🌿 Etylobenzen w powietrzu na stanowiskach pracy — chromatografia gazowa z wzbogacaniem próbki, PN-Z-04081-01
Krótko: o co chodzi
Oznaczanie par etylobenzenu w powietrzu na stanowiskach pracy chromatografią gazową z wzbogacaniem próbki; gdy inne substancje wychodzą z kolumny w tym samym czasie, karta PKN każe użyć kolumny o innej polarności. Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04081-01:1979 (wersja polska); STATUS (stan na 17.11.2026): wycofana 07-07-2015; karta nie ma pól „Zastąpiona przez” ani „Zastępuje”; obowiązującej PN dla etylobenzenu na stanowiskach pracy w katalogu nie ma. Procedura obejmuje 5 kroków; stosuje się je m.in. do: Pomiary par etylobenzenu w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 200 mg/m³ i NDSCh 400 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 238), Przy substancjach o zbliżonym czasie retencji — rozdział na kolumnie o innej polarności (karta normy).
W skrócie
- Norma: PN-Z-04081-01:1979 (wersja polska)
- Kategoria: Środowisko
- Kroków procedury: 5
- STATUS (stan na 17.11.2026): wycofana 07-07-2015; karta nie ma pól „Zastąpiona przez” ani „Zastępuje”; obowiązującej PN dla etylobenzenu na stanowiskach pracy w katalogu nie ma
- Wydanie (z karty PKN): PN-Z-04081-01:1979, wersja polska; publikacja 12-12-1979, 3 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30
- Zasada (z karty): chromatografia gazowa z wzbogacaniem próbki; przy substancjach o zbliżonym czasie retencji — kolumna o innej polarności
Przegląd
STATUS (stan na 17.11.2026). Karta PKN PN-Z-04081-01:1979 (wersja polska, publikacja 12-12-1979, 3 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30) ma nagłówek „Wycofana” i datę wycofania 07-07-2015; pól „Zastąpiona przez” i „Zastępuje” nie ma. Arkusz 00 („Postanowienia ogólne i zakres normy”) też jest wycofany. Wyszukiwarka PKN na hasło „etylobenzen” (odczyt 17.11.2026) daje 11 wyników i żaden nie jest obowiązującą normą dla etylobenzenu w powietrzu na stanowiskach pracy: PN-Z-04016-7:1999 dotyczy gazów odlotowych (emisji), PN-Z-04016-4:1998 — trimetylobenzenu (słowo „etylobenzen” jest w nim częścią nazwy), PN-EN 17844:2024-05 — wyrobów budowlanych. Wycofaną normę PKN nadal sprzedaje. Tekstu normy nie mieliśmy.
CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty katalogowej PKN, w całości: „Metodę stosuje się do oznaczenia stężenia par etylobenzenu w powietrzu na stanowiskach pracy przy przeprowadzaniu kontroli warunków sanitarno-higienicznych. W przypadku obecności substancji o tym samym lub zbliżonym czasie retencji co etylo-benzen, maskujących chromatogram substancji oznaczanej należy zastosować kolumnę o innej polarności, zapewniające rozdziać etylobenzenu od substancji towarzyszących”. Pisownia („etylo-benzen”, „zapewniające rozdziać”) pochodzi z karty. Dokumentacja NDS etylobenzenu (R. Soćko, S. Czerczak, „Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy” 2010, nr 2(64)) podaje, że metoda oznaczania stężenia etylobenzenu w powietrzu na stanowiskach pracy jest zawarta w PN-79/Z-04081/01.
OPUBLIKOWANA METODA CIOP-PIB — DRUGIE ŹRÓDŁO PRZEBIEGU, NIE TEKST NORMY. W. Domański, „Benzen, cykloheksan, etylobenzen, n-heksan, metylocykloheksan, toluen – metoda oznaczania” („Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy” 2011, nr 1(67), s. 35–44): pary adsorbuje się na rurce z węglem aktywnym (100 + 50 mg), przepuszczając 20 l powietrza ze stałym strumieniem 0,2 l/min, z poborem według PN-Z-04008-7:2002/Az1:2004; każdą warstwę węgla desorbuje się 1 ml disiarczku węgla przez 30 minut w wannie ultradźwiękowej (współczynnik desorpcji 1); roztwór analizuje się chromatografem gazowym z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym na niepolarnej kolumnie kapilarnej 60 m × 0,32 mm × 1 µm z fazą dimetylopolisiloksanową (przykładowe warunki: dozownik split 200 °C, podział 1:10, 1 µl; piec 35 °C przez 1 min, 8 °C/min do 220 °C; detektor 250 °C; hel 1 ml/min). Każdy roztwór analizuje się co najmniej dwukrotnie, różnica wyników od średniej nie większa niż 5 %; masa w krótszej warstwie węgla nie większa niż 10 % masy w dłuższej. Stężenie X = (m₁ + m₂) · 1000 / V mg/m³ (m — mg w roztworach znad obu warstw, V — litry powietrza); oznaczalność dla etylobenzenu 5 mg/m³. Metody nie stosuje się, gdy obecne są związki o tym samym czasie retencji. Liczby te są liczbami metody CIOP-PIB, nie normy.
