🤝 Drgania przenoszone przez kończyny górne — pomiar na stanowisku pracy wg PN-EN ISO 5349-2

Środowisko PN-EN ISO 5349-2

Przegląd

STATUS (stan karty PKN na 22.09.2026). PN-EN ISO 5349-2:2004 jest AKTUALNA — karta nie zawiera adnotacji o wycofaniu ani wiersza „Zastąpiona przez". Publikacja 20-07-2004, organ techniczny KT 157 (Zagrożeń Fizycznych w Środowisku Pracy), ICS 13.160. Karta podaje, że wydanie polskie zastępuje PN-EN ISO 5349-2:2002 — wersję angielską; jest to więc przypadek odwrotny do częstszego, w którym nowsze wydanie przestaje być tłumaczone.

NAJCZĘŚCIEJ POWOŁYWANA NORMA W CAŁEJ TEJ CZĘŚCI BAZY. Pomiar na bazie zakresów akredytacji (22.09.2026, po wszystkich postaciach zapisu, laboratoria liczone jako różne podmioty): 315 pozycji, 172 LABORATORIA. Dla porównania — druga co do liczby powołań norma opisana w tej bazie, PN-77/C-04584 (temperatura wody i ścieków), ma ich 156. LICZBA POŻYCZONA Z INNEGO WPISU NIESIE ZE SOBĄ SWOJĄ MIARĘ I SWÓJ DZIEŃ — dlatego podajemy obie rzeczy: 156 to pomiar z 22.09.2026 po WSZYSTKICH postaciach zapisu, z wykluczeniem PN-G-04584 (inna norma o zbieżnym numerze), przy tej samej mierze co 172 powyżej. Wpis o samej PN-77/C-04584 podaje 158 — różnica dwóch laboratoriów bierze się z szerszego wzorca użytego tam przy pierwszym pomiarze, nie z innej kopii bazy. Przy porównaniach między wpisami trzeba liczyć obie normy TĄ SAMĄ miarą i w tym samym dniu, bo inaczej porównanie mówi o narzędziu, a nie o normach. Oznacza to, że wpis czyta potencjalnie co siódme akredytowane laboratorium badawcze w kraju.

CO WŁAŚCIWIE MIERZY TA NORMA — I DLACZEGO TO NIE JEST BADANIE NARZĘDZIA. To jest najważniejsze rozróżnienie całego wpisu. Norma należy do serii ISO 5349, w której część 1 podaje wymagania ogólne, a CZĘŚĆ 2 — praktyczne wytyczne do pomiaru NA STANOWISKU PRACY. Jej przedmiotem nie jest maszyna, lecz EKSPOZYCJA CZŁOWIEKA: z tekstu normy (pkt 1) wynika, że opisuje ona środki ostrożności konieczne do wykonania reprezentatywnych pomiarów drgań ORAZ do wyznaczenia dziennego czasu ekspozycji dla każdej czynności, po to, by obliczyć ośmiogodzinną wartość równoważną energetycznie. Stosuje się do wszystkich sytuacji, w których drgania przechodzą na układ ręka-ramię: przy narzędziach trzymanych i prowadzonych ręcznie, przy drgających przedmiotach obrabianych oraz przy elementach sterowniczych maszyn przenośnych i stacjonarnych. Konsekwencja praktyczna: wartość emisji drgań podana przez producenta narzędzia NIE jest wynikiem wg tej normy. Producent podaje wielkość zmierzoną w warunkach badania typu; norma dotyczy tego, co dzieje się na konkretnym stanowisku, przy konkretnym materiale i sposobie pracy.

DWIE WIELKOŚCI NA KAŻDĄ CZYNNOŚĆ, NIE JEDNA (pkt 4 normy). Dla każdej czynności i wykonywanej w czasie ekspozycji wyznacza się: • SUMARYCZNĄ WARTOŚĆ DRGAŃ a_hvi w m/s², obliczaną z trzech jednoosiowych wartości skutecznych drgań ważonych częstotliwościowo (a_hwix, a_hwiy, a_hwiz) — czyli z pomiaru w TRZECH osiach, nie w jednej; • CZAS TRWANIA T_i tej czynności w ciągu dnia. Parametrem, który się sprawozdaje, jest EKSPOZYCJA DZIENNA A(8), obliczana ze wszystkich par (a_hvi, T_i). Oznacza to, że wynik końcowy jest WIELKOŚCIĄ WYLICZANĄ: aparat mierzy przyspieszenie, a czas trwania czynności ustala się obserwacją i wywiadem. Połowa danych wejściowych nie pochodzi więc z przyrządu — i to jest miejsce, w którym dwa laboratoria mogą otrzymać różne A(8) przy identycznych pomiarach drgań.

