🍎 Dwutlenek siarki w przetworach owocowych i warzywnych — metoda jodometryczna (rutynowa) i destylacyjna (odwoławcza), PN-A-75101-23
Krótko: o co chodzi
Oznaczanie dwutlenku siarki w przetworach owocowych i warzywnych dwiema metodami: jodometryczną (rutynową) dla SO₂ wolnego i związanego oraz destylacyjną (odwoławczą) dla SO₂ całkowitego, według norm ISO 5523 i ISO 5522, które polska norma wprowadza. Badanie wykonuje się według normy PN-A-75101-23:1990 (wersja polska) ze zmianą PN-A-75101-23:1990/Az2:2002; STATUS (stan na 17.11.2026): wycofana 02-12-2011 razem ze zmianą Az2:2002; karta bez pola „Zastąpiona przez”. Procedura obejmuje 6 kroków; stosuje się je m.in. do: SO₂ całkowity w owocach, warzywach i ich przetworach, bez względu na zawartość — metoda destylacyjna (ISO 5522), SO₂ wolny, związany i całkowity w płynnych przetworach owocowych i warzywnych — metoda jodometryczna (ISO 5523), Znakowanie alergenu: SO₂ całkowity powyżej 10 mg/kg lub 10 mg/l w produkcie gotowym do spożycia (rozporządzenie (UE) nr 1169/2011, zał. II pkt 12).
W skrócie
- Norma: PN-A-75101-23:1990 (wersja polska) ze zmianą PN-A-75101-23:1990/Az2:2002
- Kategoria: Chemia żywności
- Kroków procedury: 6
- STATUS (stan na 17.11.2026): wycofana 02-12-2011 razem ze zmianą Az2:2002; karta bez pola „Zastąpiona przez”
- Wydanie (z karty PKN): PN-A-75101-23:1990, wersja polska; publikacja 24-05-1990, 4 strony, KT 38, ICS 67.080.01; wprowadza ISO 5521:1981 [EQV], ISO 5522:1981 [IDT], ISO 5523:1981 [IDT]
- Metoda destylacyjna (ISO 5522): naważka 10–100 g, najwyżej 10 mg SO₂; HCl 100 g/l, wrzenie około 30 min, azot 1–2 pęcherzyki/s; H₂O₂ 9,1 g/l; NaOH 0,01 lub 0,1 mol/l; wynik 320 · V / m mg/kg
Przegląd
STATUS (stan na 17.11.2026). Karta PKN PN-A-75101-23:1990 (wersja polska, publikacja 24-05-1990, 4 strony, KT 38 Przetworów Owocowych i Warzywnych, ICS 67.080.01) ma nagłówek „Wycofana” i datę wycofania 02-12-2011; pola „Zastąpiona przez” nie ma. „Zastępuje: PN-A-75022:1962, PN-A-75108:1986”; „Wprowadza: ISO 5521:1981 [EQV], ISO 5522:1981 [IDT], ISO 5523:1981 [IDT]”; w polu „Elementy dodatkowe” — zmiana PN-A-75101-23:1990/Az2:2002 (publikacja 10-12-2002, 1 strona, wycofana także 02-12-2011; według karty zmienia zapis w punkcie b) rozdziału 1). ISO 5522:1981 i ISO 5523:1981 w ISO obowiązują — potwierdzone odpowiednio w 2022 i 2023 r. W katalogu PKN obowiązuje PN-EN 1988-1:2001 „Artykuły żywnościowe — Oznaczanie zawartości siarczynów — Część 1: Zoptymalizowana metoda Monier-Williamsa” (karta bez daty wycofania), ale karta PN-A-75101-23 nie wskazuje jej jako następcy. Tekstu polskiej normy nie mieliśmy; opis przebiegu niżej idzie za tekstami norm ISO, które według karty polska norma wprowadza.
CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty katalogowej PKN, w całości: „Ustalono dwie metody oznaczania: jodometryczna i destylacyjna. Metoda jodometryczna jest metodą rutynową. Polega na oznaczaniu zawartości wolnego dwutlenku siarki a następnie związanego dwutlenku siarki za pomocą bezpośredniego miareczkowania roztworem jodu. Metoda destylacyjna jest metodą odwoławczą i polega na wydzieleniu dwutlenku siarki z próbki za pomocą kwasu solnego, oddestylowaniu i odebraniu go do roztworu 3(m/m) wody utlenionej a następnie oznaczeniu powstałego kwasu siarkowego przez miareczkowanie standardowym roztworem wodorotlenku sodowego. Zawiera 2 rysunki: aparat do miareczkowania ciemnych płynów i zestaw do destylacji”. Zapis „3(m/m)” stoi na karcie bez znaku procentu.
METODA DESTYLACYJNA (ODWOŁAWCZA) — WEDŁUG ISO 5522:1981. SO₂ całkowity w owocach, warzywach i ich przetworach, bez względu na zawartość. Próbkę zakwasza się i ogrzewa, uwolniony SO₂ przenosi strumień azotu do dwóch płuczek z obojętnym, rozcieńczonym roztworem nadtlenku wodoru (9,1 g/l), a powstały kwas siarkowy miareczkuje się mianowanym NaOH 0,01 albo 0,1 mol/l wobec błękitu bromofenolowego. Naważka 10–100 g (z dokładnością 0,01 g), tak by zawierała najwyżej 10 mg SO₂; do kolby aparatu wprowadza się 100 ml wody i 5 ml kwasu solnego 100 g/l, ogrzewa do wrzenia i utrzymuje we wrzeniu około 30 minut przy jednym–dwóch pęcherzykach azotu na sekundę. Wynik w mg/kg = 320 · V / m (V — ml NaOH 0,01 mol/l, m — g naważki; dla NaOH 0,1 mol/l współczynnik 3200); dwa oznaczenia, różnica nie większa niż ± 5 % średniej. Wynik sprawdza się strącaniem siarczanu baru: wagowo (załącznik A, gdy V > 10 ml) albo nefelometrycznie przy 650 nm (załącznik B, gdy V < 10 ml; przy V < 5 ml — co dla naważki 100 g odpowiada 16 mg/kg — tylko nefelometrycznie); przy różnicy większej niż 5 % podaje się wynik metody sprawdzającej. Aparat przechodzi trzy próby kontrolne (obojętność płuczek, brak karmelizacji roztworu sacharozy, odzysk SO₂ z roztworu pirosiarczynu potasu z EDTA w granicach ± 1 %). Uwaga: karta PN podaje dla tej metody 3 % wody utlenionej i „oddestylowanie”, ISO 5522 — 9,1 g/l nadtlenku wodoru i przedmuchiwanie azotem pod chłodnicą zwrotną; której wersji trzyma się tekst polskiej normy — nie ustaliliśmy.
METODA JODOMETRYCZNA (RUTYNOWA) — WEDŁUG ISO 5523:1981. Tylko płynne przetwory owocowe i warzywne. SO₂ wolny: 50 ml próbki, 3 ml kwasu siarkowego i 5 ml roztworu skrobi, natychmiastowe miareczkowanie jodem 0,05 mol/l (½ I₂) do niebieskiego zabarwienia, przy pH 0,7–1. SO₂ związany: po hydrolizie alkalicznej (8 ml NaOH około 4 mol/l, 5 minut) zakwasza się i miareczkuje jodem ponownie, a po drugiej hydrolizie (20 ml NaOH, 200 ml wody o temperaturze bliskiej 0 °C) — po raz trzeci. Próba ślepa na próbce pozbawionej SO₂ (gotowanie pod chłodnicą zwrotną co najmniej 30 minut albo związanie aldehydem octowym lub propionowym) koryguje wynik o substancje utleniane jodem, zwłaszcza kwas askorbinowy. Wzory w mg/l: wolny 32 (V₀ − V₃), całkowity 32 (V₀ + V₁ + V₂ − V₃), związany 32 (V₁ + V₂); przy jodzie 0,02 mol/l współczynnik 12,8. Produkty silnie zabarwione ogląda się w żółtym świetle (lampa sodowa albo filtr z roztworu chromianu potasu). Powtarzalności norma nie podaje („to be added later”). ISO 5521:1981, wprowadzona jako równoważna, to wykrywanie jakościowe SO₂ wolnego i związanego od 2 mg/kg papierkiem skrobiowo-jodowym.