WARTOŚĆ DOPUSZCZALNA I PODSTAWA METODY. Wykaz NDS (załącznik do rozporządzenia z 12 czerwca 2018 r. w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r., Dz.U. 2026 poz. 447), poz. 238 „Etylobenzen” [100-41-4]: NDS 200 mg/m³, NDSCh 400 mg/m³, „skóra” — oznakowanie mówiące, że wchłanianie przez skórę może być tak samo istotne jak droga oddechowa, więc sam pomiar w powietrzu jej nie obejmuje; późniejsza zmiana wykazu (Dz.U. 2026 poz. 1211) etylobenzenu nie dotyczy. Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych (tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 949), § 16: „Badania i pomiary wykonuje się zgodnie z metodami określonymi w Polskich Normach, a w przypadku braku takich norm, metodami rekomendowanymi i zwalidowanymi przez laboratoria, o których mowa w § 15 ust. 1 i ust. 2 pkt 1.”
CZEGO TU NIE PODAJEMY. Sorbentu i sposobu wzbogacania, objętości i strumienia powietrza, desorpcji, kolumn i warunków chromatografii, krzywej wzorcowej, wzoru ani precyzji WEDŁUG NORMY — tekstu normy nie mieliśmy; dane metody CIOP-PIB podajemy wyłącznie jako dane tej metody.
Zasada metody
Według karty normy stężenie par etylobenzenu w powietrzu na stanowisku pracy oznacza się chromatografią gazową po wzbogaceniu próbki; gdy w próbce są substancje o tym samym lub zbliżonym czasie retencji, maskujące etylobenzen, stosuje się kolumnę o innej polarności. Opublikowana metoda CIOP-PIB (2011) dla etylobenzenu i pięciu innych węglowodorów wzbogaca próbkę na węglu aktywnym, desorbuje ją disiarczkiem węgla i analizuje chromatografem z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym — to inna metoda niż norma. Wynik porównuje się z NDS 200 mg/m³ i NDSCh 400 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447).
Zastosowania
- Pomiary par etylobenzenu w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 200 mg/m³ i NDSCh 400 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 238)
- Przy substancjach o zbliżonym czasie retencji — rozdział na kolumnie o innej polarności (karta normy)
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| STATUS (stan na 17.11.2026) | wycofana 07-07-2015; karta nie ma pól „Zastąpiona przez” ani „Zastępuje”; obowiązującej PN dla etylobenzenu na stanowiskach pracy w katalogu nie ma |
| Wydanie (z karty PKN) | PN-Z-04081-01:1979, wersja polska; publikacja 12-12-1979, 3 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30 |
| Zasada (z karty) | chromatografia gazowa z wzbogacaniem próbki; przy substancjach o zbliżonym czasie retencji — kolumna o innej polarności |
| Metoda CIOP-PIB 2011 (nie liczby normy) | węgiel aktywny 100 + 50 mg, 20 l przy 0,2 l/min; desorpcja 1 ml CS₂, 30 min w ultradźwiękach; GC-FID, kolumna 60 m × 0,32 mm × 1 µm; oznaczalność 5 mg/m³ |
| Wartości dopuszczalne | NDS 200 mg/m³, NDSCh 400 mg/m³, „skóra” — wykaz NDS w brzmieniu z Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 238 „Etylobenzen” [100-41-4] |
| Podstawa wyboru metody | metody z Polskich Norm, a w ich braku — rekomendowane i zwalidowane przez laboratoria z § 15 (Dz.U. 2025 poz. 949, § 16) |
Norma
- Numer normy
- PN-Z-04081-01:1979 (wersja polska)
- Tytuł (PL)
- Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości etylobenzenu — Oznaczanie etylobenzenu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki
- Title (EN)
- Air purity protection — Tests for ethylbenzene content — Determination of ethylbenzene at workplaces by gas chromatography with sample enrichment
Procedura krok po kroku
-
Status dokumentu
Karta PKN: norma wycofana 07-07-2015, bez wskazania następcy (stan na 17.11.2026). Obowiązującej PN dla etylobenzenu na stanowiskach pracy w katalogu nie ma — § 16 rozporządzenia dopuszcza wtedy metody rekomendowane i zwalidowane.
-
Pobranie i wzbogacenie próbki
Etylobenzen zatęża się z powietrza przed analizą (tytuł normy). Metoda CIOP-PIB: rurka z węglem aktywnym, 20 l powietrza przy 0,2 l/min, pobór według PN-Z-04008-7.
-
Desorpcja
Metoda CIOP-PIB: każda warstwa węgla osobno, 1 ml disiarczku węgla, 30 minut w wannie ultradźwiękowej.
-
Analiza chromatograficzna
Chromatografia gazowa; przy substancjach o zbliżonym czasie retencji — kolumna o innej polarności (karta). Metoda CIOP-PIB: GC-FID, co najmniej dwa oznaczenia każdego roztworu, krzywa wzorcowa.
