🌿 Etylobenzen w powietrzu na stanowiskach pracy — chromatografia gazowa z wzbogacaniem próbki, PN-Z-04081-01

Środowisko PN-79/Z-04081/01

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty katalogowej PKN, w całości: „Metodę stosuje się do oznaczenia stężenia par etylobenzenu w powietrzu na stanowiskach pracy przy przeprowadzaniu kontroli warunków sanitarno-higienicznych. W przypadku obecności substancji o tym samym lub zbliżonym czasie retencji co etylo-benzen, maskujących chromatogram substancji oznaczanej należy zastosować kolumnę o innej polarności, zapewniające rozdziać etylobenzenu od substancji towarzyszących". Pisownia („etylo-benzen", „zapewniające rozdziać") pochodzi z karty. Tytuł mówi o wzbogacaniu próbki, czyli zatężaniu etylobenzenu z powietrza przed analizą; na czym się go zatęża — karta nie podaje. Arkusz 00 tej normy (PN-Z-04081-00:1979, „Postanowienia ogólne i zakres normy", 1 strona) wycofano wcześniej — 23-08-2007.

STATUS (stan karty na 28.09.2026). Karta ma nagłówek „Wycofana" i wiersz „Data wycofania: 07-07-2015". Pól „Zastąpiona przez" i „Zastępuje" nie ma. Wydanie: publikacja 12-12-1979, 3 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30. Wyszukiwarka PKN pod hasłem „etylobenzen" (29.09.2026) pokazuje 10 norm. Poza arkuszami 00 i 01 tej normy są to: normy wieloskładnikowe — dla gazów odlotowych (PN-Z-04016-7:1999, benzen, toluen, etylobenzen i ksyleny; karta bez daty wycofania), dla powietrza atmosferycznego (PN-Z-04016-03:1989, wycofana 13-08-2015) i dla mieszaniny emitowanej przy przetwórstwie plastyfikowanego PVC na stanowiskach pracy (PN-Z-04231-02:1993, oznaczalność etylobenzenu 3,0 mg/m³, wycofana 15-08-2014); normy o innych związkach (dietylobenzen PN-Z-04016-8:1999, tetrametylobenzen PN-Z-04016-9:1999, trimetylobenzen PN-Z-04016-4:1998) i dwie normy spoza powietrza: PN-C-83053:1999 o zanieczyszczeniach w etylobenzenie jako produkcie i PN-C-04641-03:1989 o węglowodorach aromatycznych w wodzie i ściekach (wycofana 14-11-2006). Obowiązującej normy PN dla etylobenzenu w powietrzu na stanowiskach pracy wśród nich nie ma.