PRZEPIS: PRÓG ZNAKOWANIA. Rozporządzenie (UE) nr 1169/2011, załącznik II, pkt 12 (tekst pierwotny): „Dwutlenek siarki i siarczyny w stężeniach powyżej 10 mg/kg lub 10 mg/litr w przeliczeniu na całkowitą zawartość SO2 dla produktów w postaci gotowej bezpośrednio do spożycia lub w postaci przygotowanej do spożycia zgodnie z instrukcjami wytwórców”. Rozporządzenie nie wskazuje metody.
CZEGO TU NIE PODAJEMY. Brzmienia polskiej normy tam, gdzie mogłoby różnić się od ISO 5522 i ISO 5523 (stężenie wody utlenionej, budowa obu aparatów z rysunków normy, numeracja punktów), oraz treści zmiany Az2:2002 poza tym, co mówi jej karta.
Zasada metody
Metoda destylacyjna (ISO 5522): próbkę zakwasza się kwasem solnym i ogrzewa, uwolniony SO₂ przenosi strumień azotu do obojętnego roztworu nadtlenku wodoru, gdzie utlenia się do kwasu siarkowego, a ten miareczkuje się mianowanym NaOH; wynik sprawdza się wagowo albo nefelometrycznie jako siarczan baru. Metoda jodometryczna (ISO 5523, płynne przetwory): SO₂ wolny miareczkuje się jodem bezpośrednio w środowisku kwaśnym, związany — po hydrolizie alkalicznej, z próbą ślepą na próbce pozbawionej SO₂. Wynik porównuje się z progiem znakowania alergenu: powyżej 10 mg/kg lub 10 mg/l SO₂ całkowitego (rozporządzenie (UE) nr 1169/2011).
Zastosowania
- SO₂ całkowity w owocach, warzywach i ich przetworach, bez względu na zawartość — metoda destylacyjna (ISO 5522)
- SO₂ wolny, związany i całkowity w płynnych przetworach owocowych i warzywnych — metoda jodometryczna (ISO 5523)
- Znakowanie alergenu: SO₂ całkowity powyżej 10 mg/kg lub 10 mg/l w produkcie gotowym do spożycia (rozporządzenie (UE) nr 1169/2011, zał. II pkt 12)
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| STATUS (stan na 17.11.2026) | wycofana 02-12-2011 razem ze zmianą Az2:2002; karta bez pola „Zastąpiona przez” |
| Wydanie (z karty PKN) | PN-A-75101-23:1990, wersja polska; publikacja 24-05-1990, 4 strony, KT 38, ICS 67.080.01; wprowadza ISO 5521:1981 [EQV], ISO 5522:1981 [IDT], ISO 5523:1981 [IDT] |
| Metoda destylacyjna (ISO 5522) | naważka 10–100 g, najwyżej 10 mg SO₂; HCl 100 g/l, wrzenie około 30 min, azot 1–2 pęcherzyki/s; H₂O₂ 9,1 g/l; NaOH 0,01 lub 0,1 mol/l; wynik 320 · V / m mg/kg |
| Sprawdzenie i powtarzalność (ISO 5522) | wagowo (BaSO₄, 800 ± 25 °C) przy V > 10 ml, nefelometrycznie (650 nm) przy V < 10 ml; zgodność 5 %; powtarzalność ± 5 % średniej |
| Metoda jodometryczna (ISO 5523) | 50 ml próbki płynnej; jod 0,05 mol/l (½ I₂), pH 0,7–1; hydroliza NaOH około 4 mol/l; wyniki 32 · V mg/l; próba ślepa po odsiarczeniu |
| Próg w przepisie | powyżej 10 mg/kg lub 10 mg/l SO₂ całkowitego — znakowanie alergenu; rozporządzenie (UE) nr 1169/2011, zał. II pkt 12 |
Norma
- Numer normy
- PN-A-75101-23:1990 (wersja polska) ze zmianą PN-A-75101-23:1990/Az2:2002
- Tytuł (PL)
- Przetwory owocowe i warzywne — Przygotowanie próbek i metody badań fizykochemicznych — Oznaczanie zawartości dwutlenku siarki
- Title (EN)
- Fruit and vegetable products — Preparation of samples and methods of physicochemical testing — Determination of sulphur dioxide content
Procedura krok po kroku
-
Status dokumentu i wybór metody
Karta PKN: norma i zmiana Az2:2002 wycofane 02-12-2011, bez następcy (stan na 17.11.2026). Metoda jodometryczna jest rutynowa, destylacyjna — odwoławcza (karta).
