📏 Ekstensometry — statyczne wzorcowanie układów ekstensometrycznych (osiowych i średnicowych, stykowych i bezstykowych) przyrządem do wzorcowania: błąd względny bazy pomiarowej, rozdzielczość, błąd wskazania, klasy 0,2, 0,5, 1 i 2; PN-EN ISO 9513

Metrologia PN-EN ISO 9513

Krótko: o co chodzi

Statyczne wzorcowanie układów ekstensometrycznych używanych w badaniach jednoosiowych: osiowych i średnicowych, stykowych i bezstykowych. Badanie wykonuje się według normy PN-EN ISO 9513:2013-06 (wersja angielska; wprowadza EN ISO 9513:2012 i ISO 9513:2012 [IDT]) z poprawką PN-EN ISO 9513:2013-06/AC:2013-09; Zakresy wzorcowania (8.3.3): l_max/l_min ≤ 10 — 1 zakres; ≤ 100 — 2 zakresy; > 100 — 3 zakresy; każdy ≥ 5 przyrostów, przyrost ≤ 1/3 zakresu. Procedura obejmuje 6 kroków; stosuje się je m.in. do: Układy ekstensometryczne do badań jednoosiowych — osiowe i średnicowe, stykowe i bezstykowe (ISO 9513:2012, rozdz. 1), Ekstensometry o stałej i zmiennej bazie, z bazą ustawianą automatycznie lub wyznaczaną występami na próbce (rozdz. 7), Ekstensometry do badań w temperaturze poza 10 °C do 35 °C — wzorcowanie w temperaturze badania lub blisko niej (8.1.2).

W skrócie

  • Norma: PN-EN ISO 9513:2013-06 (wersja angielska; wprowadza EN ISO 9513:2012 i ISO 9513:2012 [IDT]) z poprawką PN-EN ISO 9513:2013-06/AC:2013-09
  • Kategoria: Metrologia
  • Kroków procedury: 6
  • STATUS (karta PKN, 14.11.2026): PN-EN ISO 9513:2013-06 (wersja angielska, publikacja 30-06-2013) z poprawką AC:2013-09; wprowadza EN ISO 9513:2012 i ISO 9513:2012; zastępuje PN-EN ISO 9513:2005 i Ap1:2005
  • Klasa 0,2 (tablica 2): q_Le ±0,2 %; rozdzielczość 0,1 % odczytu lub 0,2 µm; błąd ±0,2 % lub ±0,6 µm (większa z wartości)
  • Klasa 0,5 (tablica 2): q_Le ±0,5 %; rozdzielczość 0,25 % lub 0,5 µm; błąd ±0,5 % lub ±1,5 µm

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Według rozdziału 1 ISO 9513:2012 norma określa metodę statycznego wzorcowania układów ekstensometrycznych stosowanych w badaniach jednoosiowych, w tym osiowych i średnicowych, stykowych i bezstykowych. Definicje (rozdz. 2): układ ekstensometryczny — wyposażenie do pomiaru przemieszczenia lub odkształcenia na powierzchni próbki; w rozumieniu normy obejmuje wskaźnik; część ekstensometrów wskazuje odkształcenie wprost (np. ekstensometry laserowe, korelacja obrazu), inne wskazują zmianę długości bazy, przeliczaną na odkształcenie przez podzielenie przez bazę; baza pomiarowa — część próbki, na której mierzy się wydłużenie. Wprowadzenie: norma podaje kryteria wzorcowania, wyposażenie, sprawdzenie przed wzorcowaniem, pomiar bazy różnych rodzajów ekstensometrów, ocenę wyników, niepewność, odstępy wzorcowań i świadectwo; wzorcowanie dynamiczne nie zostało ujęte (prace trwały w chwili wydania).