WARTOŚĆ DOPUSZCZALNA, Z KTÓRĄ PORÓWNUJE SIĘ WYNIK. Wykaz NDS — załącznik do rozporządzenia z 12 czerwca 2018 r. w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447), poz. 238 „Etylobenzen" [100-41-4]: NDS 200 mg/m³, NDSCh 400 mg/m³, oznakowanie „skóra". Według przypisu wykazu oznakowanie „skóra" znaczy, że „wchłanianie substancji przez skórę może być tak samo istotne jak przy narażeniu drogą oddechową" — pomiar stężenia w powietrzu tej drogi nie obejmuje. Karta nie podaje najmniejszego stężenia oznaczalnego tą metodą. Wykaz NDS podaje wyłącznie wartości dopuszczalne i metody pomiaru nie wskazuje. O metodzie mówi § 16 rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (tekst jednolity — Dz.U. 2025 poz. 949): „Badania i pomiary wykonuje się zgodnie z metodami określonymi w Polskich Normach, a w przypadku braku takich norm, metodami rekomendowanymi i zwalidowanymi przez laboratoria, o których mowa w § 15 ust. 1 i ust. 2 pkt 1". Tej normy przepis z nazwy nie wymienia, a innego przepisu, który by ją powoływał, NIE USTALILIŚMY; czy norma wycofana przez PKN podpada pod słowa § 16 „w przypadku braku takich norm" — NIE ROZSTRZYGAMY.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 28.09.2026). Wszystkie zapisy numeru 04081 z arkuszem 01: 17 pozycji u 14 laboratoriów, ale jeden wiersz zakresu AB 886 jest w bazie rozbity na dwie pozycje — w zakresie PCA (wyd. nr 26 z 12.02.2026) to jeden wiersz „Stężenie/Zawartość etylobenzenu", 0,17–1000 mg/m³ i 0,005–30 mg w próbce, a w kopii zakres w mg/m³ się nie zachował; wierszy w zakresach jest więc 16. Postaci zapisu: „PN-79/Z-04081.01" — 5 laboratoriów (AB 581, AB 618, AB 622, AB 632, AB 746), „PN-79/Z-04081/01" — 5 (AB 647, AB 882, AB 886, AB 1144, AB 1302), „PN-Z-04081-01:1979" — 4 (AB 340, AB 562, AB 1168 i druga pozycja AB 882), a AB 591 pisze „PN-79/Z -04081/01" ze spacją. Zakładka „Laboratoria" szuka zapisów ZACZYNAJĄCYCH SIĘ od „PN-79/Z-04081/01" i pokaże 5 laboratoriów w 6 pozycjach; dziewięciu pozostałych nie zobaczy: AB 340, AB 562, AB 581, AB 591, AB 618, AB 622, AB 632, AB 746 i AB 1168. Aktualne zakresy na stronach PCA (odczyt 29.09.2026, wydania od 24.11.2025 do 24.09.2026): wszystkie wiersze stoją w obowiązujących wydaniach z takim samym zakresem jak w kopii — także u AB 618, którego wydanie nr 25 z 24.09.2026 jest nowsze niż kopia — i żaden nie jest zawieszony; AB 746 ma w zakresie (wyd. nr 38 z 22.07.2026) pozycje zawieszone na swój wniosek od 17.04.2026 do 16.10.2026, ale nie tę.

TECHNIKA I ZAKRESY. Wszystkie 14 laboratoriów zapisuje chromatografię gazową z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym (GC-FID); AB 882 ma drugą pozycję z detekcją spektrometrią mas (GC-MS) i procedurą własną. Przedmiot: powietrze na stanowiskach pracy, często z dopiskiem o próbkach pobranych na rurki z sorbentem, u AB 647 — z węglem aktywnym. AB 591 ma dwie pozycje: masę etylobenzenu w próbce (0,050–11 mg) według normy „z wył. pkt. 8 i pkt.13" oraz stężenie w powietrzu (5–1111 mg/m³) „z obliczeń" według punktów 8 i 13. Dziewięć laboratoriów podaje zakres także jako masę w próbce. Dolne granice w mg/m³: od 0,062 (AB 746) i 0,17 (AB 886) do 20 mg/m³ (AB 632), czyli najwyżej jedna dziesiąta NDS; górne od 475 mg/m³ (AB 581) do 8600 mg/m³ (AB 882) — u wszystkich powyżej NDSCh.

