🌿 Ftalan dibutylu w powietrzu na stanowiskach pracy — chromatografia gazowa z detekcją płomieniowo-jonizacyjną (GC-FID), PN-Z-04495 (norma wycofana)
Krótko: o co chodzi
Oznaczanie ftalanu dibutylu w powietrzu na stanowiskach pracy chromatografią gazową z detekcją płomieniowo-jonizacyjną. Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04495:2018-09 (wersja polska); STATUS (stan na 18.11.2026): wycofana 20-11-2024; karta bez pól „Zastąpiona przez” i „Zastępuje”; aktualna dla tej substancji: PN-Z-04575:2026-04 (GC-MS, 0,06 mg/m³ dla 720 l). Procedura obejmuje 5 kroków; stosuje się je m.in. do: Pomiary ftalanu dibutylu w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 0,6 mg/m³ dla frakcji wdychalnej (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 268).
W skrócie
- Norma: PN-Z-04495:2018-09 (wersja polska)
- Kategoria: Środowisko
- Kroków procedury: 5
- STATUS (stan na 18.11.2026): wycofana 20-11-2024; karta bez pól „Zastąpiona przez” i „Zastępuje”; aktualna dla tej substancji: PN-Z-04575:2026-04 (GC-MS, 0,06 mg/m³ dla 720 l)
- Wydanie (z karty PKN): PN-Z-04495:2018-09, wersja polska; publikacja 12-09-2018, 8 stron, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30
- Technika i oznaczalność (z karty): chromatografia gazowa z detekcją płomieniowo-jonizacyjną; najmniejsze oznaczalne stężenie 0,5 mg/m³ dla 720 l powietrza
Przegląd
STATUS (stan na 18.11.2026). Karta PN-Z-04495:2018-09 (wersja polska) ma nagłówek „Wycofana”: publikacja 12-09-2018, data wycofania 20-11-2024, 8 stron, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; pól „Zastąpiona przez” i „Zastępuje” nie ma. Wyszukiwarka PKN pod hasłem „ftalanu dibutylu” (18.11.2026) pokazuje aktualną PN-Z-04575:2026-04 „Ochrona czystości powietrza -- Oznaczanie ftalanu dibutylu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej ze spektrometrią mas” — według jej karty publikacja 01-04-2026, 10 stron, najmniejsze oznaczalne stężenie 0,06 mg/m³ dla próbki 720 l, bez pola „Zastępuje”. Karty obu norm nie łączą się polami „Zastępuje” ani „Zastąpiona przez”.
CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty katalogowej PKN, w całości: „W niniejszej normie podano metodę oznaczania ftalanu dibutylu (nr CAS: 84-74-2) w powietrzu na stanowiskach pracy, z zastosowaniem chromatografii gazowej z detekcją płomieniowo-jonizacyjną. Metodę stosuje się podczas kontroli warunków sanitarnohigienicznych. Najmniejsze stężenie ftalanu dibutylu, jakie można oznaczać w warunkach pobierania próbek powietrza i wykonania oznaczania opisanych w normie, wynosi 0,5 mg/m3 ( dla próbki powietrza o objętości 720 l)” (pisownia jak na karcie).
WARTOŚCI DOPUSZCZALNE I PRZEPIS O METODZIE. Wykaz NDS — załącznik nr 1 do rozporządzenia z 12 czerwca 2018 r. w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447), poz. 268 „Ftalan dibutylu” [84-74-2] — frakcja wdychalna: NDS 0,6 mg/m³, bez NDSCh i bez oznakowania „skóra”. Frakcja wdychalna według objaśnienia 6 wykazu to frakcja aerozolu „określona zgodnie z normą PN-EN 481, wnikająca przez nos i usta”. Wartość przejściowa 5 mg/m³ z § 2 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia z 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 1017) obowiązywała do 4 kwietnia 2025 r. Najmniejsze oznaczalne stężenie według karty (0,5 mg/m³) to około 83 % NDS. O metodzie mówi § 16 rozporządzenia w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (tekst jednolity — Dz.U. 2025 poz. 949): „Badania i pomiary wykonuje się zgodnie z metodami określonymi w Polskich Normach, a w przypadku braku takich norm, metodami rekomendowanymi i zwalidowanymi przez laboratoria, o których mowa w § 15 ust. 1 i ust. 2 pkt 1”. Tej normy przepis z nazwy nie wymienia; czy norma wycofana przez PKN podpada pod słowa „w przypadku braku takich norm” — NIE ROZSTRZYGAMY.
