⛽ Gęstość w 15 °C i prężność par gazów skroplonych LPG obliczane ze składu molowego (chromatografia gazowa według ISO 7941) i czynników składników; PN-EN ISO 8973

Petrochemia PN-EN ISO 8973

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. ISO 8973:1997 (rozdz. 1): uproszczona metoda obliczania gęstości i prężności par gazów skroplonych LPG na podstawie danych o składzie oraz czynników gęstości i prężności par poszczególnych składników, podanych w normie. Metoda jest przeznaczona do specyfikacji jakości produktu, a nie do pomiaru ilości przy przekazywaniu (rozliczeniach) — tu norma odsyła do ISO 6578. Definicje (rozdz. 3): LPG — gaz węglowodorowy, który można przechowywać albo przetłaczać w fazie ciekłej pod umiarkowanym ciśnieniem i w temperaturze otoczenia, złożony głównie z alkanów albo alkenów C3 i C4, zwykle z mniej niż 5 % objętościowych cieczy składników o większej liczbie atomów węgla, o nadciśnieniu par nie większym niż około 1600 kPa w 40 °C; czynnik gęstości — gęstość składnika w fazie ciekłej pod własną prężnością par w 15 °C, w kg/m³; prężność par — w kPa bezwzględnie (nadciśnienie + ciśnienie otoczenia); czynnik prężności par — bezwzględna prężność par składnika w 37,8, 40, 50 albo 70 °C, w kPa. Pole „Zakres” karty PKN PN-EN ISO 8973:2000, w całości: „Opisano uproszczoną metodę obliczania gęstości i prężności par skroplonych gazów węglowodorowych (LPG) opartą na addytywnych danych współczynników gęstości i prężności par dla indywidualnych składników LPG. Wykaz tych współczynników podano w załączniku A. Metoda jest przeznaczona do zastosowania w wymaganiach jakościowych produktu natomiast nie jest przeznaczona do zastosowania do pomiarów ilościowych w obrocie towarowym (patrz ISO 6578)” (na karcie bez kropki).

PRZEBIEG I OBLICZENIA (ISO 8973:1997, rozdz. 4–9 i załącznik A — pełny tekst normy przeczytany). Zasada: skład molowy LPG oznacza się chromatografią gazową według ISO 7941, a z niego oblicza gęstość cieczy i prężność par, używając czynników z normy. Gęstość: ułamek masowy każdego składnika wi = xi·Mi / Σ(xi·Mi) (xi — ułamek molowy, Mi — względna masa cząsteczkowa), a gęstość LPG w 15 °C ρ = 1 / Σ(wi/ρi), gdzie ρi — czynnik gęstości składnika. Prężność par: prężność cząstkowa składnika pvp,i = xi·pv,i (pv,i — czynnik prężności w 37,8, 40, 50 albo 70 °C), prężność bezwzględna LPG pv = Σ pvp,i, a nadciśnienie par pve = pv − ciśnienie atmosferyczne (101,325 kPa). Wynik: gęstość z dokładnością do 0,1 kg/m³, prężność par do 1 kPa. Precyzja zależy od precyzji oznaczenia składu chromatografią i od dokładności czynników. Sprawozdanie: powołanie normy, rodzaj i identyfikacja produktu, wynik, odstępstwa od procedury, data. Czynniki z tablicy A.1 (względna masa cząsteczkowa; czynnik gęstości w 15 °C, kg/m³; czynniki prężności par w 37,8 / 40 / 50 / 70 °C, kPa), wybrane wiersze: propan — 44,097 2; 507,30; 1317 / 1352 / 1672 / 2634; butan — 58,123 0; 584,06; 355 / 377 / 486 / 831; izobutan (2-metylopropan) — 58,123 0; 562,98; 507 / 531 / 659 / 1115; propen — 42,081 4; 521,33; 1570 / 1661 / 2026 / 3141; etan — 30,069 4; czynnik gęstości 375,76 w wydaniu 1997, a po poprawce Amd 1:2020 — 359,78; 5269 / 5611 / 6282 / 9119. Tablica obejmuje też eten, buteny, butadieny, pentany i 1-penten; norma zastrzega, że czynniki są wartościami empirycznymi do stosowania wyłącznie w tych obliczeniach.