WEDŁUG TEKSTU ISO 9513:2012 — ZASADA, WYPOSAŻENIE, BAZA, PRZEBIEG, KLASYFIKACJA, NIEPEWNOŚĆ, ODSTĘPY, ŚWIADECTWO (przedmowa, wprowadzenie, rozdz. 1–12.2). Normę przygotował komitet ISO/TC 164 (Badania mechaniczne metali), podkomitet SC 1 (Badania jednoosiowe); trzecie wydanie zastąpiło drugie (ISO 9513:1999) po rewizji technicznej i włączyło poprawkę ISO 9513:1999/Cor.1:2000. Oznaczenia (tablica 1): Le — nominalna baza, L′e — zmierzona baza, l_max i l_min — granice zakresu wzorcowania, lᵢ — przemieszczenie wskazane przez ekstensometr, lₜ — przemieszczenie z przyrządu do wzorcowania, q_Le — względny błąd bazy, q_rb — względny błąd wskazania, q_b — bezwzględny błąd wskazania, r — rozdzielczość. Zasada (rozdz. 4): porównanie wskazań ekstensometru ze znanymi zmianami długości z przyrządu do wzorcowania; użytkownik może wybrać zakres(y) przemieszczeń (np. przy niskocyklowym zmęczeniu sterowanym odkształceniem — środkową część zakresu); wyjście układu obejmuje dopasowanie krzywych przez elektronikę i rejestrator. Wyposażenie (rozdz. 5): przyrząd do wzorcowania — np. sztywna rama ze współosiowymi wrzecionami, z mechanizmem przesuwu i urządzeniem do dokładnego pomiaru zmiany długości (interferometr, liniowy przetwornik przyrostowy, płytki wzorcowe z komparatorem, mikrometr); wzorcowany wg załącznika B, spełniający tablicę B.1; przyrząd i wyposażenie pomocnicze (mikrometry, suwmiarki, mikroskopy projekcyjne) wzorcowane ze spójnością z SI; niepewność pomiarów wyposażeniem pomocniczym ≤ 1/3 dopuszczalnego błędu ekstensometru; termometr o rozdzielczości 0,1 °C. Sprawdzenie przed wzorcowaniem (rozdz. 6): części mechaniczne (swobodny ruch, uszkodzenia, zużyte ostrza i kołki ustalające bazę), kable i złącza; wzorcowanie w stanie zastanym, a po regulacji — ponowne, z raportowaniem obu zestawów danych; zapis sprawdzenia; jednoznaczna identyfikacja ekstensometru i wymiennych części wpływających na wzorcowanie. Baza (rozdz. 7): stała baza — pomiar bezpośredni (suwmiarka, mikroskop projekcyjny) albo pośredni (odcisk ostrzy na próbce z miękkiego metalu); q_Le = (L′e − Le)/Le × 100; baza zmienna — podobnie; przy pełzaniu i rozciąganiu w podwyższonej temperaturze bazę wyznaczają występy na próbce; przy automatycznym ustawianiu bazy mierzy się bazę największą, najmniejszą i trzy pośrednie (wszystkie, gdy jest ich mniej niż pięć); ekstensometry bezstykowe — wg instrukcji producenta; niepewność pomiaru bazy trzykrotnie mniejsza niż dopuszczalny błąd bazy. Przebieg (rozdz. 8): zapis temperatury otoczenia; zalecana temperatura stała w ±2 °C, w przedziale 18 °C do 28 °C; ekstensometry do badań poza 10 °C do 35 °C — wzorcowanie w temperaturze badania lub blisko, jeśli to możliwe; ekstensometr ustawiony i mocowany jak w badaniu; zakres przemieszczeń ustala użytkownik; liczba zakresów zależy od l_max/l_min: do 10 — jeden zakres co najmniej 5 przyrostów; ponad 10 do 100 — dwa zakresy; ponad 100 — trzy zakresy (każdy co najmniej 5 przyrostów); przyrost między sąsiednimi punktami ≤ 1/3 zakresu; przy zmęczeniu — jeden zakres co najmniej 5 przyrostów; przy ustalaniu granic uwzględnia się rozszerzalność cieplną i zmienność ustawienia. Wzorcowanie w stanie zastanym, bez czyszczenia; zalecane dwukrotne przećwiczenie ekstensometru w całym zakresie (o ile możliwe — do lekko ujemnej wartości i z powrotem do zera); dwie serie pomiarów z zdjęciem i ponownym założeniem ekstensometru między nimi, dla wydłużania, skracania lub obu. Rozdzielczość: skala analogowa — jak dla wskaźników analogowych, nie mniejsza niż 1/5 działki (1/10 przy odstępie kresek ≥ 2,5 mm); wyświetlacz elektroniczny — obserwacja przez 10 s, r = połowa różnicy największego i najmniejszego wskazania (jedna cyfra, gdy są równe). Błąd wskazania: q_rb = (lᵢ − lₜ)/lₜ × 100, q_b = lᵢ − lₜ. Klasyfikacja (rozdz. 9, tablica 2; dla rozdzielczości i błędu wskazania liczy się większa z wartości względnej i bezwzględnej): klasa 0,2 — q_Le ±0,2 %, rozdzielczość 0,1 % odczytu lub 0,2 µm, błąd ±0,2 % lub ±0,6 µm; klasa 0,5 — ±0,5 %, 0,25 % lub 0,5 µm, ±0,5 % lub ±1,5 µm; klasa 1 — ±1,0 %, 0,5 % lub 1,0 µm, ±1,0 % lub ±3,0 µm; klasa 2 — ±2,0 %, 1,0 % lub 2,0 µm, ±2,0 % lub ±6,0 µm. Klasa układu = największa z klas: błędu bazy, rozdzielczości w każdym punkcie, błędu wskazania w każdym punkcie i przyrządu do wzorcowania; regulacje dla spełnienia klasy — za zgodą laboratorium, z zachowaniem wyników wstępnych. Niepewność (rozdz. 10): w budżecie co najmniej niepewność przyrządu do wzorcowania, wahania temperatury, zmienność między operatorami, ustawienie i pomiar bazy (przykład — załącznik A); uwaga: zmniejszanie dopuszczalnego błędu o niepewność liczy ją podwójnie, a klasa 0,5 nie oznacza błędu z niepewnością poniżej 0,5 %. Odstępy (rozdz. 11): zalecane ok. 12 miesięcy, nie więcej niż 18 miesięcy (chyba że badanie trwa dłużej — wtedy przed i po badaniu); przy długotrwałym pełzaniu wg ISO 204 — trzy lata; po każdej naprawie lub regulacji wpływającej na dokładność. Świadectwo (rozdz. 12): m.in. powołanie ISO 9513, właściciel, identyfikacja ekstensometru (typ, baza, oznaczenie, numer, położenie montażu), przyrząd do wzorcowania, temperatura, kierunek zmian długości, data, osoba i organizacja, wszystkie wyniki (zastane i po regulacji), niepewność, klasa dla każdego zakresu; tabela wyników z błędem w każdym punkcie.

