🔩 Gęstość farb, lakierów i podobnych wyrobów o niskiej lub średniej lepkości metodą piknometryczną — piknometr metalowy (50 albo 100 cm³) albo szklany Gay-Lussaca (10–100 cm³), temperatura odniesienia 23,0 °C ± 0,5 °C, odpowietrzenie próbki przed oznaczeniem (od 2023 r.), ρ = (m2 − m1)/Vt bez poprawki na wypór powietrza, precyzja r = 0,005 i R = 0,007 g/cm³ dla wyrobów lakierowych, PN-EN ISO 2811-1

Materiały i NDT PN-EN ISO 2811-1

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN PN-EN ISO 2811-1:2023-03, w całości: „W niniejszym dokumencie określono metodę oznaczania gęstości farb, lakierów i podobnych produktów za pomocą piknometru metalowego lub piknometru Gay-Lussaca. Zastosowanie metody jest ograniczone do materiałów o niskiej lub średniej lepkości w temperaturze badania. Do materiałów o wysokiej lepkości można stosować piknometr Hubbarda (patrz ISO 3507).” Tekst normy czytamy we fragmencie próbnym ISO 2811-1:2023 od okładki do punktu A.2 załącznika A (wzory na objętość piknometru i objaśnienia symboli); tablicy A.1 (gęstość wody), końca załącznika A i załącznika B (zmiany temperatury, wzór B.2) nie mamy.

WEDŁUG TEKSTU ISO 2811-1:2023 (przedmowa, rozdziały 1–11, załącznik A do A.2). Normę przygotował ISO/TC 35/SC 9 z CEN/TC 139. Wydanie czwarte zastępuje trzecie (2016); zmiany: w 8.2 dodano wymaganie odpowietrzenia próbki przed oznaczeniem dla uzyskania powtarzalnych wyników, tekst poprawiono redakcyjnie i zaktualizowano powołania. Zakres (rozdział 1): metoda dla farb, lakierów i podobnych wyrobów z piknometrem metalowym albo Gay-Lussaca, ograniczona do materiałów o niskiej lub średniej lepkości w temperaturze badania; do materiałów o dużej lepkości — piknometr Hubbarda (ISO 3507). Powołania: ISO 1513 (sprawdzanie i przygotowanie próbek), ISO 3696 (woda), ISO 15528 (pobieranie). Definicja (3.1): gęstość ρ — masa podzielona przez objętość porcji materiału, w g/cm³. Zasada (rozdział 4): piknometr napełnia się wyrobem; gęstość oblicza się z masy wyrobu i znanej objętości piknometru. Temperatura (rozdział 5): wpływ temperatury na gęstość jest bardzo istotny; temperaturą odniesienia jest (23,0 ± 0,5) °C, porównawczo można przyjąć inną uzgodnioną, np. (20,0 ± 0,5) °C według przepisów metrologicznych (B.2); próbkę i piknometr kondycjonuje się do tej temperatury, a w czasie badania temperatura nie może się zmienić o więcej niż 0,5 °C. Aparatura (rozdział 6): piknometr metalowy 50 albo 100 cm³, cylindryczny, z materiału odpornego na korozję, z dopasowaną pokrywką z otworem pośrodku i wklęsłą od spodu (rysunek 1), albo szklany Gay-Lussaca 10–100 cm³ (rysunek 2); waga analityczna o błędzie granicznym 1 mg dla piknometrów poniżej 50 ml i 10 mg dla 50–100 ml; termometr o błędzie granicznym 0,2 °C (zwykle rozdzielczość 0,05 °C); komora termostatowana mieszcząca wagę, piknometr i próbkę albo łaźnia wodna. Pobieranie (rozdział 7): próbka reprezentatywna według ISO 15528, przygotowana według ISO 1513, bez pęcherzyków powietrza. Przebieg (rozdział 8): jedno oznaczenie na świeżej próbce; piknometr musi być wzorcowany (przykład w załączniku A); piknometr i próbkę umieszcza się w komorze przy wadze albo w łaźni i czeka ok. 30 min na wyrównanie temperatury; mierzy się temperaturę próbki tT i pilnuje jej przez całe oznaczenie; masę pustego piknometru m1 notuje się z dokładnością 10 mg (50–100 cm³) albo 1 mg (poniżej 50 cm³); zależnie od matrycy próbkę odpowietrza się (uwaga: dla wyrobów wodorozcieńczalnych odpowiednie okazało się mieszanie ok. 30 s przy 2000 min⁻¹); napełnia się piknometr bez pęcherzyków, zakłada pokrywkę lub korek, wyciera nadmiar materiałem zwilżonym rozpuszczalnikiem i watą, waży (m2); ciecz na szlifach lub stykach pokrywki zawyża odczyt. Obliczenie (rozdział 9): ρ = (m2 − m1)/Vt, Vt — objętość piknometru w temperaturze badania według załącznika B; bez poprawki na wypór powietrza, bo większość procedur sterowania napełniarkami wymaga wartości nieskorygowanej, a poprawka (0,0012 g/cm³) jest pomijalna wobec precyzji; w innej temperaturze niż odniesienia — wzór B.2. Precyzja (rozdział 10, prawdopodobieństwo 95 %): powtarzalność r = 0,001 g/cm³ dla rozpuszczalników i 0,005 g/cm³ dla wyrobów lakierowych; odtwarzalność R = 0,002 i 0,007 g/cm³. Sprawozdanie (rozdział 11): m.in. identyfikacja wyrobu, powołanie na ISO 2811-1:2023, typ piknometru, temperatura badania, wynik w g/cm³ zaokrąglony do 0,001 (piknometry poniżej 50 cm³) albo 0,01 g/cm³ (50–100 cm³), odstępstwa, nietypowe zjawiska, data. Załącznik A (informacyjny, przykład wzorcowania): piknometr czyści się rozpuszczalnikiem niezostawiającym osadu, suszy, odstawia na 30 min przy wadze, waży (m1); napełnia wodą destylowaną albo dejonizowaną klasy 2 według ISO 3696, uprzednio przegotowaną i doprowadzoną do temperatury nie niższej niż o 1 °C od temperatury badania; doprowadza do temperatury badania, usuwa wypływ, osusza i natychmiast waży (m3) — zaleca się szczypce lub watę celulozową, bo dotyk ogrzewa piknometr; wzorcowanie w tej samej temperaturze co oznaczenie, inaczej poprawka według załącznika B; objętość Vt ze wzoru A.1 (z gęstościami wody, powietrza i odważników) albo A.2: Vt = (m3 − m1)/(ρW − 0,0012) × 0,99985; tu kończy się przeczytany fragment.