-
Przygotowanie próbki (ISO 5522)
Usunąć nasiona i twarde gniazda nasienne, starannie zmiksować; produkty mrożone rozmrozić w zamkniętym naczyniu i dodać wyciek.
-
Metoda destylacyjna (ISO 5522)
Naważkę 10–100 g przenieść do kolby; w płuczkach po 3 ml H₂O₂ 9,1 g/l z 0,1 ml wskaźnika, zobojętnione; wyprzeć powietrze azotem; wpuścić 100 ml wody i 5 ml HCl; wrzenie około 30 minut przy 1–2 pęcherzykach na sekundę; połączyć płuczki i miareczkować NaOH.
-
Obliczenie i sprawdzenie (ISO 5522)
SO₂ w mg/kg = 320 · V / m (NaOH 0,01 mol/l); dwa oznaczenia; sprawdzenie wagowe albo nefelometryczne siarczanu baru zależnie od objętości V.
-
Metoda jodometryczna (ISO 5523)
50 ml próbki + 3 ml H₂SO₄ + 5 ml skrobi, miareczkować jodem (V₀); hydroliza 8 ml NaOH przez 5 min, 10 ml H₂SO₄, miareczkować (V₁); hydroliza 20 ml NaOH z 200 ml zimnej wody, 30 ml H₂SO₄, miareczkować (V₂); próba ślepa na próbce odsiarczonej (V₃).
-
Wynik i ocena
Wolny 32 (V₀ − V₃), całkowity 32 (V₀ + V₁ + V₂ − V₃), związany 32 (V₁ + V₂) mg/l. Wobec progu znakowania — powyżej 10 mg/kg lub 10 mg/l SO₂ całkowitego dla produktu gotowego do spożycia albo przygotowanego według instrukcji wytwórcy.
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Aparat do przedmuchiwania (ISO 5522) | Kolba okrągłodenna co najmniej 250 ml, wydajna chłodnica zwrotna, wkraplacz, doprowadzenie azotu, dwie płuczki połączone szeregowo, krążek z otworem 40 mm pod kolbą (przeciw przypaleniu); typ Lieba i Zaccherla albo równoważny | — |
| Biureta półmikro 10 ml i biureta 25 ml, pipety, cylindry, mikser, waga (ISO 5522) | Do miareczkowania NaOH i jodem w próbach kontrolnych; naważka z dokładnością 0,01 g | — |
| Kolby stożkowe 500 ml, pipety jednomiarowe 5–50 ml, biurety 50 ml klasy A (ISO 5523) | Do metody jodometrycznej | — |
| Oświetlenie dna kolby żółtym światłem (ISO 5523) | Lampa sodowa albo zwykła lampa z filtrem z roztworu chromianu potasu — do produktów silnie zabarwionych | — |
| Spektrofotometr do 650 nm (ISO 5522, zał. B) | Do sprawdzenia nefelometrycznego | — |
Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne
| Odczynnik | CAS | Szczegóły |
|---|---|---|
| Azot beztlenowy | — | Gaz przenoszący SO₂ (ISO 5522) |
| Nadtlenek wodoru 9,1 g/l, wolny od siarczanów | 7722-84-1 | Roztwór pochłaniający w płuczkach, zobojętniony przed oznaczeniem (ISO 5522); karta PN podaje 3 % (m/m) |
| Kwas solny 100 g/l | 7647-01-0 | Jedna objętość stężonego kwasu (1,19 g/ml) na trzy objętości wody (ISO 5522) |
| Wodorotlenek sodu mianowany 0,1 albo 0,01 mol/l, wolny od siarczanów | 1310-73-2 | Do miareczkowania kwasu siarkowego (ISO 5522); w ISO 5523 roztwór około 4 mol/l do hydrolizy |
| Błękit bromofenolowy | — | 100 mg w 100 ml etanolu 20 % (v/v) — wskaźnik (ISO 5522) |
| Jod mianowany 0,05 mol/l (½ I₂), skrobia 5 g/l z chlorkiem sodu, tiosiarczan sodu 0,005 mol/l | — | Do metody jodometrycznej (ISO 5523); jod 0,02 mol/l do prób kontrolnych ISO 5522 i do produktów o małej zawartości SO₂ |
| Kwas siarkowy (180 g H₂SO₄ w litrze), aldehyd octowy 7 g/l albo propionowy 10 g/l | — | Do metody jodometrycznej i odsiarczania próbki do próby ślepej (ISO 5523) |
Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)
- Wykazu zagrożeń nie podają ani karta, ani teksty ISO — obowiązują karty charakterystyki użytych odczynników (kwas solny, kwas siarkowy, wodorotlenek sodu, nadtlenek wodoru, aldehydy)
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-A-75101-23:1990 (wersja polska) ze zmianą PN-A-75101-23:1990/Az2:2002 — „Przetwory owocowe i warzywne — Przygotowanie próbek i metody badań fizykochemicznych — Oznaczanie zawartości dwutlenku siarki”. Tytuł angielski: „Fruit and vegetable products — Preparation of samples and methods of physicochemical testing — Determination of sulphur dioxide content”.