POPRAWKA. PN-EN ISO 9513:2013-06/AC:2013-09 (wprowadza EN ISO 9513:2012/AC:2013 i ISO 9513:2012/Cor 1:2013, plik bezpłatny przy karcie PKN) zmienia wyłącznie przykład w załączniku C: w tabelach rysunków C.1 i C.2 wartość „1,30” na „1,32” w wierszu „0,33” (kolumna Class 1), w rysunku C.2 nagłówki „Fit / µm” → „v (eff)” i „Fit Error / µm” → „k”, klasyfikacja w wierszu „0,33” „Class 0,2” → „Class 0,5”, a w legendzie pozycja 6 „fit” → „mean reading”. Treści rozdziałów 1–12 nie zmienia.

STATUS (stan karty PKN i katalogu iTeh na 14.11.2026). Karta PN-EN ISO 9513:2013-06 (wersja angielska): tytuł „Metale -- Wzorcowanie ekstensometrów stosowanych w próbie jednoosiowego rozciągania”, publikacja 30-06-2013, 58 stron, KT 123 Badań Własności Metali, „Wprowadza: EN ISO 9513:2012 [IDT], ISO 9513:2012 [IDT]”, „Zastępuje: PN-EN ISO 9513:2005 - wersja polska, PN-EN ISO 9513:2005/Ap1:2005 - wersja polska”, poprawka PN-EN ISO 9513:2013-06/AC:2013-09E, ICS 77.040.10. ISO 9513:2012 w katalogu iTeh — opublikowana, etap 90.93 (norma potwierdzona).