STATUS (stan kart na 02.10.2026). Karty PN-EN ISO 2811-1:2023-03 w wersji angielskiej (publikacja 20-03-2023, 22 strony, grupa cenowa L) i polskiej (publikacja 18-07-2025, 18 stron, grupa cenowa J) nie mają nagłówka „Wycofana”: Sektor Chemii, KT 175 Farb i Lakierów, ICS 87.040, „Wprowadza: EN ISO 2811-1:2023 [IDT], ISO 2811-1:2023 [IDT]”, „Zastępuje: PN-EN ISO 2811-1:2016-04 – wersja angielska i polska”. PN-EN ISO 2811-1:2016-04 (wersja polska z 07-12-2018, wprowadzała ISO 2811-1:2016) — wycofana 20-03-2023; sama zastąpiła PN-EN ISO 2811-1:2012. Wyszukiwarka PKN pod hasłem „PN-EN ISO 2811-1” (02.10.2026) pokazuje też PN-EN ISO 2811-1:2002, 2011 i 2012.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 02.10.2026). Numer 2811-1 stoi w 6 rekordach u 6 laboratoriów: AB 054, AB 163, AB 424, AB 556, AB 910, AB 1700. W aktualnych zakresach na stronach PCA (odczyt 02.10.2026, wydania od 03.10.2023 do 17.07.2026) numer stoi u wszystkich 6: z rokiem „2023-03” u AB 163 i AB 1700, z wycofanym wydaniem „2016-04” u AB 556 (zakres z 03.10.2023), bez roku u AB 054, AB 424 i AB 910. Żaden wiersz nie jest złożony pogrubioną kursywą (u AB 054 i AB 1700 zawieszenie dotyczy innej części zakresu). Zakładka „Laboratoria” szuka zapisów ZACZYNAJĄCYCH SIĘ od „PN-EN ISO 2811-1” i pokazuje wszystkie 6 laboratoriów i 6 pozycji — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 02.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). Farby i lakiery, surowce do farb (AB 163, AB 1700 — obok PN-EN ISO 1513:2010), roztwory gruntujące i farby elewacyjne do systemów ociepleń z zakresem (1,0–2,5) g/cm³ obok ETAG 004 i europejskich dokumentów oceny (AB 054), farby i grunty obok ETAG 004:2013 i EAD 040083-00-0404 (AB 556), materiały do poziomego oznakowania dróg (AB 424), farby i lakiery obok procedury PB-DLS/70 (AB 910); metoda piknometryczna.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy temperaturze: gęstość silnie zależy od temperatury — wynik bez podanej temperatury badania (23,0 °C albo uzgodnionej) jest nieporównywalny, a zmiana o więcej niż 0,5 °C w czasie badania unieważnia oznaczenie. Przy powietrzu: od 2023 r. próbkę odpowietrza się — pęcherzyki zaniżają gęstość. Przy lepkości: wyroby o dużej lepkości wymagają piknometru Hubbarda (ISO 3507), nie tej normy. Przy wzorcowaniu: objętość piknometru wyznacza się w temperaturze oznaczenia albo przelicza według załącznika B; dotyk gołą ręką ogrzewa piknometr. Przy zaokrągleniu: piknometr 50–100 cm³ daje wynik do 0,01 g/cm³, mniejszy — do 0,001 g/cm³. Przy powołaniu: zakres z wydaniem 2016-04 (AB 556) nie obejmuje wymagania odpowietrzenia.

