🧪 Formaldehyd w powietrzu na stanowiskach pracy wg PN-Z-04045-02 — i bliźniacza część normy o tym samym formaldehydzie

Środowisko PN-76/Z-04045/02

Przegląd

STATUS (stan karty PKN na 23.09.2026). PN-Z-04045-02:1976 — wersja polska — jest WYCOFANA. Data publikacji 04-06-1976, DATA WYCOFANIA 17-10-2011, liczba stron 3, organ techniczny KT 159 (Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy), ICS 13.040.30. Karta podaje, co ta norma zastępowała („PN-Z-04034:1966 — wersja polska"), ale NIE MA wiersza „Zastąpiona przez" — wycofano ją bez wskazania następcy.

DWIE CZĘŚCI TEJ SAMEJ SERII OZNACZAJĄ TEN SAM FORMALDEHYD. Część 02 (ta) mówi o metodzie kolorymetrycznej Z FENYLOHYDRAZYNĄ. Część 04 — PN-Z-04045-04:1976, opublikowana tego samego dnia 04-06-1976, wycofana wcześniej, bo 23-08-2006, dwie strony — nosi tytuł „Oznaczanie formaldehydu na stanowiskach pracy metodą kolorymetryczną Z KWASEM CHROMOTROPOWYM". Ta sama substancja, to samo stanowisko pracy, inny odczynnik barwny. W zakresach akredytacji stoją obie: część 02 w 23 pozycjach, część 04 w 5 pozycjach.

I STĄD WYNIKA RZECZ, KTÓRA ZMIENIA UKŁAD TEGO WPISU. Gdyby przy tym wpisie szukać laboratoriów po skróconym numerze „PN-76/Z-04045", znalazłoby się 24 pozycje u 22 laboratoriów — ale w tej liczbie siedzi pięć pozycji powołujących CZĘŚĆ 04, czyli metodę z kwasem chromotropowym. Dlatego ten wpis szuka po pełniejszym zapisie „PN-76/Z-04045/02": daje on 15 pozycji u 14 laboratoriów i nie miesza dwóch metod. Ceną jest to, że pomija osiem pozycji, w których część 02 zapisano z innym separatorem — „PN-76/Z-04045.02" (2), „PN-76/Z-04045-02" (2), „PN-76-Z-04045.02" (1) oraz „PN-Z-04045-02:1976" w nowym schemacie (2). PEŁNA SKALA POWOŁAŃ CZĘŚCI 02 TO 23 POZYCJE U 21 LABORATORIÓW; zakładka „Laboratoria" pokaże z nich 15 u 14.

TYTUŁ MÓWI „KOLORYMETRYCZNA", ZAKRESY MÓWIĄ „SPEKTROFOTOMETRYCZNA" — tak samo jak przy chlorze. Osiemnaście pozycji deklaruje technikę spektrofotometryczną. Nie rozstrzygamy, czy to ta sama czynność nazwana nowszym słowem: tekstu normy nie mieliśmy.

ZAKRESY POMIAROWE. Deklarowane w zakresach: (0,025 – 5,5) mg/m³, (0,035 – 2) mg/m³, (0,037 – 5,30) mg/m³, (0,048 – 5,33) mg/m³, (0,05 – 5,0) mg/m³, (0,13 – 6,6) mg/m³, a w masie w próbce (0,00015 – 0,012) mg oraz (0,0003 – 0,8) mg. Dolne granice różnią się pięciokrotnie.

WOBEC CZEGO TE LICZBY OBOWIĄZUJĄ. Formaldehyd ma w wykazie wartości dopuszczalnych NDS 0,37 mg/m³ (0,3 ppm) i NDSCh 0,74 mg/m³ (0,6 ppm) — pozycja 260 załącznika nr 1 w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447, obowiązuje od 2 kwietnia 2026 r.). W tej samej pozycji stoi oznaczenie „skóra" oraz przypis: „Substancja może mieć działanie uczulające na skórę". WARTOŚĆ DOPUSZCZALNA JEST TU NISKA W STOSUNKU DO ZAKRESÓW: laboratorium z dolną granicą 0,13 mg/m³ mierzy dopiero jedną trzecią NDS, a laboratorium z granicą 0,025 mg/m³ — mniej więcej jedną piętnastą. Przy ocenie narażenia to jest różnica rozstrzygająca, a w kolumnie „zakres" wygląda jak drobiazg.

DLACZEGO WYCOFANA NORMA WCIĄŻ STOI W ZAKRESACH. § 16 rozporządzenia Ministra Zdrowia o badaniach i pomiarach czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (tekst jednolity — Dz.U. 2025 poz. 949): „Badania i pomiary wykonuje się zgodnie z metodami określonymi w Polskich Normach, a w przypadku braku takich norm, metodami rekomendowanymi i zwalidowanymi przez laboratoria, o których mowa w § 15 ust. 1 i ust. 2 pkt 1". Czy wycofanie normy przez PKN jest w rozumieniu tego przepisu „brakiem Polskiej Normy" — NIE ROZSTRZYGAMY. Przy dwóch pozycjach w zakresach obok normy stoi numer własnej procedury laboratorium („PB-09 Edycja 7 z dnia 14.07.2023 r." oraz „EV-IR/54 wydanie 1 z dnia 31.01.2020").

