🌱 Fosfor rozpuszczalny w obojętnym cytrynianie amonu — ekstrakcja w 65 °C — PN-EN 15957

Fizykochemia PN-EN 15957

Przegląd

CO TO ZA BADANIE — ZAKRES Z KARTY PKN (wersja polska), W CAŁOŚCI: „W niniejszym dokumencie określono metodę ekstrakcji fosforu rozpuszczalnego w obojętnym cytrynianie amonu. Metoda ma zastosowanie do wszystkich nawozów, dla których w Rozporządzeniu (WE) 2003/2003, Załącznik I jest określona rozpuszczalność w obojętnym cytrynianie amonu". Ten sam zakres stoi w rozdziale 1 tekstu EN 15957:2011. Rozporządzenie (WE) nr 2003/2003 traci moc ze skutkiem od 16 lipca 2022 r. (art. 51 rozporządzenia (UE) 2019/1009, który każe traktować odesłania do niego jako odesłania do rozporządzenia 2019/1009).

ZASADA (rozdz. 4): ekstrakcja fosforu w temperaturze 65 °C obojętnym roztworem cytrynianu amonu o pH = 7, w określonych warunkach. Sam fosfor oznacza się w ekstrakcie osobno — w 16 z 16 pozycji zakresów akredytacji obok tej normy stoi PN-EN 15959 (osobny wpis w tej bazie).

ODCZYNNIK DECYDUJE O WYNIKU (pkt 6.2). Obojętny roztwór cytrynianu amonu o pH = 7 zawiera 185 g krystalicznego kwasu cytrynowego w litrze i ma gęstość względną 1,09 w 20 °C. Przygotowanie: 370 g krystalicznego kwasu cytrynowego (C₆H₈O₇·H₂O) rozpuścić w około 1,5 l wody i zobojętnić w przybliżeniu 345 ml roztworu amoniaku o zawartości 28 % do 29 % NH₃ (przy słabszym amoniaku odpowiednio więcej roztworu i mniej wody). Ostudzić, a następnie doprowadzić DOKŁADNIE do pH 7 w 20 °C, dodając amoniak kroplami przy ciągłym mieszaniu mieszadłem mechanicznym i elektrodach pH-metru zanurzonych w roztworze. Uzupełnić do 2 l i ponownie sprawdzić pH. Roztwór przechowuje się w zamkniętym naczyniu, a jego pH sprawdza w regularnych odstępach.

PRZEBIEG (rozdz. 8): • 1 g albo 3 g próbki laboratoryjnej (wielkość naważki norma odsyła do załącznika I A i B rozporządzenia) wsypuje się do kolby stożkowej 200 ml albo 250 ml ze 100 ml roztworu cytrynianu amonu ogrzanego wcześniej do 65 °C; • kolbę zamyka się i wstrząsa tak, by zawiesić próbkę bez grudek; na chwilę zdejmuje korek, by wyrównać ciśnienie, i zamyka ponownie; • kolbę umieszcza się w łaźni wodnej utrzymującej zawartość DOKŁADNIE w 65 °C i łączy z mieszadłem; poziom zawiesiny ma być cały czas poniżej poziomu wody w łaźni; bez mieszadła mechanicznego wolno wstrząsać kolbą ręcznie co 5 min; • po DOKŁADNIE 1 h kolbę wyjmuje się, natychmiast chłodzi pod bieżącą wodą do temperatury otoczenia i od razu przenosi ilościowo strumieniem wody z tryskawki do kolby miarowej 500 ml; uzupełnia, miesza i sączy przez suchy sączek karbowany (średnio szybki, wolny od fosforanów), odrzucając pierwsze około 50 ml; zbiera się około 100 ml klarownego przesączu.

ŁAŹNIA WODNA Z MIESZADŁEM (pkt 7.5, rys. 1): termostatowana na 65 °C; na rysunku — termometr kontaktowy, ramię poruszane mimośrodem, silnik z przekładnią i napęd pasowy, łaźnia miedziana. Sprawozdanie ma podać m.in., czy spełniono wymaganie granicy powtarzalności.

WYDANIA (stan karty PKN na 25.09.2026). PN-EN 15957:2011 — wersja polska, publikacja 11-06-2015, 10 stron, KT 156 Nawozów, wprowadza EN 15957:2011 [IDT], bez nagłówka „Wycofana"; w katalogu jest też wersja angielska. EN 15957:2011 zastąpiła CEN/TS 15957:2009. U wydawcy (katalog CEN prowadzony przez iTeh, odczyt 25.09.2026): opublikowana 28-09-2011; etap 90.93 — decyzja o potwierdzeniu po przeglądzie okresowym (ankieta od 20-06-2023, zakończenie 23-09-2026).