POPRAWKA ISO 8973:1997/Amd 1:2020 (pełny tekst, 1 strona). Powołanie ISO 7941 bez daty (zamiast ISO 7941:1988); ISO 6578:1991 przeniesiona do bibliografii (z przypisem, że jest wycofana); w 6.3.2 dopisane brakujące słowo „pressure” w zdaniu o prężności par; w tablicy A.1 czynnik gęstości etanu 375,76 zastąpiony przez 359,78.

STATUS (stan kart PKN na 10.10.2026). Karta PN-EN ISO 8973:2000 (wersja polska) bez etykiety wycofania: tytuł „Skroplone gazy węglowodorowe -- Oznaczanie gęstości i prężności par metodą obliczeniową”, publikacja 03-07-2000, 9 stron, Sektor Chemii, KT 223 Gazów Technicznych, „Wprowadza: EN ISO 8973:1999 [IDT], ISO 8973:1997 [IDT]”, ICS 75.160.30, w polu „Elementy dodatkowe” — PN-EN ISO 8973:2000/A1:2020-10E. Karta zmiany PN-EN ISO 8973:2000/A1:2020-10 (wersja angielska): publikacja 15-10-2020, 12 stron, „Wprowadza: EN ISO 8973:1999/A1:2020 [IDT], ISO 8973:1997/Amd 1:2020 [IDT]”, pole „Zakres”: „Zmieniono pierwsze zdanie w 6.3.2 i współczynnik gęstości dla etanu w Tablicy A.1.” Wyszukiwarka PKN, hasło „ISO 8973” (10.10.2026): tylko te dwie karty. Polski tekst normy pochodzi więc z 2000 r. i ma tablicę A.1 z wydania 1997, a zmiana z nowym czynnikiem etanu jest tylko po angielsku. W katalogu iTeh (odczyt 10.10.2026) ISO 8973:1997 ma status „Published”, a ostatni przegląd okresowy zakończył się potwierdzeniem normy 29.08.2026; EN ISO 8973:1999 — „Published”.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji z 10.10.2026 i aktualne dokumenty PCA odczytane 10.10.2026). Numer 8973 stoi w 30 rekordach u 7 laboratoriów: AB 1275 (10 rekordów), AB 079 (6), AB 009, AB 103, AB 484, AB 1278 (po 3) i AB 474 (2). W aktualnych dokumentach PCA norma jest u sześciu laboratoriów, bez pozycji zawieszonych; strona PCA laboratorium AB 474 nie miała 10.10.2026 dołączonego dokumentu zakresu. Zapisy: „PN-EN ISO 8973:2000+A1:2020-10” (większość), „PN-EN ISO 8973” bez roku (AB 1278 i jeden rekord AB 009). Zakładka „Laboratoria” („PN-EN ISO 8973”) pokazuje wszystkie 7 laboratoriów.

CO BADAJĄ LABORATORIA (kopia i dokumenty PCA). Przedmiot: paliwa gazowe — LPG, skroplone gazy węglowodorowe, u AB 009 także biokomponenty (bio-propan). Wielkości „z obliczeń”: gęstość w 15 °C (AB 079, AB 103, AB 474, AB 1275, AB 1278); prężność par oszacowana w 37,8, 40, 50 i 70 °C, a u części laboratoriów także w −10, −5, 0, 10 i 20 °C (AB 079, AB 103, AB 474, AB 484, AB 1275); względna prężność par w 20 °C (AB 1275); temperatura, w której oszacowana względna prężność par jest nie mniejsza niż 150 kPa (AB 009, AB 079, AB 103, AB 484, AB 1275, AB 1278) albo 200 kPa (AB 009, AB 1275). Przy wielkościach w niskich temperaturach i przy temperaturze progowej laboratoria powołują obok niej także PN-EN 589 (wymagania dla LPG do silników), załącznik C — wszystkie siedem, w różnych wydaniach (2019-04, +A1:2022-07, 2024-08 albo bez roku).

