🌱 Fosfor rozpuszczalny w obojętnym cytrynianie amonu i w wodzie w nawozach mineralnych — rozdział 6 normy, w zakresach akredytacji zawsze razem z wagowym oznaczeniem fosforu w ekstrakcie według PN-EN 15959; PN-C-87015 (norma wycofana)

Fizykochemia PN-C-87015

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Pole „Zakres” karty PKN PN-C-87015:1988 (wersja polska), w całości: „Podano pięć metod oznaczania zawartości fosforanów całkowitych, przyswajalnych i rozpuszczalnych w wodzie, w nawozach zawierających 5-50 procent (m/m) fosforanów w przeliczeniu na tlenek fosforu. Przedstawiono (tabela) metody ekstrakcji fosforanów z nawozów. Opisano wykonanie oznaczania, podano aparaturę, odczynniki oraz obliczanie wyników”. Tytuł z karty: „Nawozy sztuczne -- Metody badań zawartości fosforanów”. Poprzednie wydanie, PN-C-87015:1980 „Nawozy sztuczne -- Metody badań różnych form fosforu”, miało w polu „Zakres”: „Przedmiotem normy są metody badań fosforu całkowitego, przyswajalnego i rozpuszczalnego w wodzie, w nawozach sztucznych o zawartości 5÷50% fosforu w przeliczeniu na P2O5.” Tekstu normy nie czytaliśmy — nie wiemy, co zawiera rozdział 6, jakiej ekstrakcji (roztwór, temperatura, czas, naważka) i jakiego oznaczenia końcowego dotyczy ani jak liczy się w nim wynik.

STATUS (stan kart PKN na 09.11.2026). Karta PN-C-87015:1988 (wersja polska) ma etykietę „Wycofana” i wiersz „Data wycofania: 07-09-2015”; pola „Zastąpiona przez” nie ma — następczyni karta nie wskazuje (karta wydania 1980 ma dla porównania etykietę „Wycofana i zastąpiona przez” i to pole). Wydanie 1988: publikacja 04-03-1988, 9 stron, grupa cenowa E, Sektor Chemii, KT 156 Nawozów, ICS 65.080, „Zastępuje: PN-C-87015:1980 - wersja polska”; pola „Wprowadza” karta nie ma — to norma krajowa, nie przejęcie normy EN ani ISO. Karta PN-C-87015:1980 (wersja polska): publikacja 14-11-1980, 10 stron, KT 156 Nawozów, data wycofania 01-01-1989, „Zastąpiona przez: PN-C-87015:1988 - wersja polska”. Wyszukiwanie „PN-C-87015” w katalogu PKN (09.11.2026) daje tylko te dwie karty. Na pytanie, czym zastąpiono normę, karta nie odpowiada; wycofanie nie zmienia treści metody — laboratorium, które ją stosuje, pracuje według dokumentu wycofanego, dla którego nie ma nowszego wydania. Co w zakresach stoi obok tej normy — następny akapit.

OBOK TEJ NORMY — PN-EN 15959 I PN-EN 15957. W każdej z 7 pozycji zakresów obok PN-C-87015 stoi PN-EN 15959 — norma oznaczania fosforu w gotowym ekstrakcie nawozowym metodą wagową (osobny wpis tej bazy: „Fosfor w ekstraktach nawozowych — metoda wagowa (fosforomolibdenian chinoliny) — PN-EN 15959”); pole „Zakres” karty PN-EN 15959:2024-05: „W niniejszym dokumencie określono metodę oznaczania fosforu w ekstraktach nawozowych”. PN-EN 15959 nie ekstrahuje, więc nie przejmuje całej PN-C-87015 — w pozycjach zakresów obie normy stoją razem, a nie zamiennie. Pięć laboratoriów (AB 180, AB 779, AB 787, AB 827, AB 921) ma w zakresie dwie osobne pozycje: „fosfor rozpuszczalny w obojętnym cytrynianie amonu” — z PN-EN 15957:2011 (ekstrakcja fosforu rozpuszczalnego w obojętnym cytrynianie amonu, osobny wpis tej bazy) i PN-EN 15959 — oraz „fosfor rozpuszczalny w obojętnym cytrynianie amonu i w wodzie” — z PN-C-87015:1988 rozdz. 6 i PN-EN 15959. Metodyki przy obu postaciach powołania są więc różne: to nie alternatywa, tylko podział czynności — przy formie „w cytrynianie amonu i w wodzie” laboratoria powołują PN-C-87015, a do oznaczenia fosforu PN-EN 15959. Czy rozdział 6 opisuje samą ekstrakcję, czy także oznaczenie, bez tekstu normy nie potwierdzamy. EN 15957:2011 (rozdz. 1, fragment udostępniony przez wydawcę) dotyczy nawozów, dla których rozpuszczalność w obojętnym cytrynianie amonu określa załącznik I rozporządzenia (WE) nr 2003/2003; ekstrakcja: 1 g albo 3 g nawozu w 100 ml obojętnego roztworu cytrynianu amonu (pH 7), dokładnie 1 h w 65 °C (rozdz. 4, 6.2, 8). O formie „w cytrynianie amonu i w wodzie” ten tekst nie mówi. Status (karty PKN, 09.11.2026): PN-EN 15959:2024-05 (wersja polska: publikacja 11-12-2025, 16 stron, wprowadza EN 15959:2023 [IDT], bez etykiety wycofania) zastąpiła PN-EN 15959:2011 (wersja polska: publikacja 04-11-2013, wycofana 27-05-2024); PN-EN 15957:2011 (wersja polska: publikacja 11-06-2015, 10 stron, wprowadza EN 15957:2011 [IDT]) — bez etykiety wycofania.