JAK NORMĘ POWOŁUJĄ ZAKRESY AKREDYTACJI. Pomiar 25.09.2026 na bazie zakresów akredytacji PL (1310 laboratoriów z pozycjami): 16 pozycji u 16 laboratoriów, wszystkie z zapisem „PN-EN 15957:2011". Przedmiot badań „Nawozy mineralne (nieorganiczne)" (14); metodyka najczęściej „Zawartość fosforu rozpuszczalnego w obojętnym cytrynianie amonu" (10); technika „Metoda wagowa" (15) i raz „Metoda wagowa po ekstrakcji w obojętnym roztworze cytrynianu amonu". W tych samych pozycjach: PN-EN 15959:2024-05 (12), PN-EN 15959:2011 (4), PN-EN 15956:2011 i PN-EN 15958:2011 (po 2), PN-C-87015:1988 pkt 6 (1). Deklarowane zakresy (w % P₂O₅ albo % P) mają dolne granice od 0,2 % do 5,0 %, a górne od 23,6 % do 60 %.

KLUCZ ZAKŁADKI „LABORATORIA": „PN-EN 15957" — 16 laboratoriów i 16 pozycji, bez pozycji obcych.

CZEGO NIE PODAJEMY. Mieliśmy fragment tekstu EN 15957:2011 udostępniony przez wydawcę: przedmowę i rozdziały 1–9. Nie mamy bibliografii ani treści załącznika I A i B rozporządzenia, do którego norma odsyła przy wyborze naważki 1 g albo 3 g — dlatego nie piszemy, kiedy stosuje się którą.

Zasada metody

Fosfor ekstrahuje się obojętnym roztworem cytrynianu amonu (pH 7 w 20 °C, 185 g kwasu cytrynowego w litrze) w 65 °C: 1 g albo 3 g nawozu w 100 ml roztworu, dokładnie 1 h mieszania w łaźni wodnej, natychmiastowe schłodzenie, rozcieńczenie do 500 ml i sączenie. Fosfor w przesączu oznacza się według PN-EN 15959.

Zastosowania

• Nawozy, dla których deklaruje się fosfor rozpuszczalny w obojętnym cytrynianie amonu (m.in. nawozy fosforowe i wieloskładnikowe)
• Jedna z trzech form fosforu deklarowanych w nawozach — obok rozpuszczalnego w wodzie (PN-EN 15958) i w kwasach mineralnych (PN-EN 15956)
• Pierwszy etap pary „ekstrakcja + oznaczanie": PN-EN 15957 z PN-EN 15959

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 15957:2011 (wersja polska z 2015 r.; w katalogu PKN także wersja angielska; wprowadza EN 15957:2011 [IDT])

Tytuł (PL)

Nawozy — Ekstrakcja fosforu rozpuszczalnego w obojętnym cytrynianie amonu

Title (EN)

Fertilizers — Extraction of phosphorus soluble in neutral ammonium citrate

Procedura krok po kroku

1. Roztwór cytrynianu amonu

   370 g kwasu cytrynowego w ok. 1,5 l wody, ok. 345 ml amoniaku 28–29 %; ostudzić, doprowadzić dokładnie do pH 7 w 20 °C, uzupełnić do 2 l, ponownie sprawdzić pH.

   🌡 Temperatura: 20 °C przy nastawianiu pH

2. Naważka

   1 g albo 3 g próbki do kolby stożkowej ze 100 ml roztworu ogrzanego do 65 °C; zamknąć, wstrząsnąć bez grudek, wyrównać ciśnienie.

3. Ekstrakcja

   Łaźnia wodna — zawartość kolby dokładnie w 65 °C, mieszanie mechaniczne (albo ręcznie co 5 min); zawiesina poniżej poziomu wody.

   ⏱ Czas: dokładnie 1 h • 🌡 Temperatura: 65 °C

4. Chłodzenie i rozcieńczenie

   Natychmiast schłodzić pod bieżącą wodą, od razu przenieść ilościowo do kolby 500 ml, uzupełnić, wymieszać.

5. Sączenie

   Przez suchy sączek karbowany do suchego naczynia; odrzucić ok. 50 ml, zebrać ok. 100 ml klarownego przesączu.

6. Oznaczenie

   Fosfor w przesączu — według PN-EN 15959; w sprawozdaniu m.in. informacja o granicy powtarzalności.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Roztwór amoniaku 28–29 % — drażniący i żrący; zobojętnianie w dygestorium, z chłodzeniem
• Kolby z gorącym roztworem — wyrównać ciśnienie przez krótkie uchylenie korka
• Łaźnia wodna z napędem mechanicznym — osłona części ruchomych

Najczęstsze pytania