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Pierwsze — stary czynnik etanu: obliczenie z czynnikiem 375,76 zamiast 359,78 kg/m³ (Amd 1:2020; kto liczy z samego polskiego tekstu PN-EN ISO 8973:2000, ma stary czynnik) daje dla mieszanin zawierających etan zawyżoną gęstość (większe ρi zmniejsza składnik wi/ρi sumy w mianowniku); w arkuszu obliczeniowym trzeba sprawdzić tablicę czynników, nie tylko wzory. Drugie — bezwzględna a względna prężność: czynniki dają prężność BEZWZGLĘDNĄ; nadciśnienie to wynik minus 101,325 kPa, a wymagania produktowe bywają podawane w nadciśnieniu. Trzecie — temperatury spoza tablicy: tekst ISO 8973 podaje czynniki prężności tylko dla 37,8, 40, 50 i 70 °C; wartości w −10…20 °C i temperatury progowe 150/200 kPa w zakresach laboratoriów są liczone razem z PN-EN 589 zał. C — treści tego załącznika tu nie czytaliśmy. Czwarte — to obliczenie, nie pomiar: dokładność zależy od analizy chromatograficznej i od czynników, a metoda nie nadaje się do rozliczeń ilościowych (ISO 6578). Piąte — gęstość w 15 °C to gęstość cieczy pod własną prężnością par, nie gęstość gazu.

CZEGO NIE PODAJEMY. Norma i poprawka przeczytane w całości; nie podajemy procedury chromatograficznej ISO 7941, wymagań PN-EN 589 ani treści jej załącznika C (temperatury progowe prężności par), ani wszystkich wierszy tablicy A.1 (część wierszy we fragmencie próbnym jest nieczytelna pod znakiem wodnym).

Zasada metody

Skład molowy LPG oznacza się chromatografią gazową (ISO 7941); gęstość cieczy w 15 °C oblicza się jako ρ = 1/Σ(wi/ρi) z ułamków masowych wi = xiMi/Σ(xiMi) i czynników gęstości składników, a prężność par jako sumę prężności cząstkowych pv = Σ xi·pv,i z czynników w 37,8, 40, 50 albo 70 °C; nadciśnienie = pv − 101,325 kPa (ISO 8973:1997, rozdz. 4–6; czynniki w tablicy A.1, czynnik gęstości etanu według Amd 1:2020).

Zastosowania

• Gazy skroplone LPG (alkany i alkeny C3–C4, nadciśnienie par do ok. 1600 kPa w 40 °C) — specyfikacje jakości produktu (ISO 8973:1997, rozdz. 1 i 3)
• Nie do pomiaru ilości przy przekazywaniu i rozliczeniach (odesłanie do ISO 6578)
• W zakresach akredytacji: 7 laboratoriów — gęstość w 15 °C, prężność par w kilku temperaturach i temperatura progowa prężności (z PN-EN 589 zał. C)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN ISO 8973:2000 + PN-EN ISO 8973:2000/A1:2020-10 (norma w wersji polskiej, zmiana w wersji angielskiej; wprowadzają EN ISO 8973:1999 [IDT], ISO 8973:1997 [IDT], EN ISO 8973:1999/A1:2020 [IDT] oraz ISO 8973:1997/Amd 1:2020 [IDT])

Tytuł (PL)

Skroplone gazy węglowodorowe — Oznaczanie gęstości i prężności par metodą obliczeniową

Title (EN)

Liquefied petroleum gases — Calculation method for density and vapour pressure

Procedura krok po kroku

1. Pobranie próbki i analiza składu

   Skład molowy LPG chromatografią gazową według ISO 7941 (pobieranie próbek LPG — według osobnej normy, np. ISO 4257).

2. Gęstość

   Ułamki masowe wi = xiMi/Σ(xiMi); ρ(15 °C) = 1/Σ(wi/ρi) z czynników tablicy A.1 (etan: 359,78 po Amd 1:2020).

3. Prężność par

   pv = Σ xi·pv,i w wybranej temperaturze (37,8, 40, 50 albo 70 °C); nadciśnienie pve = pv − 101,325 kPa.

4. Wynik i sprawozdanie

   Gęstość do 0,1 kg/m³, prężność do 1 kPa; w sprawozdaniu powołanie normy, identyfikacja produktu, wynik, odstępstwa, data. PN-EN ISO 8973:2000 ze zmianą A1:2020-10 aktualna (stan kart PKN na 10.10.2026).

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Pobieranie i analiza LPG — gaz skrajnie łatwopalny pod ciśnieniem; ryzyko odmrożeń przy kontakcie z cieczą; wentylacja i brak źródeł zapłonu
• UWAGA MERYTORYCZNA: wynik jest obliczeniem ze składu, nie pomiarem gęstości ani prężności

Najczęstsze pytania