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (baza zakresów akredytacji serwisu, odczyt 14.11.2026). Zapis ISO 9513 stoi w 12 rekordach u 8 polskich laboratoriów wzorcujących: „PN-EN ISO 9513:2013-06” — AP 045, AP 072, AP 133, AP 181, AP 194, AP 207, AP 225; „PN-EN 9513:2013-06” (bez „ISO”) — AP 130; „PN-EN ISO 9513:2013-06 zał. H” — AP 194, AP 207, AP 225 (przemieszczenie trawersy). Obok normy stoją ASTM E83 (AP 133, AP 181, AP 194, AP 207, AP 225) i ASTM E2309/E2309M-20 (AP 133, AP 181, AP 194, AP 207, AP 225). Poza Polską — 2 laboratoria czeskie (3 rekordy).

CO WZORCUJĄ LABORATORIA (baza zakresów, całe pozycje). Ekstensometry, także zamontowane w maszynach do prób statycznych (AP 045, AP 130); przemieszczenie (droga) trawersy maszyn wytrzymałościowych i urządzeń technologicznych (AP 072, AP 194, AP 207, AP 225). Zakresy od 0 µm do 2500 mm (AP 207, AP 225) lub 5000 mm przy trawersie; CMC od 0,08 µm (AP 207, 0 mm do 10 mm) do 0,8 % (AP 072, 0,4 mm do 25 mm).

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Wzorcowanie po regulacji bez wyników „as found” (6.1, 9.4.2). Ekstensometr ustawiony inaczej niż w badaniu (8.2) albo bez stabilizacji temperatury (8.1.3). Jeden zakres przy l_max/l_min ponad 10 — niespełnione wymaganie 8.3.3. Rozdzielczość z wyświetlacza bez 10-sekundowej obserwacji wahań (8.5.1.3). Klasa nadana z samego błędu wskazania, bez błędu bazy i klasy przyrządu do wzorcowania (9.4.1). Błąd pomniejszony o niepewność — podwójne liczenie niepewności (uwaga do 10.2).

CZEGO NIE PODAJEMY. Przeczytane fragmenty: próbka iTeh ISO 9513:2012 po angielsku (przedmowa, wprowadzenie, rozdziały 1–12.2) i poprawka ISO 9513:2012/Cor 1:2013 (plik PKN). Nie podajemy treści załączników A–H (budżet niepewności, wzorcowanie przyrządu do wzorcowania z tablicą B.1, przykład świadectwa, przykłady konfiguracji, ekstensometria laserowa, wideo i pełnopolowa, wzorcowanie pomiaru przemieszczenia trawersy — zał. H) — są poza próbką. Polskiego tłumaczenia PN-EN ISO 9513:2013-06 PKN nie wydał (wersja angielska).

Zasada metody

Ekstensometr mocuje się w przyrządzie do wzorcowania tak jak w badaniu, po stabilizacji temperatury, i porównuje jego wskazania lᵢ ze znanymi przemieszczeniami lₜ w dwóch seriach (z ponownym założeniem ekstensometru między nimi). Liczba zakresów zależy od ilorazu l_max/l_min (1, 2 albo 3 zakresy, każdy co najmniej 5 przyrostów). Z każdego punktu liczy się błąd wskazania q_rb = (lᵢ − lₜ)/lₜ × 100 lub q_b = lᵢ − lₜ, z rozdzielczości i z pomiaru bazy — q_Le; klasa układu (0,2, 0,5, 1 lub 2 wg tablicy 2) to najgorsza z klas tych wyników i przyrządu do wzorcowania.

