzyków cienkim drutem; gęstość cieczy innej niż woda — piknometrem w 23 °C ± 0,5 °C: ρIL = mIL/mW × ρW (wzór 1); gęstość kształtki ρS = mS,A × ρIL / (mS,A − mS,IL) (wzór 2); z obciążnikiem ρS = mS,A × ρIL / (mS,A + mK,IL − mS+K,IL) (wzór 3); wypór drutu w powietrzu zwykle pomija się; co najmniej trzy kształtki, średnia z trzema miejscami po przecinku. Metoda B (5.2): waga ± 0,1 mg, piknometr, łaźnia, eksykator z próżnią; kształtki (proszki, granulat, płatki) w postaci dostarczonej, 1–5 g; piknometr pusty, z materiałem, zalany cieczą i odpowietrzony pod próżnią, dopełniony w 23 °C ± 0,5 °C; potem z odpowietrzoną wodą; ρS = mS × ρIL / (m₁ − m₂) (wzór 4, m₁ — masa cieczy w pustym piknometrze, m₂ — w piknometrze z kształtką); co najmniej trzy kształtki.

STATUS (stan kart na 02.10.2026). Karta PN-EN ISO 1183-1:2026-01 (wersja angielska, publikacja 07-01-2026, 34 strony, grupa cenowa Q) nie ma nagłówka „Wycofana”: Sektor Chemii, KT 141 Tworzyw Sztucznych, ICS 83.080.01, „Wprowadza: EN ISO 1183-1:2025 [IDT], ISO 1183-1:2025 [IDT]”, „Zastępuje: PN-EN ISO 1183-1:2019-05 – wersja angielska”. Karta PN-EN ISO 1183-1:2019-05 ma nagłówek „Wycofana”: data wycofania 07-01-2026, „Zastąpiona przez: PN-EN ISO 1183-1:2026-01”. Trzy pytania o wydanie wycofane: kiedy — 07.01.2026; czym zastąpiono — PN-EN ISO 1183-1:2026-01 (karta bez nagłówka „Wycofana”, koniec łańcucha); co zmieniło się dla wyniku — według przedmowy ISO 1183-1:2025 poprawka na wypór powietrza weszła do samych wzorów gęstości (wcześniej była osobnym rozdziałem 6 i informacyjnym załącznikiem B), doszedł wariant zanurzeniowy bez drutu i zmieniły się wymagania dla piknometru, termometru, cieczy oraz temperatury cieczy i powietrza. Katalog EVS (odczyt 02.10.2026) podaje ISO 1183-1:2025 jako ważną od 19.06.2025, a ISO 1183-1:2019 jako poprzednią.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 02.10.2026). Numer 1183-1 stoi w 8 rekordach u 8 laboratoriów: AB 001, AB 005, AB 023, AB 041, AB 128, AB 163, AB 237, AB 1256. W aktualnych zakresach na stronach PCA (odczyt 02.10.2026, wydania od 16.07.2025 do 20.07.2026): wydanie 2026-01 podają AB 163 i AB 237, „EN ISO 1183-1:2025” bez członu PN — AB 1256, wydanie 2019-05 — AB 001 i AB 005, numer bez roku — AB 023, AB 041 i AB 128. Zakładka „Laboratoria” szuka zapisów ZACZYNAJĄCYCH SIĘ od „PN-EN ISO 1183-1” i pokazuje 7 laboratoriów; AB 1256 ma w bazie zapis „EN ISO 1183-1:2025”, więc tej zakładce nie wychodzi — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 02.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). Tworzywa sztuczne nieporowate i wyroby z nich — „Gęstość”: metodą A / zanurzeniową / immersyjną (AB 001, AB 023, AB 041, AB 128, AB 163, AB 237, AB 1256), „metodą wagową” od 0,5 do 3 g/cm³ (AB 005); zakresy: od 0,1 do 1 g/cm³ (AB 041 — rury, kształtki i wyroby, zakres elastyczny), od 0,3 do 2 g/cm³ (AB 237, AB 1256), dolny zakres oznaczalności 0,3 g/cm³ (AB 163), od 0,9 do 2 g/cm³ (AB 128). Metod B i C żadne laboratorium nie wskazuje wprost.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy wydaniu: laboratoria z wydaniem 2019-05 liczą gęstość wzorami, w których wypór powietrza był osobną poprawką; wydanie 2026-01 wprowadza go do wzorów — przy porównaniu wyników z dwóch wydań trzeba wiedzieć, czy poprawkę zastosowano. Przy cieczy i temperaturze (według wydania 2019; w wydaniu 2025 wymagania temperatury cieczy i powietrza dodano w rozdziale 4, a wymagania dla termometru i cieczy w 5.1 zmieniono — tekstu nie mamy): ciecz 23 °C ± 2 °C (albo 27 °C), środek zwilżający najwyżej 0,1 %; pęcherzyki powietrza na kształtce wprowadzają błędy (5.1.3) — norma każe usuwać je cienkim drutem i wymaga gładkiej powierzchni bez wgłębień. Przy tworzywach lżejszych od cieczy: gęstość poniżej gęstości cieczy wymaga obciążnika i wzoru 3 zamiast 2 — dotyczy to zakresów od 0,1 g/cm³ (AB 041) i od 0,3 g/cm³ (AB 163, AB 237, AB 1256). Przy przygotowaniu: gęstość często zależy od sposobu przygotowania kształtki — szczegóły mają być w specyfikacji tworzywa. Przy liczbie kształtek (według wydania 2019): co najmniej trzy, średnia z trzema miejscami po przecinku.