-
Wynik i ocena
Metoda CIOP-PIB: X = (m₁ + m₂) · 1000 / V mg/m³. Porównanie z NDS 200 mg/m³ i NDSCh 400 mg/m³; oznakowanie „skóra” — pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę.
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Rurki z węglem aktywnym (100 + 50 mg) | Do wzbogacania próbki w metodzie CIOP-PIB. Sorbentu wymaganego przez normę NIE USTALILIŚMY — tekstu normy nie mieliśmy | — |
| Pompa z przepływomierzem | Metoda CIOP-PIB: stały przepływ 0,2 l/min, 20 l powietrza | — |
| Chromatograf gazowy z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym | Metoda CIOP-PIB: niepolarna kolumna kapilarna 60 m × 0,32 mm × 1 µm (dimetylopolisiloksan); karta normy: przy nakładaniu się pików — kolumna o innej polarności | — |
| Naczynka do desorpcji i wanna ultradźwiękowa | Metoda CIOP-PIB: zamykane naczynka z membraną, desorpcja 30 min | — |
Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne
| Odczynnik | CAS | Szczegóły |
|---|---|---|
| Etylobenzen — substancja wzorcowa | 100-41-4 | Metoda CIOP-PIB: roztwór podstawowy około 400 mg/ml w disiarczku węgla, roztwory robocze w kolbach 2 ml. Stężeń według normy NIE PODAJEMY |
| Disiarczek węgla | 75-15-0 | Rozpuszczalnik do desorpcji w metodzie CIOP-PIB, 1 ml na warstwę węgla. Rozpuszczalnika normy karta nie wymienia |
| Gazy do chromatografu | — | Metoda CIOP-PIB: hel lub azot jako gaz nośny, wodór i powietrze do detektora |
Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)
- Etylobenzen ma w wykazie NDS oznakowanie „skóra”; według metody CIOP-PIB wszystkie prace wykonuje się pod sprawnie działającym wyciągiem, a pary węglowodorów mogą tworzyć z powietrzem mieszaniny wybuchowe
- UWAGA MERYTORYCZNA: substancja o tym samym czasie retencji co etylobenzen daje pik, który można wziąć za etylobenzen — karta normy każe wtedy rozdzielić je na kolumnie o innej polarności
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04081-01:1979 (wersja polska) — „Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości etylobenzenu — Oznaczanie etylobenzenu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki”. Tytuł angielski: „Air purity protection — Tests for ethylbenzene content — Determination of ethylbenzene at workplaces by gas chromatography with sample enrichment”.
Na czym polega ta metoda?
Według karty normy stężenie par etylobenzenu w powietrzu na stanowisku pracy oznacza się chromatografią gazową po wzbogaceniu próbki; gdy w próbce są substancje o tym samym lub zbliżonym czasie retencji, maskujące etylobenzen, stosuje się kolumnę o innej polarności. Opublikowana metoda CIOP-PIB (2011) dla etylobenzenu i pięciu innych węglowodorów wzbogaca próbkę na węglu aktywnym, desorbuje ją disiarczkiem węgla i analizuje chromatografem z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym — to inna metoda niż norma.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
STATUS (stan na 17.11.2026): wycofana 07-07-2015; karta nie ma pól „Zastąpiona przez” ani „Zastępuje”; obowiązującej PN dla etylobenzenu na stanowiskach pracy w katalogu nie ma; Wydanie (z karty PKN): PN-Z-04081-01:1979, wersja polska; publikacja 12-12-1979, 3 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; Zasada (z karty): chromatografia gazowa z wzbogacaniem próbki; przy substancjach o zbliżonym czasie retencji — kolumna o innej polarności; Metoda CIOP-PIB 2011 (nie liczby normy): węgiel aktywny 100 + 50 mg, 20 l przy 0,2 l/min; desorpcja 1 ml CS₂, 30 min w ultradźwiękach; GC-FID, kolumna 60 m × 0,32 mm × 1 µm; oznaczalność 5 mg/m³.
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 5 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Rurki z węglem aktywnym (100 + 50 mg), Pompa z przepływomierzem, Chromatograf gazowy z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym, Naczynka do desorpcji i wanna ultradźwiękowa.
Gdzie stosuje się to badanie?
Pomiary par etylobenzenu w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 200 mg/m³ i NDSCh 400 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 238); Przy substancjach o zbliżonym czasie retencji — rozdział na kolumnie o innej polarności (karta normy).
Jakie środki ostrożności obowiązują?
Etylobenzen ma w wykazie NDS oznakowanie „skóra”; według metody CIOP-PIB wszystkie prace wykonuje się pod sprawnie działającym wyciągiem, a pary węglowodorów mogą tworzyć z powietrzem mieszaniny wybuchowe; UWAGA MERYTORYCZNA: substancja o tym samym czasie retencji co etylobenzen daje pik, który można wziąć za etylobenzen — karta normy każe wtedy rozdzielić je na kolumnie o innej polarności.
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-79/Z-04081/01.