CO TRZEBA ROZPOZNAĆ PRZED PIERWSZYM POMIAREM (pkt 5.2 normy). Norma wymaga zidentyfikowania WSZYSTKICH czynności mogących istotnie wpłynąć na ekspozycję dzienną, a nie tylko tej, która wygląda na najgorszą. Wylicza przy tym cztery rzeczy, których pominięcie zmienia wynik: • ŹRÓDŁA drgań — maszyny i narzędzia faktycznie używane; • TRYBY PRACY tego samego narzędzia — norma podaje przykłady: pilarka łańcuchowa pracuje na biegu jałowym, pod obciążeniem przy przecinaniu pnia i przy lekkim obciążeniu przy okrzesywaniu gałęzi; wiertarka może pracować z udarem i bez, przy różnych prędkościach; • MATERIAŁ, na którym się pracuje — młot do nawierzchni użyty najpierw na twardym betonie, a potem na miękkiej ziemi; szlifierka najpierw do zdzierania materiału, potem do czyszczenia i kształtowania; • NARZĘDZIA WYMIENNE — szlifierka z papierami o różnej gradacji, dłuto pneumatyczne z różnymi ostrzami. Norma dopuszcza też skorzystanie z informacji od pracowników i przełożonych o tym, które sytuacje ich zdaniem dają największe drgania, oraz z danych producenta o emisji — ale jako pomoc w ROZPOZNANIU, nie jako źródło wyniku.

CZTERY SPOSOBY ORGANIZACJI POMIARU (pkt 5.3 normy). Norma rozróżnia je po tym, jak wygląda praca, a nie po wygodzie pomiaru. Dwa pierwsze, które podaje posiadany fragment tekstu, to: (a) pomiar długotrwały przy pracy CIĄGŁEJ — czas czynności jest długi i nieprzerwany, operator utrzymuje kontakt z drgającą powierzchnią, więc mierzy się przez długie okresy normalnego użytkowania; (b) pomiar długotrwały przy pracy PRZERYWANEJ — czas jest długi, ale zawiera krótkie przerwy bez ekspozycji, przy czym operator NIE traci kontaktu z narzędziem ani nie zmienia istotnie ułożenia rąk. Warunek z (b) jest tu treścią, a nie szczegółem: jeżeli operator odkłada narzędzie albo przekłada ręce, pomiar ciągły przestaje opisywać jedną czynność.

WYMAGANIA WOBEC PRZETWORNIKÓW — TRZY, KTÓRE ZMIENIAJĄ WYNIK (pkt 6.1.2 normy). • CZĘSTOTLIWOŚĆ REZONANSU WŁASNEJ akcelerometru ma być ponad pięć razy większa od największej częstotliwości będącej przedmiotem zainteresowania, co przy drganiach przenoszonych przez kończyny górne odpowiada 6250 Hz. Dla akcelerometrów piezoelektrycznych norma wskazuje wartość znacznie wyższą — najlepiej powyżej 30 kHz — żeby ograniczyć zniekształcenie typu DC-shift. • MASA przetwornika: przymocowanie akcelerometru zmienia charakterystykę drgań powierzchni, do której go mocujemy. Im lżejszy przetwornik, tym mniejszy wprowadzony błąd. Przy drganiach kończyn górnych, gdzie mierzy się na uchwycie narzędzia, nie jest to uwaga teoretyczna. • WARUNKI ŚRODOWISKOWE — przy pracy w warunkach trudnych trzeba uwzględnić wilgotność i inne czynniki otoczenia. UWAGA Z TEKSTU NORMY, którą warto powtórzyć, bo dotyczy typowej pomyłki: częstotliwości rezonansu WŁASNEJ akcelerometru nie należy mylić z częstotliwością rezonansu akcelerometru ZAMOCOWANEGO na narzędziu. Ta druga jest cechą całego układu mocowania i w praktyce jest znacznie niższa.