FORMY FOSFORU W PRZEPISACH. Rozporządzenie (UE) 2019/1009 (tekst pierwotny, Dz.U. UE L 170 z 25.6.2019), załącznik III „Wymogi dotyczące etykietowania”, dla nawozów nieorganicznych z makroskładnikami (PFC 1(C)(I)) i dla nawozów organiczno-mineralnych (PFC 1(B)) wymienia do deklarowania: całkowity pięciotlenek fosforu, rozpuszczalny w wodzie pięciotlenek fosforu, pięciotlenek fosforu rozpuszczalny w obojętnym roztworze cytrynianu amonu i — przy mączce fosforytowej — rozpuszczalny w kwasie mrówkowym. Postaci „rozpuszczalny w cytrynianie amonu i w wodzie” łącznie w tym tekście nie ma (przeszukane całe brzmienie po słowie „cytrynian” — trzy miejsca, wszystkie w załączniku III). Termin „nawóz mineralny” wolno stosować m.in. wtedy, gdy deklarowany fosfor jest wyłącznie w postaci fosforanowej(V) i nawóz spełnia co najmniej jedno kryterium rozpuszczalności: w wodzie co najmniej 40 %, w neutralnym cytrynianie amonowym co najmniej 75 % albo (wyłącznie miękki fosforyt) w kwasie mrówkowym co najmniej 55 % całkowitego fosforu. Zmian rozporządzenia po 2019 r. nie czytaliśmy. Czy fosfor „w cytrynianie amonu i w wodzie” z zakresów to ta sama wielkość co fosfor „rozpuszczalny w obojętnym roztworze cytrynianu amonu” z rozporządzenia i z PN-EN 15957, bez tekstu PN-C-87015 nie rozstrzygamy. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 9 sierpnia 2024 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o nawozach i nawożeniu (Dz.U. 2024 poz. 1261, obowiązujące) nie podaje metod badań ani oznaczeń norm (w całym tekście nie ma żadnego oznaczenia PN): badania fizyczne, fizykochemiczne i chemiczne nawozów powierza Instytutowi Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa, Instytutowi Nowych Syntez Chemicznych i jednostkom akredytowanym (§ 4 pkt 1), a od nawozów mineralnych w postaci stałej z deklarowanym fosforem wymaga co najmniej 2 % (m/m) fosforu w przeliczeniu na P2O5 (§ 14 pkt 5) — bez wskazania formy fosforu.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, odczyt 09.11.2026; aktualne dokumenty zakresów na stronach PCA, 09.11.2026; zakładka „Laboratoria” na labcoda.pl, 09.11.2026). Numer 87015 stoi w kopii w 7 pozycjach u 7 polskich laboratoriów — po jednej: AB 180, AB 312, AB 333, AB 779, AB 787, AB 827, AB 921; u laboratoriów innych krajów go nie ma. Liczone po polach dokumentu odniesienia, podstaw normowych i tekstu wyszukiwania, po samym numerze 87015 — wchodzi każda postać zapisu oznaczenia. Zapisy: „PN-C-87015:1988 rozdz. 6” (AB 180, AB 921), „PN-C-87015:1988 rozdz.6” (AB 312), „PN-C-87015:1988 pkt.6” (AB 333, AB 779), „PN-C-87015:1988 rozd.6” (AB 827) i w kopii „P N-C-87015:1988 rozdz. 6” ze spacją (AB 787) — w aktualnym dokumencie zakresu PCA tego laboratorium stoi „PN-C-87015:1988 rozdz. 6”, więc spacja powstała przy przenoszeniu dokumentu do kopii. Zawsze rozdział albo punkt 6, nigdy cała norma. Każda pozycja z kopii stoi w aktualnym dokumencie zakresu PCA w tym samym brzmieniu (badana cecha, zakres, technika, normy): AB 180 — wydanie 24 z 19.06.2026, AB 312 — 25 z 15.06.2026, AB 333 — 24 z 24.06.2025, AB 779 — 21 z 05.08.2026, AB 787 — 14 z 21.11.2025, AB 827 — 22 z 22.07.2026, AB 921 — 18 z 03.04.2026; przy AB 312 kopia ma PN-EN 15959:2024-05 zapisane dwa razy, a dokument PCA — raz. Zakładka „Laboratoria” („PN-C-87015”, dopasowanie po początku zapisu) pokazuje 6 laboratoriów i 6 pozycji — bez AB 787, którego zapis w kopii zaczyna się od „P N-C” (zapytanie zakładki na labcoda.pl, 09.11.2026).