Zastosowania

Kluczowe parametry

ParametrWartość
STATUS (karta PKN, 14.11.2026)PN-EN ISO 9513:2013-06 (wersja angielska, publikacja 30-06-2013) z poprawką AC:2013-09; wprowadza EN ISO 9513:2012 i ISO 9513:2012; zastępuje PN-EN ISO 9513:2005 i Ap1:2005
Klasa 0,2 (tablica 2)q_Le ±0,2 %; rozdzielczość 0,1 % odczytu lub 0,2 µm; błąd ±0,2 % lub ±0,6 µm (większa z wartości)
Klasa 0,5 (tablica 2)q_Le ±0,5 %; rozdzielczość 0,25 % lub 0,5 µm; błąd ±0,5 % lub ±1,5 µm
Klasy 1 i 2 (tablica 2)klasa 1: ±1,0 %; 0,5 % lub 1,0 µm; ±1,0 % lub ±3,0 µm. Klasa 2: ±2,0 %; 1,0 % lub 2,0 µm; ±2,0 % lub ±6,0 µm
Zakresy wzorcowania (8.3.3)l_max/l_min ≤ 10 — 1 zakres; ≤ 100 — 2 zakresy; > 100 — 3 zakresy; każdy ≥ 5 przyrostów, przyrost ≤ 1/3 zakresu
Temperatura (8.1)zapis; zalecana stała w ±2 °C, w przedziale 18 °C do 28 °C; termometr o rozdzielczości 0,1 °C (5.2)
Rozdzielczość wyświetlacza (8.5.1.3)obserwacja 10 s; r = ½ (max − min); przy braku wahań — 1 cyfra
Odstępy wzorcowań (rozdz. 11)zalecane ok. 12 miesięcy, najwyżej 18; pełzanie długotrwałe wg ISO 204 — 3 lata; po naprawie lub regulacji
Zasięg w zakresach akredytacji (odczyt 14.11.2026)8 polskich laboratoriów wzorcujących, 12 rekordów (3 z „zał. H”); 2 czeskie

Norma

Numer normy
PN-EN ISO 9513:2013-06 (wersja angielska; wprowadza EN ISO 9513:2012 i ISO 9513:2012 [IDT]) z poprawką PN-EN ISO 9513:2013-06/AC:2013-09
Tytuł (PL)
Metale — Wzorcowanie ekstensometrów stosowanych w próbie jednoosiowego rozciągania
Title (EN)
Metallic materials — Calibration of extensometer systems used in uniaxial testing

Procedura krok po kroku

  1. Sprawdzenie przed wzorcowaniem

    Części mechaniczne, ostrza, kołki ustalające bazę, kable i złącza; zapis stanu zastanego; identyfikacja ekstensometru i wymiennych części (rozdz. 6).

  2. Pomiar bazy

    Bezpośrednio albo pośrednio (odcisk na miękkim metalu); q_Le = (L′e − Le)/Le × 100; przy automatycznym ustawianiu — 5 baz (rozdz. 7).

  3. Warunki i ustawienie

    Zapis temperatury, stabilizacja ekstensometru i przyrządu; położenie i mocowanie jak w badaniu (8.1–8.2).

  4. Zakresy i przyrosty

    Ustalenie l_min i l_max, liczby zakresów (1–3) i przyrostów (≥ 5, każdy ≤ 1/3 zakresu) (8.3).

  5. Dwie serie pomiarów

    Wzorcowanie bez czyszczenia; zalecane dwukrotne przećwiczenie; seria, zdjęcie i ponowne założenie ekstensometru, druga seria — dla wydłużania, skracania lub obu (8.4).

  6. Wyniki i klasa

    Rozdzielczość, q_rb lub q_b w każdym punkcie, porównanie z tablicą 2; klasa = najgorsza z czterech ocen; niepewność i świadectwo (rozdz. 9–12).