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy. Sposobu pobierania próbki, objętości powietrza, składu roztworu pochłaniającego z fenylohydrazyną, długości fali pomiaru ani obliczenia wyniku NIE PODAJEMY.

DWIE NAZWY TEJ SAMEJ SUBSTANCJI (23.09.2026). Formaldehyd bywa w zakresach akredytacji nazywany także „aldehydem mrówkowym". Pomiar na kopii zakresów, nazwa badania albo parametr, z odmianą przez przypadki: „formaldehyd" 92 laboratoria / 243 pozycje, „aldehyd mrówkowy" 8 / 11 — przy 6 z tych 11 pozycji przedmiotem badania jest woda lub ścieki. Szukając laboratoriów, warto wpisać obie nazwy.

Zasada metody

Formaldehyd z powietrza zatrzymuje się w roztworze pochłaniającym i tworzy z fenylohydrazyną barwny produkt, którego natężenie zabarwienia jest miarą zawartości — tak mówi tytuł normy, nazywając metodę kolorymetryczną. Laboratoria deklarują w zakresach pomiar spektrofotometryczny. Stężenie w powietrzu wylicza się, dzieląc masę formaldehydu w próbce przez objętość pobranego powietrza, więc dolna granica zakresu zależy od pobranej objętości. SZCZEGÓŁÓW WYKONANIA NIE OPISUJEMY: tekstu normy nie mieliśmy.

Zastosowania

• Pomiar stężenia formaldehydu w powietrzu na stanowiskach pracy
• Ocena narażenia zawodowego wobec NDS 0,37 mg/m³ i NDSCh 0,74 mg/m³
• Odczytanie zakresu akredytacji, w którym przy formaldehydzie stoi norma wycofana w 2011 roku
• Rozróżnienie dwóch części tej samej serii: metody z fenylohydrazyną (część 02) i z kwasem chromotropowym (część 04)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04045-02:1976 (wersja polska)

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości aldehydów — Oznaczanie formaldehydu na stanowiskach pracy metodą kolorymetryczną z fenylohydrazyną

Procedura krok po kroku

1. Sprawdzenie, KTÓRA część serii stoi w zakresie

   Rozróżnić część 02 (fenylohydrazyna, wycofana 17-10-2011) od części 04 (kwas chromotropowy, wycofana 23-08-2006). Obie dotyczą formaldehydu na stanowiskach pracy i obie występują w zakresach akredytacji.

2. Ustalenie podstawy wykonania pomiaru

   Jeżeli opis metody pochodzi z własnej procedury, jej numer i wydanie mają stać w dokumentach odniesienia obok normy. § 16 rozporządzenia o badaniach i pomiarach dopuszcza metody zwalidowane w razie braku Polskiej Normy.

3. Pobranie próbki powietrza

   Przepuścić powietrze przez roztwór pochłaniający w warunkach ustalonych w procedurze i zapisać objętość powietrza — bez niej nie da się przeliczyć masy formaldehydu na stężenie.

4. Wywołanie i pomiar zabarwienia

   Po reakcji z odczynnikiem barwnym zmierzyć natężenie zabarwienia wobec krzywej wzorcowej. Zakresy deklarują technikę spektrofotometryczną; tytuł normy mówi o kolorymetrii z fenylohydrazyną.

5. Przeliczenie na stężenie w powietrzu

   Masę formaldehydu w próbce podzielić przez objętość pobranego powietrza. Tu powstaje różnica dolnych granic między laboratoriami — przy tej samej masie oznaczalnej większa objętość powietrza daje niższą granicę.

6. Odniesienie do wartości dopuszczalnych

   Porównać z NDS 0,37 mg/m³ i NDSCh 0,74 mg/m³ (poz. 260 załącznika nr 1, brzmienie z Dz.U. 2026 poz. 447). Sprawdzić przy tym, czy dolna granica zakresu pozwala w ogóle stwierdzić ułamek wartości dopuszczalnej wymagany przy ocenie narażenia.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Formaldehyd ma w wykazie oznaczenie „skóra" i przypis o możliwym działaniu uczulającym na skórę — przy pobieraniu próbek obowiązuje ochrona skóry, nie tylko dróg oddechowych
• Dwie części tej samej serii dotyczą tego samego formaldehydu i różnią się odczynnikiem — powołanie „PN-76/Z-04045" bez numeru części nie mówi, którą metodę laboratorium wykonuje
• Wyszukiwanie laboratoriów po skróconym numerze serii miesza obie metody: w wyniku znajdą się laboratoria wykonujące oznaczanie z kwasem chromotropowym
• Norma jest wycofana od 17-10-2011 i nie ma następcy w karcie — powołanie jej bez wskazania własnej procedury nie mówi, skąd pochodzi dzisiejszy opis metody
• Zakres pomiarowy z dolną granicą 0,13 mg/m³ przy NDS 0,37 mg/m³ nie pozwala stwierdzić niskich ułamków wartości dopuszczalnej — wynik „poniżej granicy oznaczalności" znaczy wtedy mniej, niż wygląda

Najczęstsze pytania