🌿 Ditlenek siarki w powietrzu stanowisk pracy — metoda z pararozaniliną, PN-Z-04015-12

Środowisko PN-Z-04015-12

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty katalogowej PKN: „Metoda polega na zaabsorbowaniu dwutlenku siarki w płuczce z roztworem czterochlorortęcianu potasu. Do otrzymanego roztworu dodawane są pararozanilina oraz formaldehyd. W wyniku reakcji powstaje związek barwy czerwonofioletowej, który jest podstawą oznaczania spektrofotometrycznego. Najmniejsze stężenie dwutlenku siarki jakie można oznaczyć wynosi 0,32 mg/m3”. Norma ukazała się 21 marca 1996 roku w wersji polskiej, ma cztery strony, prowadzi ją KT 159 i zastąpiła PN-Z-04039:1968. Karta nie ma nagłówka „Wycofana” ani wiersza „Data wycofania” (sprawdzone 23.09.2026).

DWIE NAZWY TEJ SAMEJ SUBSTANCJI — I OBIE SĄ URZĘDOWE. Tytuł normy mówi o **dwutlenku siarki**, a wykaz najwyższych dopuszczalnych stężeń prowadzi tę samą substancję pod nazwą **ditlenek siarki** (poz. 203). Różnica jest czysto nomenklaturowa: „ditlenek” to nazwa zgodna z obowiązującym nazewnictwem systematycznym, „dwutlenek” — nazwa tradycyjna, utrwalona w dokumentach sprzed reformy. Obie odsyłają do SO₂ i obie stoją w dokumentach urzędowych, tylko w różnych. **Dla laboratorium ma to skutek praktyczny: wyszukiwanie w wykazie po nazwie z normy nie znajdzie pozycji**, bo wykaz zna tylko drugą postać. To jest ta sama klasa co nasze zniekształcone prefiksy, tylko po stronie nazwy substancji, a nie numeru normy.

OZNACZALNOŚĆ DWA I PÓŁ RAZA POWYŻEJ WYMAGANIA. Wartość dopuszczalna dla ditlenku siarki wynosi **NDS 1,3 mg/m³ (0,5 ppm) i NDSCh 2,7 mg/m³ (1 ppm)** — poz. 203 wykazu w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447). Najmniejsze stężenie oznaczalne to 0,32 mg/m³, czyli **0,25 wartości dopuszczalnej — jedna czwarta**. PN-EN 482 wymaga, by metoda obejmowała zakres od jednej dziesiątej; ta zaczyna się dwa i pół raza wyżej. Jest to stosunek gorszy niż przy pentanie (PN-Z-04318, osobny wpis w tej bazie), gdzie wynosi 0,15. **Wynik „poniżej granicy oznaczalności” znaczy tu „poniżej 25 % wartości dopuszczalnej”**, co do oceny narażenia wystarcza, ale do wykazania dotrzymania progu jednej dziesiątej — nie.

ODCZYNNIK RTĘCIOWY — RZECZ, KTÓRA DZIŚ WAŻY WIĘCEJ NIŻ W 1996 ROKU. Absorbentem jest roztwór czterochlorortęcianu potasu, czyli związek rtęci. Metoda z pararozaniliną powstała w czasach, gdy było to rozwiązanie standardowe — dziś oznacza dla laboratorium trzy rzeczy naraz: obowiązki wynikające z przepisów o substancjach szczególnie niebezpiecznych, koszt utylizacji roztworów porealizacyjnych jako odpadu rtęciowego oraz ograniczenia w obrocie odczynnikami rtęciowymi. **To jest powód, dla którego część laboratoriów przechodzi na metody instrumentalne** — chromatografię jonową albo analizatory z detekcją fluorescencyjną — mimo że ta norma pozostaje ważna i nie ma następcy w zbiorze PN.

POPRAWKA Ap1:2001 I PIĘĆ SPOSOBÓW JEJ DOKLEJENIA. W zakresach akredytacji norma powoływana jest niemal po połowie z poprawką i bez niej: „PN-Z-04015-12:1996” 9 razy, „PN-Z-04015-12:1996+Ap1:2001” 8. Sama poprawka zapisywana jest na PIĘĆ sposobów: plusem bez spacji (8), ukośnikiem po numerze bez roku normy (2), plusem ze spacjami (2), ukośnikiem po roku (1) oraz plusem z dopiskiem o wyłączeniu (1). Przypominamy przy tym ustalenie z tej bazy: **plus przed członem oznacza wydanie SCALONE, ukośnik — osobny arkusz zmiany**, a laboratoria tego rozróżnienia nie zachowują. Kształt poprawki rozpoznaje się z karty katalogowej, nigdy z zapisu w zakresie.