Wymagany sprzęt i aparatura

SprzętPrzykładOrientacyjna cena
Przyrząd do wzorcowania (5.1)Sztywna rama ze współosiowymi wrzecionami i pomiarem zmiany długości: interferometr, liniowy przetwornik przyrostowy, płytki wzorcowe z komparatorem albo mikrometr; wzorcowany wg załącznika B—
Wyposażenie pomocnicze (5.2, 7.1)Mikrometry, suwmiarki, mikroskopy projekcyjne — niepewność ≤ 1/3 dopuszczalnego błędu ekstensometru—
Termometr (5.2)Rozdzielczość 0,1 °C—
Próbka z miękkiego metalu (7.1.1.2)Do pośredniego pomiaru bazy — odcisk ostrzy lub końcówek ekstensometru—

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

Najczęstsze pytania

Jaka norma opisuje to badanie?

Badanie wykonuje się według normy PN-EN ISO 9513:2013-06 (wersja angielska; wprowadza EN ISO 9513:2012 i ISO 9513:2012 [IDT]) z poprawką PN-EN ISO 9513:2013-06/AC:2013-09 — „Metale — Wzorcowanie ekstensometrów stosowanych w próbie jednoosiowego rozciągania”. Tytuł angielski: „Metallic materials — Calibration of extensometer systems used in uniaxial testing”.

Na czym polega ta metoda?

Ekstensometr mocuje się w przyrządzie do wzorcowania tak jak w badaniu, po stabilizacji temperatury, i porównuje jego wskazania lᵢ ze znanymi przemieszczeniami lₜ w dwóch seriach (z ponownym założeniem ekstensometru między nimi). Liczba zakresów zależy od ilorazu l_max/l_min (1, 2 albo 3 zakresy, każdy co najmniej 5 przyrostów).

Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?

STATUS (karta PKN, 14.11.2026): PN-EN ISO 9513:2013-06 (wersja angielska, publikacja 30-06-2013) z poprawką AC:2013-09; wprowadza EN ISO 9513:2012 i ISO 9513:2012; zastępuje PN-EN ISO 9513:2005 i Ap1:2005; Klasa 0,2 (tablica 2): q_Le ±0,2 %; rozdzielczość 0,1 % odczytu lub 0,2 µm; błąd ±0,2 % lub ±0,6 µm (większa z wartości); Klasa 0,5 (tablica 2): q_Le ±0,5 %; rozdzielczość 0,25 % lub 0,5 µm; błąd ±0,5 % lub ±1,5 µm; Klasy 1 i 2 (tablica 2): klasa 1: ±1,0 %; 0,5 % lub 1,0 µm; ±1,0 % lub ±3,0 µm. Klasa 2: ±2,0 %; 1,0 % lub 2,0 µm; ±2,0 % lub ±6,0 µm.

Ile trwa wykonanie badania?

Procedura obejmuje 6 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.

Jaki sprzęt jest potrzebny?

Przyrząd do wzorcowania (5.1), Wyposażenie pomocnicze (5.2, 7.1), Termometr (5.2), Próbka z miękkiego metalu (7.1.1.2).

Gdzie stosuje się to badanie?

Układy ekstensometryczne do badań jednoosiowych — osiowe i średnicowe, stykowe i bezstykowe (ISO 9513:2012, rozdz. 1); Ekstensometry o stałej i zmiennej bazie, z bazą ustawianą automatycznie lub wyznaczaną występami na próbce (rozdz. 7); Ekstensometry do badań w temperaturze poza 10 °C do 35 °C — wzorcowanie w temperaturze badania lub blisko niej (8.1.2); W zakresach akredytacji: 8 polskich laboratoriów wzorcujących — ekstensometry i przemieszczenie trawersy maszyn wytrzymałościowych; 2 czeskie.

Jakie środki ostrożności obowiązują?

Norma nie zawiera ostrzeżenia BHP w przeczytanym tekście; UWAGA MERYTORYCZNA: klasa nadana po wzorcowaniu nie gwarantuje, że błąd z niepewnością jest mniejszy od wartości klasy (uwaga do 10.2).

Które laboratorium wykona to badanie?

Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-EN ISO 9513.

🔍 Znajdź laboratorium wykonujące to badanie