OBOK TEJ NORMY. Przy etylobenzenie w powietrzu na stanowiskach pracy zakresy powołują też procedury własne laboratoriów oraz cztery inne dokumenty. Metodę z kwartalnika „Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy" 2011, nr 1(67), s. 35–44 — AB 1207 (GC-MS, 0,17–2700 mg/m³; zakres PCA wyd. nr 26 z 11.06.2026), AB 1642 (GC-FID, 0,050–1128 mg/m³; wyd. nr 23 z 28.07.2026) i AB 1854 (GC-FID, 220–3700 µg w próbce; wyd. nr 4 z 13.01.2026). Metodę z tego samego kwartalnika z 2007 r., nr 1(51), s. 141–147 — AB 565, w pozycji zbiorczej związków organicznych (GC-FID, 0,01–20 mg w próbce, a stężenie 0,01–880 mg/m³ „z obliczeń"; wyd. nr 28 z 03.11.2025). Normę PN-Z-04231-02:1993 (w zakresie zapisaną „PN-93/Z-04231/02"; wycofaną 15-08-2014, zob. wyżej) — AB 300, razem z dokumentem „IN-59 wyd. 3 z dnia 18.12.2025 r." (GC-FID, 0,5–1800 mg/m³ i 0,020–9 mg w próbce; wyd. nr 36 z 08.09.2026). Metodę „NIOSH Method 1501 Issue 3 (2003)" — AB 1226, w jednej pozycji z benzenem, toluenem i ksylenami (GC-FID, 10–400 mg/m³ i 0,24–9,6 mg w próbce; wyd. nr 26 z 17.09.2026 — pozycja zawieszona na wniosek laboratorium od 10.06.2026 do 07.12.2026). Tytułów publikacji z kwartalnika nie sprawdzaliśmy. Poza tymi dokumentami kopia ma przy etylobenzenie na stanowiskach pracy wyłącznie procedury własne, zapis ogólny „Normy, Procedury badawcze" (AB 934) i jeden rekord AB 1144 z normą PN-Z-04016-5:1998 — w zakresie PCA (wyd. nr 26 z 08.01.2026) wiersz etylobenzenu, ostatni na s. 7/28, powołuje PN-79/Z-04081/01, a PN-Z-04016-5:1998 stoi w następnym wierszu, pierwszym na s. 8/28, przy etylotoluenie.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy — PKN udostępnia ją odpłatnie (3 strony). Nie podajemy sorbentu i sposobu wzbogacania, objętości i strumienia powietrza, desorpcji, kolumn i warunków chromatografii, krzywej wzorcowej, wzoru ani precyzji; nie wiemy, co zawierają punkty 8 i 13, które AB 591 wyłącza przy masie w próbce, a powołuje przy obliczaniu stężenia.

Zasada metody

Według karty normy: stężenie par etylobenzenu w powietrzu na stanowisku pracy oznacza się chromatografią gazową po wzbogaceniu próbki; gdy w próbce są substancje o tym samym lub zbliżonym czasie retencji, które maskują pik etylobenzenu, stosuje się kolumnę o innej polarności. Wynik porównuje się z NDS 200 mg/m³ i NDSCh 400 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 238). Sposobu wzbogacania, pobierania próbek i warunków chromatografii NIE PODAJEMY — tekstu normy nie mieliśmy.

Zastosowania

• Pomiary par etylobenzenu w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 200 mg/m³ i NDSCh 400 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 238)
• W zakresach akredytacji: 14 laboratoriów, wszystkie z chromatografią gazową z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym; dziewięć podaje zakres także jako masę etylobenzenu w próbce

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04081-01:1979 (wersja polska)

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości etylobenzenu — Oznaczanie etylobenzenu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki

Title (EN)

Air purity protection — Tests for ethylbenzene content — Determination of ethylbenzene at workplaces by gas chromatography with sample enrichment

Procedura krok po kroku

1. Status dokumentu

   Karta PKN: norma wycofana 07-07-2015, bez wskazania następcy (stan karty na 28.09.2026). W wynikach wyszukiwarki PKN nie ma obowiązującej normy PN dla etylobenzenu w powietrzu na stanowiskach pracy.

2. Pobranie i wzbogacenie próbki

   Etylobenzen z powietrza zatęża się przed analizą (tytuł normy: „z wzbogacaniem próbki"). Sorbentu, strumienia i objętości powietrza NIE PODAJEMY.

3. Analiza chromatograficzna

   Chromatografia gazowa; gdy inne substancje mają ten sam lub zbliżony czas retencji i maskują pik etylobenzenu, stosuje się kolumnę o innej polarności (z karty).

4. Wynik

   Stężenie w mg/m³; w zakresach dziewięciu laboratoriów także masa etylobenzenu w próbce.

5. Ocena

   Porównanie z NDS 200 mg/m³ i NDSCh 400 mg/m³. Oznakowanie „skóra": pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Etylobenzen jest łatwopalny, a w wykazie NDS ma oznakowanie „skóra" — przy ocenie narażenia sam pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę
• UWAGA MERYTORYCZNA: substancja o tym samym czasie retencji co etylobenzen daje pik, który można wziąć za etylobenzen — norma każe wtedy rozdzielić je na kolumnie o innej polarności

Najczęstsze pytania