CZEGO NIE PODAJEMY. Nie mamy tablicy A.1 (gęstość wody w zależności od temperatury), końca załącznika A ani załącznika B — nie podajemy więc wartości gęstości wody ani wzoru przeliczenia gęstości i objętości na inną temperaturę.

Zasada metody

Wzorcowany piknometr o znanej objętości Vt napełnia się odpowietrzonym wyrobem w temperaturze 23,0 °C ± 0,5 °C (albo uzgodnionej), waży pusty (m1) i napełniony (m2) i oblicza gęstość ρ = (m2 − m1)/Vt w g/cm³, bez poprawki na wypór powietrza.

Zastosowania

• Farby, lakiery, grunty i surowce do farb — kontrola jakości i napełniania (6 laboratoriów)
• Farby elewacyjne i roztwory gruntujące do systemów ociepleń (ETAG 004, europejskie dokumenty oceny)
• Materiały do poziomego oznakowania dróg

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN ISO 2811-1:2023-03 (wersje angielska i polska; EN ISO 2811-1:2023 IDT, ISO 2811-1:2023 IDT)

Tytuł (PL)

Farby i lakiery — Oznaczanie gęstości — Część 1: Metoda piknometryczna

Title (EN)

Paints and varnishes — Determination of density — Part 1: Pycnometer method

Procedura krok po kroku

1. Próbka i wzorcowanie

   Pobranie według ISO 15528, przygotowanie według ISO 1513 (bez pęcherzyków); piknometr wzorcowany wodą klasy 2 w temperaturze badania (załącznik A). PN-EN ISO 2811-1:2023-03 aktualna (stan kart na 02.10.2026).

2. Wyrównanie temperatury

   Piknometr i próbka w komorze przy wadze albo w łaźni przez ok. 30 min; pomiar temperatury próbki tT i kontrola przez całe oznaczenie (zmiana ≤ 0,5 °C).

3. Ważenie pustego piknometru i odpowietrzenie

   m1 z dokładnością 10 mg (50–100 cm³) albo 1 mg (< 50 cm³); odpowietrzenie próbki zależnie od matrycy.

4. Napełnienie i ważenie

   Napełnienie bez pęcherzyków, założenie pokrywki lub korka, wytarcie nadmiaru materiałem zwilżonym rozpuszczalnikiem i watą, ważenie (m2).

5. Obliczenie i sprawozdanie

   ρ = (m2 − m1)/Vt, bez poprawki na wypór; jedno oznaczenie na świeżej próbce; w sprawozdaniu typ piknometru, temperatura i wynik zaokrąglony według rozdziału 11.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Farby rozpuszczalnikowe i rozpuszczalniki do czyszczenia — palne i szkodliwe, praca z wentylacją, rękawice; przeczytany fragment normy nie zawiera ostrzeżeń bhp
• UWAGA MERYTORYCZNA: wynik bez temperatury badania jest nieporównywalny; od 2023 r. próbkę odpowietrza się, a wyroby o dużej lepkości bada się piknometrem Hubbarda (ISO 3507)

Najczęstsze pytania