CZEGO NIE PODAJEMY. Posiadany fragment próbny tekstu normy obejmuje rozdziały 1–6.1.3: zakres, powołania normatywne, terminy i symbole, wyznaczane wielkości, przygotowanie procedury pomiarowej oraz wybór i umiejscowienie przetworników. NIE MAMY rozdziałów dalszych, w tym rozdziału 8, który opisuje OBLICZANIE ekspozycji dziennej A(8), ani załączników. Wszystko, co ten wpis mówi o samym wzorze na A(8), o niepewności i o sprawozdaniu, pochodzi więc ze źródeł wtórnych albo z części 1 serii — i tak należy to czytać. Nie mieliśmy też tekstu PN-EN ISO 5349-1, do której ta część się odwołuje.

ILU LABORATORIÓW ZAKŁADKA NIE POKAŻE — I DLACZEGO NIE DA SIĘ TEGO NAPRAWIĆ KLUCZEM (23.09.2026). Zakładka „Laboratoria" dopasowuje klucz po POCZĄTKU wartości zapisanej w zakresie akredytacji. Pomiar (23.09, kopia zakresów): oznaczenie „PN-EN ISO 5349-2" stoi na początku wartości w 273 pozycjach u 135 laboratoriów — i to są te, które zakładka pokazuje. KOLEJNYCH 37 LABORATORIÓW MA TĘ NORMĘ W ZAKRESIE, ALE ZAKŁADKA NIE POKAŻE ICH ANI RAZU, bo żadna ich pozycja nie zaczyna się od tego oznaczenia — i każde z jednego powodu (sprawdzone: żadne nie należy do dwóch grup): 33 — oznaczenie stoi w środku wartości, po innej normie; 4 — zniekształcony prefiks „PN-EN-ISO 5349-2" (łącznik po członie EN). Wyszukiwarka portalu znajduje wszystkie 37 — zarówno po pełnym oznaczeniu „PN-EN ISO 5349-2", jak i po samym numerze „5349-2" (23.09.2026; wyszukiwarka szuka każdego słowa zapytania jako frazy w tekście zakresu). Niewidoczne są więc na liście przy tym wpisie, nie w portalu. PRZYCZYNA LEŻY PO STRONIE ZAPISU W ZAKRESIE, NIE W KLUCZU: laboratoria wpisują obie części normy w JEDNĄ wartość, a część 2 trafia wtedy na drugie lub trzecie miejsce — „PN-EN ISO 5349-1:2004 PN-EN ISO 5349-2:2004 PN-EN ISO 5349-2:2004/A1:2015-11" (18 pozycji), „…5349-2:2004+A1:2015-11" (4), „PN-EN ISO 5349-1:2004 PN-EN ISO 5349-2:2004" (1). Żadna postać klucza tego nie obejmie: aby trafić w te zapisy, trzeba by dopasowywać po ZAWARTOŚCI, a nie po początku, co jest zmianą w programie, nie w danych. Klucz zostaje; liczba tracona jest tu zapisana, żeby nikt nie wziął 135 za całość środowiska. MIARA JEST PRZY TYM WĘŻSZA, NIŻ SIĘ WYDAJE NA PIERWSZY RZUT OKA, i trzeba ją liczyć ostrożnie: wartości z oznaczeniem w środku jest więcej, ale część należy do laboratoriów, które MAJĄ osobną pozycję z oznaczeniem na początku i zakładka je pokazuje. Stracone są tylko te, które nie mają ani jednej takiej pozycji — i tych, razem z zapisanymi w innej postaci, jest 37.

Zasada metody

Pracę operatora dzieli się na czynności różniące się narzędziem, trybem pracy, obrabianym materiałem lub narzędziem wymiennym. Dla każdej czynności mierzy się przyspieszenie drgań ważone częstotliwościowo w trzech osiach prostopadłych na powierzchni, przez którą drgania przechodzą na rękę, i oblicza z nich sumaryczną wartość drgań a_hv w m/s². Osobno — przez obserwację pracy, a nie pomiarem drgań — ustala się dzienny czas trwania każdej czynności. Z par (wartość drgań, czas trwania) dla wszystkich czynności oblicza się ekspozycję dzienną A(8), czyli wartość równoważną energetycznie dla ośmiu godzin, i to ona jest parametrem sprawozdawanym.