Na czym polega ta metoda?
Metoda destylacyjna (ISO 5522): próbkę zakwasza się kwasem solnym i ogrzewa, uwolniony SO₂ przenosi strumień azotu do obojętnego roztworu nadtlenku wodoru, gdzie utlenia się do kwasu siarkowego, a ten miareczkuje się mianowanym NaOH; wynik sprawdza się wagowo albo nefelometrycznie jako siarczan baru. Metoda jodometryczna (ISO 5523, płynne przetwory): SO₂ wolny miareczkuje się jodem bezpośrednio w środowisku kwaśnym, związany — po hydrolizie alkalicznej, z próbą ślepą na próbce pozbawionej SO₂.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
STATUS (stan na 17.11.2026): wycofana 02-12-2011 razem ze zmianą Az2:2002; karta bez pola „Zastąpiona przez”; Wydanie (z karty PKN): PN-A-75101-23:1990, wersja polska; publikacja 24-05-1990, 4 strony, KT 38, ICS 67.080.01; wprowadza ISO 5521:1981 [EQV], ISO 5522:1981 [IDT], ISO 5523:1981 [IDT]; Metoda destylacyjna (ISO 5522): naważka 10–100 g, najwyżej 10 mg SO₂; HCl 100 g/l, wrzenie około 30 min, azot 1–2 pęcherzyki/s; H₂O₂ 9,1 g/l; NaOH 0,01 lub 0,1 mol/l; wynik 320 · V / m mg/kg; Sprawdzenie i powtarzalność (ISO 5522): wagowo (BaSO₄, 800 ± 25 °C) przy V > 10 ml, nefelometrycznie (650 nm) przy V < 10 ml; zgodność 5 %; powtarzalność ± 5 % średniej.
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 6 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Aparat do przedmuchiwania (ISO 5522), Biureta półmikro 10 ml i biureta 25 ml, pipety, cylindry, mikser, waga (ISO 5522), Kolby stożkowe 500 ml, pipety jednomiarowe 5–50 ml, biurety 50 ml klasy A (ISO 5523), Oświetlenie dna kolby żółtym światłem (ISO 5523), Spektrofotometr do 650 nm (ISO 5522, zał. B).
Gdzie stosuje się to badanie?
SO₂ całkowity w owocach, warzywach i ich przetworach, bez względu na zawartość — metoda destylacyjna (ISO 5522); SO₂ wolny, związany i całkowity w płynnych przetworach owocowych i warzywnych — metoda jodometryczna (ISO 5523); Znakowanie alergenu: SO₂ całkowity powyżej 10 mg/kg lub 10 mg/l w produkcie gotowym do spożycia (rozporządzenie (UE) nr 1169/2011, zał. II pkt 12).
Jakie środki ostrożności obowiązują?
Wykazu zagrożeń nie podają ani karta, ani teksty ISO — obowiązują karty charakterystyki użytych odczynników (kwas solny, kwas siarkowy, wodorotlenek sodu, nadtlenek wodoru, aldehydy).
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-90/A-75101/23.