PRZEBIEG WEDŁUG PROCEDURY CIOP-PIB (drugie źródło; liczby procedury, nie normy). Woźnica, „Ftalan dibutylu. Oznaczanie w powietrzu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym”, Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy 2016, nr 1(87), s. 79–91 — ta sama oznaczalność (0,5 mg/m³) i ten sam zakres stosowania co na karcie normy. Aerozol zatrzymuje się na filtrze z włókna szklanego o średnicy 25 mm w próbniku do pobierania frakcji wdychalnej; przepuszcza się 720 l powietrza ze strumieniem 2 l/min, według PN-Z-04008-7; próbki w zamrażalniku są trwałe 6 dni. Filtr ekstrahuje się 3 ml etanolu przez 30 min w wytrząsarce. Chromatograf z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym (przykład procedury: kolumna HP-INNOWAX, 60 m). Krzywa wzorcowa z sześciu roztworów 120–2400 µg/ml w etanolu; współczynnik odzysku wyznacza się dla każdej partii filtrów. Stężenie liczy się ze stężenia w roztworze, objętości 3 ml, objętości powietrza i współczynnika odzysku. Zakres pomiarowy procedury 0,5–10 mg/m³ — procedurę opracowano, gdy NDS wynosił 5 mg/m³.
CZEGO TU NIE PODAJEMY. Tekstu PN-Z-04495:2018-09 nie mieliśmy — PKN udostępnia go odpłatnie (8 stron). Nie twierdzimy, że liczby procedury CIOP-PIB są liczbami normy, ani że PN-Z-04575:2026-04 zastąpiła PN-Z-04495:2018-09 — karty PKN tego nie wskazują.
Zasada metody
Według karty normy ftalan dibutylu oznacza się chromatografią gazową z detekcją płomieniowo-jonizacyjną; najmniejsze oznaczalne stężenie to 0,5 mg/m³ dla 720 l powietrza. Procedura CIOP-PIB z 2016 roku o tej samej oznaczalności zatrzymuje aerozol na filtrze z włókna szklanego w próbniku frakcji wdychalnej i ekstrahuje go etanolem. Wynik porównuje się z NDS 0,6 mg/m³ dla frakcji wdychalnej (wykaz NDS z 2026 roku, pozycja 268).
Zastosowania
- Pomiary ftalanu dibutylu w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 0,6 mg/m³ dla frakcji wdychalnej (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 268)
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| STATUS (stan na 18.11.2026) | wycofana 20-11-2024; karta bez pól „Zastąpiona przez” i „Zastępuje”; aktualna dla tej substancji: PN-Z-04575:2026-04 (GC-MS, 0,06 mg/m³ dla 720 l) |
| Wydanie (z karty PKN) | PN-Z-04495:2018-09, wersja polska; publikacja 12-09-2018, 8 stron, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30 |
| Technika i oznaczalność (z karty) | chromatografia gazowa z detekcją płomieniowo-jonizacyjną; najmniejsze oznaczalne stężenie 0,5 mg/m³ dla 720 l powietrza |
| Wartości dopuszczalne, wobec których ocenia się wynik | NDS 0,6 mg/m³, frakcja wdychalna; bez NDSCh i bez oznakowania „skóra” — Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 268 „Ftalan dibutylu” [84-74-2] |
| Procedura CIOP-PIB 2016 (liczby procedury) | filtr z włókna szklanego 25 mm w próbniku frakcji wdychalnej; 720 l, 2 l/min; ekstrakcja 3 ml etanolu, 30 min; GC-FID; 0,5–10 mg/m³ |
Norma
- Numer normy
- PN-Z-04495:2018-09 (wersja polska)
- Tytuł (PL)
- Ochrona czystości powietrza — Oznaczanie ftalanu dibutylu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z detekcją płomieniowo-jonizacyjną
- Title (EN)
- Air purity protection — Determination of dibutyl phthalate at workplaces by gas chromatography with flame ionisation detection
Procedura krok po kroku
-
Status dokumentu
Karta PKN: norma wycofana 20-11-2024 bez wskazania następczyni; aktualna dla tej substancji PN-Z-04575:2026-04 (stan na 18.11.2026).
-
Pobranie próbki
Filtr z włókna szklanego w próbniku frakcji wdychalnej, 720 l powietrza, 2 l/min, według PN-Z-04008-7 (procedura CIOP-PIB).
-
Ekstrakcja
Filtr w kolbie z 3 ml etanolu, 30 min w wytrząsarce (procedura CIOP-PIB).