Zastosowania

• Ocena narażenia zawodowego na drgania przenoszone przez kończyny górne — obowiązek pracodawcy przy pracy narzędziami ręcznymi
• Pomiary przy pilarkach łańcuchowych, młotach do nawierzchni, szlifierkach, wiertarkach udarowych, dłutach pneumatycznych
• Stanowiska, na których drgania przechodzą przez obrabiany przedmiot (szlifierki stołowe, piły taśmowe) albo przez elementy sterownicze maszyn
• Rozstrzygnięcie, dlaczego wartość emisji podana przez producenta narzędzia nie zastępuje pomiaru na stanowisku

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN ISO 5349-2:2004 (wersja polska; wprowadza EN ISO 5349-2:2001)

Tytuł (PL)

Drgania mechaniczne — Pomiar i wyznaczanie ekspozycji człowieka na drgania przenoszone przez kończyny górne — Część 2: Praktyczne wytyczne do wykonywania pomiarów na stanowisku pracy

Title (EN)

Mechanical vibration — Measurement and evaluation of human exposure to hand-transmitted vibration — Part 2: Practical guidance for measurement at the workplace

Procedura krok po kroku

1. Rozpoznanie czynności

   Rozpoznać wszystkie czynności mogące istotnie wpłynąć na ekspozycję dzienną: źródła drgań, tryby pracy tego samego narzędzia, obrabiane materiały i narzędzia wymienne. Skorzystać z informacji pracowników o sytuacjach najbardziej drgających oraz z danych producenta o emisji — jako pomocy w rozpoznaniu, nie jako źródła wyniku (pkt 5.2 normy).

2. Wybór sposobu organizacji pomiaru

   Dobrać sposób do charakteru pracy: pomiar długotrwały przy pracy ciągłej albo przy pracy przerywanej, w której operator nie traci kontaktu z narzędziem. Jeżeli operator odkłada narzędzie albo przekłada ręce, pomiar ciągły przestaje opisywać jedną czynność (pkt 5.3).

3. Dobór i zamocowanie przetworników

   Dobrać akcelerometr o częstotliwości rezonansu własnej powyżej 6250 Hz i możliwie małej masie, przystosowany do warunków otoczenia. Zamocować go tam, gdzie drgania przechodzą na rękę. Pamiętać, że rezonans zamocowanego przetwornika jest znacznie niższy od własnego i zależy od układu mocowania (pkt 6.1.2 i 6.1.3).

4. Pomiar w trzech osiach

   Zmierzyć wartości skuteczne przyspieszenia ważonego częstotliwościowo w trzech osiach prostopadłych i obliczyć z nich sumaryczną wartość drgań a_hv dla danej czynności. Pomiar w jednej osi nie daje wielkości wymaganej przez normę (pkt 4).

5. Ustalenie czasu trwania czynności

   Ustalić dzienny czas trwania każdej czynności. Ta wielkość nie pochodzi z pomiaru drgań — wynika z obserwacji pracy i rozmowy o jej przebiegu. Zapisać sposób, w jaki ją przyjęto: to najczęstsze źródło różnicy między wynikami dwóch laboratoriów.

6. Obliczenie ekspozycji dziennej A(8)

   Obliczyć A(8) ze wszystkich par (a_hv, czas trwania). UWAGA: rozdziału normy opisującego to obliczenie nie mieliśmy — wzór i sposób sumowania sprawdzić w samej normie (rozdz. 8) oraz w PN-EN ISO 5349-1.

7. Sprawozdanie

   W sprawozdaniu podać nie tylko A(8), ale i rozbicie na czynności z wartościami a_hv i czasami trwania oraz sposób ustalenia tych czasów. Sama liczba A(8) nie pozwala odtworzyć, skąd się wzięła, ani porównać wyniku z innym laboratorium.

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Pomiar odbywa się przy pracującym narzędziu i przy pracującym operatorze — obowiązują środki ochrony właściwe dla danego stanowiska, w tym ochrona słuchu i wzroku
• Mocowanie przetwornika nie może zmieniać sposobu trzymania narzędzia ani stwarzać ryzyka zaczepienia — inaczej pomiar zmienia to, co mierzy, i naraża operatora
• Nie wolno prosić operatora o pracę odbiegającą od normalnej po to, by „ułatwić pomiar" — wynik ma opisywać rzeczywistą ekspozycję
• Zespół narażenia na drgania (HAVS, zespół białych palców) rozwija się latami i bez wczesnych objawów; wynik zaniżony przez pominięcie czynności nie jest błędem formalnym, tylko brakiem ochrony

Najczęstsze pytania