CZEGO NIE PODAJEMY. Z wydania 2025 nie mamy tekstu żadnego rozdziału — nie podajemy więc nowych wzorów 3 i 4, wymagań temperatury powietrza, wariantu bez drutu ani danych precyzji (rozdział 6 i załącznik E); z wydania 2019 nie mamy metody C (miareczkowej), rozdziału 6 (poprawka na wypór), sprawozdania ani załączników.

Zasada metody

Gęstość tworzywa bez pustek wyznacza się z masy kształtki i jej objętości: metodą zanurzeniową — z różnicy masy w powietrzu i w cieczy o znanej gęstości (obciążnik dla tworzyw lżejszych), metodą piknometru — z masy cieczy wypartej przez proszek lub granulat (metody miareczkowej C w czytanych fragmentach nie ma); wydanie 2025 uwzględnia wypór powietrza we wzorach.

Zastosowania

• Tworzywa sztuczne nieporowate, wypraski, wytłoczki, rury i kształtki — 8 laboratoriów w zakresach PCA
• Proszki, granulaty i płatki tworzyw (metoda piknometru cieczowego)
• Śledzenie zmian struktury i składu oraz jednorodności tworzyw

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN ISO 1183-1:2026-01 (wersja angielska; EN ISO 1183-1:2025 IDT, ISO 1183-1:2025 IDT)

Tytuł (PL)

Tworzywa sztuczne — Metody oznaczania gęstości tworzyw sztucznych nieporowatych — Część 1: Metoda zanurzeniowa, metoda piknometru cieczowego i metoda miareczkowa

Title (EN)

Plastics — Methods for determining the density of non-cellular plastics — Part 1: Immersion method, liquid pycnometer method and titration method

Procedura krok po kroku

1. Wybór metody i kształtki

   A — kształtki stałe bez pustek (najlepiej ≥ 1 g, gładkie); B — proszki i granulat 1–5 g; C — dowolna postać. PN-EN ISO 1183-1:2026-01 aktualna, wydanie 2019-05 wycofane 07.01.2026 (stan kart na 02.10.2026).

2. Kondycjonowanie

   Atmosfera według ISO 291; zwykle niepotrzebne, wyjątki według specyfikacji tworzywa; w wydaniu 2025 dodane wymagania temperatury cieczy i powietrza.

3. Metoda A

   Masa w powietrzu, potem w cieczy (23 °C ± 2 °C według wydania 2019; w wydaniu 2025 wymagania temperatury zmieniono) po usunięciu pęcherzyków; tworzywa lżejsze od cieczy — z obciążnikiem.

4. Metoda B

   Piknometr pusty, z materiałem, z cieczą po odpowietrzeniu pod próżnią, w 23 °C ± 0,5 °C (wydanie 2019; w wydaniu 2025 wymagania dla piknometru, termometru i cieczy zmieniono); potem z wodą odpowietrzoną.

5. Wynik

   Gęstość według wzorów wydania 2025 (z wyporem powietrza — tekstu nie mamy); według wydania 2019 co najmniej trzy kształtki, średnia z trzema miejscami po przecinku.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Norma ostrzega ogólnie o możliwych niebezpiecznych materiałach i czynnościach; ciecze inne niż woda (zwłaszcza w metodzie C) — według kart charakterystyki
• UWAGA MERYTORYCZNA: wydanie 2019-05 wycofane 07.01.2026 — w wydaniu 2026-01 poprawka na wypór powietrza jest we wzorach; tworzywa lżejsze od cieczy wymagają obciążnika

Najczęstsze pytania