-
Analiza chromatograficzna
GC-FID, po dwa pomiary z każdego roztworu; krzywa wzorcowa z sześciu roztworów (procedura CIOP-PIB).
-
Wynik i ocena
Stężenie w mg/m³ z uwzględnieniem współczynnika odzysku; porównanie z NDS 0,6 mg/m³ dla frakcji wdychalnej.
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Próbnik do pobierania frakcji wdychalnej z filtrem z włókna szklanego (25 mm) | Procedura CIOP-PIB 2016; współczynnik odzysku dla każdej partii filtrów | — |
| Pompa ssąca | Stały strumień 2 l/min, 720 l powietrza (procedura CIOP-PIB) | — |
| Chromatograf gazowy z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym | Z karty normy; przykład kolumny w procedurze CIOP-PIB — HP-INNOWAX, 60 m | — |
| Wytrząsarka mechaniczna i kolby stożkowe 25 ml z korkami | Do ekstrakcji filtrów (procedura CIOP-PIB) | — |
Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne
| Odczynnik | CAS | Szczegóły |
|---|---|---|
| Etanol | 64-17-5 | Ekstrahent — 3 ml na filtr; rozpuszczalnik roztworów wzorcowych (procedura CIOP-PIB) |
| Ftalan dibutylu — substancja wzorcowa | 84-74-2 | Roztwory wzorcowe robocze 120–2400 µg/ml (procedura CIOP-PIB) |
Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)
- Czynności z rozpuszczalnikami organicznymi wykonuje się pod sprawnie działającym wyciągiem, a zużyte roztwory gromadzi w przeznaczonych pojemnikach (procedura CIOP-PIB 2016, pkt 4)
- UWAGA MERYTORYCZNA: NDS dotyczy frakcji wdychalnej — próbkę pobiera się próbnikiem frakcji wdychalnej (procedura CIOP-PIB; objaśnienie 6 wykazu NDS)
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04495:2018-09 (wersja polska) — „Ochrona czystości powietrza — Oznaczanie ftalanu dibutylu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z detekcją płomieniowo-jonizacyjną”. Tytuł angielski: „Air purity protection — Determination of dibutyl phthalate at workplaces by gas chromatography with flame ionisation detection”.
Na czym polega ta metoda?
Według karty normy ftalan dibutylu oznacza się chromatografią gazową z detekcją płomieniowo-jonizacyjną; najmniejsze oznaczalne stężenie to 0,5 mg/m³ dla 720 l powietrza. Procedura CIOP-PIB z 2016 roku o tej samej oznaczalności zatrzymuje aerozol na filtrze z włókna szklanego w próbniku frakcji wdychalnej i ekstrahuje go etanolem.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
STATUS (stan na 18.11.2026): wycofana 20-11-2024; karta bez pól „Zastąpiona przez” i „Zastępuje”; aktualna dla tej substancji: PN-Z-04575:2026-04 (GC-MS, 0,06 mg/m³ dla 720 l); Wydanie (z karty PKN): PN-Z-04495:2018-09, wersja polska; publikacja 12-09-2018, 8 stron, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; Technika i oznaczalność (z karty): chromatografia gazowa z detekcją płomieniowo-jonizacyjną; najmniejsze oznaczalne stężenie 0,5 mg/m³ dla 720 l powietrza; Wartości dopuszczalne, wobec których ocenia się wynik: NDS 0,6 mg/m³, frakcja wdychalna; bez NDSCh i bez oznakowania „skóra” — Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 268 „Ftalan dibutylu” [84-74-2].
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 5 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Próbnik do pobierania frakcji wdychalnej z filtrem z włókna szklanego (25 mm), Pompa ssąca, Chromatograf gazowy z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym, Wytrząsarka mechaniczna i kolby stożkowe 25 ml z korkami.
Gdzie stosuje się to badanie?
Pomiary ftalanu dibutylu w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 0,6 mg/m³ dla frakcji wdychalnej (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 268).
Jakie środki ostrożności obowiązują?
Czynności z rozpuszczalnikami organicznymi wykonuje się pod sprawnie działającym wyciągiem, a zużyte roztwory gromadzi w przeznaczonych pojemnikach (procedura CIOP-PIB 2016, pkt 4); UWAGA MERYTORYCZNA: NDS dotyczy frakcji wdychalnej — próbkę pobiera się próbnikiem frakcji wdychalnej (procedura CIOP-PIB; objaśnienie 6 wykazu NDS).
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-Z-04495.