CO BADAJĄ LABORATORIA (kopia bazy, całe pozycje — 7). Przedmiot badań: „Nawozy mineralne (nieorganiczne)” (6) albo „Nawozy nieorganiczne (nawozy mineralne)” (AB 180); technika we wszystkich 7 — „Metoda wagowa”. Badana cecha: zawartość fosforu rozpuszczalnego w obojętnym cytrynianie amonu i w wodzie — AB 180, AB 827, AB 921, AB 312 („w obojętnym roztworze cytrynianu amonu i w wodzie”), AB 779 („rozpuszczonego”), AB 787 („w cytrynianie amonu obojętnym i wodzie (P2O5)”); AB 333 — jedna pozycja „zawartość fosforu rozpuszczalnego po ekstrakcji”: w kwasach mineralnych, w obojętnym cytrynianie amonu, w wodzie oraz w wodzie i w obojętnym cytrynianie amonu, z zawartością P z obliczeń; w niej PN-C-87015:1988 pkt 6 stoi razem z PN-EN 15956:2011, PN-EN 15957:2011, PN-EN 15958:2011 i PN-EN 15959:2024-05, bez przypisania normy do formy (PN-EN 15956:2011 — ekstrakcja fosforu rozpuszczalnego w kwasach mineralnych, PN-EN 15958:2011 — w wodzie; obie w wersji polskiej z 11-06-2015, bez etykiety wycofania, karty PKN 09.11.2026; każda ma osobny wpis tej bazy). Zakresy: AB 180 (0,22–24,0) % P i (0,50–55,0) % P2O5, AB 312 (1,0–55,0) % P2O5, AB 333 (2,0–52,0) % P2O5, AB 779 (1,0–55,0) % P2O5, AB 787 (1,00–50,0) % (P2O5 w nazwie cechy), AB 827 (0,5–50,0) % P2O5, AB 921 (2,5–55) % P2O5. Obok PN-C-87015: PN-EN 15959:2024-05 w 6 pozycjach i wycofane wydanie PN-EN 15959:2011 w 1 (AB 787). Sąsiedztwo w kopii: osobną pozycję „fosfor rozpuszczalny w obojętnym cytrynianie amonu” (bez „i w wodzie”) z PN-EN 15957:2011 i PN-EN 15959 ma 13 polskich laboratoriów — 13 pozycji (AB 006, AB 180, AB 277, AB 284, AB 317, AB 759, AB 779, AB 787, AB 798, AB 820, AB 827, AB 921, AB 930); liczone po polach metodyki i parametrów ze słowem „cytrynian”, bez pozycji o kwasie cytrynowym w żywności i bez łącznej pozycji AB 333.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Ekstrakcja: „fosfor rozpuszczalny w …” to fosfor wyekstrahowany w warunkach danej normy; „w cytrynianie amonu i w wodzie” (PN-C-87015 rozdz. 6) i „w obojętnym cytrynianie amonu” (PN-EN 15957) to w zakresach pięciu laboratoriów dwie różne pozycje — wynik jednej nie może stać w sprawozdaniu pod nazwą drugiej, a porównanie z deklaracją na etykiecie wymaga tej formy, którą zadeklarowano (w rozporządzeniu (UE) 2019/1009 osobno: rozpuszczalny w wodzie i rozpuszczalny w obojętnym roztworze cytrynianu amonu). Pomiar: fosfor w ekstrakcie oznacza się według PN-EN 15959 — jej warunki opisuje osobny wpis; AB 787 powołuje wydanie 2011, wycofane 27-05-2024 i zastąpione wydaniem 2024-05. Obliczenie: wynik podaje się jako P2O5 albo jako P — AB 180 deklaruje oba zakresy, AB 333 liczy P z obliczeń; 0,22 % P odpowiada 0,50 % P2O5, a 24,0 % P — 55,0 % P2O5, czyli liczba w P2O5 jest około 2,29 razy większa (stosunek mas molowych P2O5 i 2 P) — wynik bez nazwanej postaci jest nieczytelny. Zakres stosowania: pole „Zakres” karty dotyczy nawozów zawierających 5–50 % fosforanów w przeliczeniu na tlenek fosforu, a zakresy pozycji sięgają od 0,5 % do 55 % P2O5; tekstu normy nie czytaliśmy, więc nie wiemy, czy przedział 5–50 % jest granicą stosowania metody.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu PN-C-87015:1988 nie czytaliśmy (w katalogu PKN tylko w sprzedaży; w wolnym dostępie go nie znaleźliśmy) — nie podajemy treści rozdziału 6: roztworu, temperatury, czasu i naważki ekstrakcji, sposobu oznaczenia, wzorów, precyzji ani tabeli metod ekstrakcji; nie wiemy, czy rozdział 6 obejmuje ekstrakcję kolejno wodą i cytrynianem amonu, czy jedną ekstrakcję. Nie ustalaliśmy, dlaczego PKN wycofał normę bez następczyni. Stanu EN 15959:2023 i EN 15957:2011 w katalogu wydawcy w tym odczycie nie sprawdziliśmy (strona katalogu nie wyświetliła danych). Zmian rozporządzenia (UE) 2019/1009 po 2019 r. i rozporządzenia (WE) nr 2003/2003 nie czytaliśmy.