SKALA POWOŁAŃ (odczyt 23.09.2026, kopia bazy zakresów akredytacji). Dopasowanie po POCZĄTKU zapisu: 21 pozycji u 18 laboratoriów; po wszystkich postaciach rdzenia „04015-12” — tyle samo pozycji, 25 wystąpień w siedmiu postaciach. Różnica między liczbą pozycji a liczbą wystąpień bierze się stąd, że cztery pozycje niosą oznaczenie DWA RAZY — raz z poprawką, raz bez — w dwóch osobnych elementach pola dokumentów odniesienia.

Zasada metody

Powietrze ze stanowiska pracy przepuszcza się przez płuczkę z roztworem czterochlorortęcianu potasu, w którym ditlenek siarki zostaje związany w postaci kompleksu dichlorosiarczynortęcianowego — trwałego na tyle, by próbkę można było przewieźć do laboratorium. Do roztworu dodaje się pararozanilinę i formaldehyd; powstaje kwas pararozanilinometylosulfonowy o barwie czerwonofioletowej, którego absorbancję mierzy się spektrofotometrycznie. Natężenie barwy jest proporcjonalne do ilości związanego SO₂, a stężenie w powietrzu oblicza się z objętości przepuszczonego powietrza i objętości roztworu absorpcyjnego.

Zastosowania

• Pomiary okresowe narażenia zawodowego wymagane rozporządzeniem Ministra Zdrowia w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy
• Kotłownie i elektrociepłownie opalane paliwami zawierającymi siarkę
• Huty metali nieżelaznych — prażenie rud siarczkowych
• Zakłady spożywcze stosujące ditlenek siarki jako konserwant oraz winiarnie

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04015-12:1996 (wersja polska)

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza -- Badania zawartości siarki i jej związków -- Oznaczanie dwutlenku siarki na stanowiskach pracy metodą spektrofotometryczną z pararozaniliną

Title (EN)

Air purity protection — Testing for content of sulphur and its compounds — Determination of sulphur dioxide at workplaces by spectrophotometric method with pararosaniline

Procedura krok po kroku

1. Pobranie próbki

   Przepuścić przez płuczkę z roztworem czterochlorortęcianu potasu znaną objętość powietrza ze strefy oddychania pracownika.

2. Reakcja barwna

   Do roztworu po absorpcji dodać pararozanilinę i formaldehyd; odczekać czas przewidziany procedurą na rozwinięcie barwy.

3. Pomiar

   Zmierzyć absorbancję roztworu spektrofotometrycznie przy długości fali właściwej dla produktu czerwonofioletowego.

4. Obliczenie

   Odczytać zawartość SO₂ z krzywej wzorcowej i obliczyć stężenie w powietrzu z objętości przepuszczonego powietrza.

5. Odniesienie do wartości dopuszczalnych

   Porównać wskaźnik narażenia dla zmiany roboczej z NDS 1,3 mg/m³, a wyniki pomiarów krótkotrwałych z NDSCh 2,7 mg/m³. Podać w sprawozdaniu, że granica oznaczalności wynosi jedną czwartą wartości dopuszczalnej.

6. Postępowanie z odpadem

   Roztwory porealizacyjne zawierają rtęć — zbierać osobno i przekazywać jako odpad niebezpieczny; nie odprowadzać do kanalizacji.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Czterochlorortęcian potasu zawiera rtęć — praca wyłącznie pod wyciągiem, w rękawicach, z ewidencją substancji szczególnie niebezpiecznych; odpady zbierać osobno
• Formaldehyd jest czynnikiem rakotwórczym kategorii 1B i działa uczulająco na skórę — praca pod wyciągiem
• Ditlenek siarki działa drażniąco na drogi oddechowe; przy pobieraniu próbek na stanowiskach o wysokim stężeniu stosować ochronę dróg oddechowych

Najczęstsze pytania