Zasada metody

Według karty PKN norma podaje metody oznaczania fosforanów całkowitych, przyswajalnych i rozpuszczalnych w wodzie w nawozach zawierających 5–50 % fosforanów (jako tlenek fosforu), z tabelą metod ekstrakcji. W zakresach akredytacji jej rozdział 6 służy formie „fosfor rozpuszczalny w obojętnym cytrynianie amonu i w wodzie”, a fosfor w ekstrakcie oznacza się wagowo według PN-EN 15959; wynik — w % P2O5 albo w % P. Przebiegu rozdziału 6 nie podajemy — tekstu normy nie czytaliśmy.

Zastosowania

• Nawozy mineralne (nieorganiczne) — zawartość fosforu rozpuszczalnego w obojętnym cytrynianie amonu i w wodzie (pozycje zakresów akredytacji)
• Według karty PKN norma obejmuje też fosforany całkowite, przyswajalne i rozpuszczalne w wodzie — w zakresach powoływany jest tylko rozdział 6
• Zawsze razem z PN-EN 15959 (oznaczenie wagowe fosforu w ekstrakcie) — osobny wpis tej bazy; forma „w obojętnym cytrynianie amonu” bez wody ma w zakresach osobną pozycję z PN-EN 15957
• W zakresach akredytacji: 7 polskich laboratoriów, zakresy od 0,5 % do 55 % P2O5, metoda wagowa

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-C-87015:1988 (wersja polska; wycofana 07-09-2015 bez wskazania następcy)

Tytuł (PL)

Nawozy sztuczne — Metody badań zawartości fosforanów

Title (EN)

Artificial fertilizers — Test methods for phosphate content

Procedura krok po kroku

1. Wybór formy fosforu

   Ustalić, czy oznacza się fosfor rozpuszczalny w obojętnym cytrynianie amonu i w wodzie (PN-C-87015 rozdz. 6), czy w samym obojętnym cytrynianie amonu (PN-EN 15957) — w zakresach to osobne pozycje.

2. Ekstrakcja

   Według rozdziału 6 PN-C-87015 — roztworu, warunków i naważki NIE PODAJEMY (tekstu normy nie czytaliśmy).

3. Oznaczenie fosforu w ekstrakcie

   Metodą wagową według PN-EN 15959 (wydanie aktualne: 2024-05) — osobny wpis tej bazy.

4. Wynik

   Zawartość fosforu w % P2O5 albo w % P, z nazwą formy i postaci wyniku. PN-C-87015:1988 — wycofana 07-09-2015 bez wskazanej następczyni (stan karty PKN na 09.11.2026).

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Pył nawozów przy rozdrabnianiu i naważaniu — ochrona dróg oddechowych
• Odczynniki do wagowego oznaczenia fosforu — według kart charakterystyki i wpisu o PN-EN 15959
• UWAGA MERYTORYCZNA: norma wycofana bez następczyni; forma „w cytrynianie amonu i w wodzie” to w zakresach inna pozycja niż „w obojętnym cytrynianie amonu”

Najczęstsze pytania